liberiore frui caelo, cum carcere rima
nulla foret toto nec pervia flatibus esset,
extentam tumefecit humum, ceu spiritus oris
tendere vesicam solet aut derepta bicorni[1]
305 terga capro; tumor ille loci permansit et alti[2]
collis habet speciem longoque induruit aevo.
Plurima cum subeant audita aut cognita nobis,
pauca super referam. Quid? Non et lympha figuras
datque capitque novas? Medio tua, corniger Ammon,
310 unda die gelida est, ortuque obituque calescit.
Admotis Athamanas aquis accendere lignum
narratur, minimos cum luna recessit in orbes.
Flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit
viscera, quod tactis inducit marmora rebus.
315 Crathis et hinc Sybaris nostris conterminus oris
electro similes faciunt auroque capillos.
Quodque magis mirum est, sunt, qui non corpora tantum,
verum animos etiam valeant mutare liquores.
Cui non audita est obscenae Salmacis undae
320 Aethiopesque lacus? Quos siquis faucibus hausit,[3]
aut furit aut patitur mirum gravitate soporem.
Clitorio quicumque sitim de fonte levavit,
vina fugit gaudetque meris abstemius undis,
seu vis est in aqua calido contraria vino,
325 sive, quod indigenae memorant, Amythaone natus,
Proetidas attonitas postquam per carmen et herbas
eripuit furiis, purgamina mentis in illas
misit aquas odiumque meri permansit in undis.
Huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis,
330 quem quicumque parum moderato gutture traxit,
haud aliter titubat, quam si mera vina bibisset.
Est locus Arcadiae (Pheneon dixere priores)
ambiguis suspectus aquis, quas nocte timeto:
nocte nocent potae, sine noxa luce bibuntur.
335 Sic alias aliasque lacus et flumina vires
concipiunt. Tempusque fuit quo navit in undis,
nunc sedet Ortygie. Timuit concursibus Argo
undarum sparsas Symplegadas elisarum,
quae nunc inmotae perstant ventisque resistunt.
340 Nec, quae sulphureis ardet fornacibus, Aetne
ignea semper erit; neque enim fuit ignea semper.
Nam sive est animal tellus et vivit habetque
spiramenta locis flammam exhalantia multis,
spirandi mutare vias, quotiensque movetur,
345 has finire potest, illas aperire cavernas;
sive leves imis venti cohibentur in antris
saxaque cum saxis et habentem semina flammae
materiam iactant, ea concipit ictibus ignem,
antra relinquentur sedatis frigida ventis;
350 sive bitumineae rapiunt incendia vires,
luteave exiguis ardescunt sulphura fumis:
nempe, ubi terra cibos alimentaque pinguia flammae
non dabit absumptis per longum viribus aevum
naturaeque suum nutrimen deerit edaci,
355 non feret illa famem, desertaque deseret ignis.
Esse viros fama est in Hyperborea Pallene,
qui soleant niveis velari corpora pennis,[4]
cum Tritoniacam noviens subiere paludem;
haud equidem credo: sparsae quoque membra venenis
360 exercere artes Scythides memorantur easdem.
Siqua fides rebus tamen est addenda probatis,
nonne vides, quaecumque mora fluidove calore
corpora tabescunt, in parva animalia verti?
In scrobe delectos mactatos obrue tauros[5]
365 (cognita res usu): de putri viscere passim
florilegae nascuntur apes, quae more parentum
rura colunt operique favent in spemque laborant;
pressus humo bellator equus crabronis origo est;
concava litoreo si demas bracchia cancro,
370 cetera supponas terrae, de parte sepulta
scorpius exibit caudaque minabitur unca;
quaeque solent canis frondes intexere filis[6]
agrestes tineae (res observata colonis),
ferali mutant cum papilione figuram.
375 Semina limus habet virides generantia ranas
et generat truncas pedibus, mox apta natando
crura dat, utque eadem sint longis saltibus apta,
posterior superat partes mensura priores.
Nec catulus, partu quem reddidit ursa recenti,
380 sed male viva caro est: lambendo mater in artus
fingit et in formam, quantam capit ipsa, reducit.
Nonne vides, quos cera tegit sexangula, fetus
melliferarum apium sine membris corpora nasci
et serosque pedes serasque adsumere pennas?
385 Iunonis volucrem, quae cauda sidera portat,
armigerumque Iovis Cythereiadasque columbas
et genus omne avium mediis e partibus ovi,
ni sciret fieri, quis nasci posse putaret?
Sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro,
390 mutari credant humanas angue medullas.
Haec tamen ex aliis generis primordia ducunt,
una est, quae reparet seque ipsa reseminet, ales:
Assyrii phoenica vocant; non fruge neque herbis,
sed turis lacrimis et suco vivit amomi.
395 Haec ubi quinque suae conplevit saecula vitae,
ilicis in ramis tremulaeque cacumine palmae
unguibus et puro nidum sibi construit ore.
Quo simul ac casias et nardi lenis aristas
quassaque cum fulva substravit cinnama murra,
400 se super inponit finitque in odoribus aevum.
[1] bicorni=bicornis
[2] capro=capri
[3] siquis=quisquis
[4] niveis…pennis=levibus…plumis
[5] In scrobe=I quoque
[6] solent canis frondes intexere filis=solent caecis intexere folia filis
徒劳地苦苦挣扎,却发现整座监狱
没有任何罅隙,气流无任何通路,
便只能拱起地面,正如口中的气息
吹胀某个动物的膀胱或一张山羊皮。[1]
305 强行推升的巨岩从此留下来,保存
高山的形状,在漫长岁月里变得坚硬。
我虽然想到许多听说或知晓的奇闻,
却只举几例。难道水不能变化产生
令人讶异的性质?长角的阿蒙神,你的[2]
310 井水在正午寒凉,日升日落时却温热。[3]
据说阿塔马尼亚妇女会浇水点燃
木头,当亏缺的月亮几乎退出视线。[4]
齐科涅斯人有条河,饮后内脏就变成
岩块,东西一碰水就被大理石囚封。[5]
315 本土的克拉提斯河和附近的叙巴里斯河
让头发染上与琥珀和黄金相似的颜色。[6]
更令人称奇的是,某些河的水不仅能
改变身体,甚至能改变我们的灵魂。
谁不曾听说萨尔玛琪斯的邪恶水坑[7]
320 和埃塞俄比亚的湖泊?任何人如果啜饮,[8]
癫狂或无比昏沉的睡眠就如影相伴。
焦渴者倘若灌下克利托尔的山泉,[9]
就会憎恶酒,只爱清水,拒绝酩酊,
无论是因为这水有对抗温酒的特性,
325 还是如当地人所说,阿密塔昂的儿子[10]
用咒语和植物为普罗托斯的女儿根治[11]
疯病后,将所有净化心灵的药草倒入
水中,这里的山泉从此不与酒为伍。
林克司提斯的河水效果则全然不同,[12]
330 任何人如果不加节制地狂饮,就会像
喝了没有兑水的烈酒,如醉汉摇晃。
阿卡迪亚有一处古名菲纽斯的地方,[13]
水性多变,让世人警惕。晚间需小心:
夜里喝危害健康,白天喝却不伤身。
335 湖泊与河流便是如此,各自有各自的
性质。俄耳堤奎亚昔日在海上漂泊,[14]
现在却固着于原地。阿尔戈曾经害怕
彼此撞击、浪花四溅的辛普列加达,[15]
如今却不畏狂风的攻击,岿然不动。
340 在硫磺炼炉中翻滚的埃特纳不会始终
如此燃烧,也并非一直这样炽热。
因为要么大地是活着的动物,有许多
呼吸的孔道散布各处,喷出火舌,
那它就可以更换气孔,每当它腾挪,
345 都能够关闭这些,打开那些孔隙;
要么有疾风禁锢在此山根部的洞穴里,
驱使岩石与岩石乱撞,抛掷包含
火种的物质,它在激烈摩擦中点燃,
但等风耗尽动能,洞穴又恢复清凉;
350 要么这样的大火是来自沥青的力量,
或者由于少烟的硫磺在暗中闷烧,
如此,当大地再无法为火焰提供养料
和食物,它的能量在漫长年代里趋于
穷竭,自然的贪婪本性已难以满足,
355 它将受不了饥馑,绝望地抛弃这些火。
传说有一个部族生活在极北的帕勒涅,[16]
他们的身体总会长出雪白的翅羽,
如果已九次潜入属于密涅瓦的湖;[17]
我并不相信,但据记载,斯基泰女人
360 在身上洒某种药汁,也能如此变形。
然而,我们若愿意相信验证的事实,
难道你不曾见,因热力分解或时间流逝
而腐败的任何身体都化作微小的动物?
在沟里埋几具上好公牛的尸体(此风俗
365 广为人知),从溃烂脏腑中会四下飞出
一群群采花的蜜蜂,它们习性如‘父母’,
在乡野居住,喜好劳作,憧憬着收成;[18]
若葬入好战的马,则会孕育出马蜂;[19]
如果剪断海岸边螃蟹拱卫的钳子,
370 将其余部分放入土中,掩埋的肢体
会变成毒蝎,摇动弯尾,准备进攻;
习惯用洁白丝线覆盖树叶的蛾虫
(农夫们经常观察到这个现象)最终
将更换形状,变成失去生命的蛹。
375 淤泥中包含制造绿色青蛙的种子,
出生时,它们没有脚,很快长出适宜
游泳的四肢,为了能够轻松地跃远,
它们的后腿很长,前腿相应地变短。
母熊刚分娩的幼崽根本不是小熊,
380 只是半死的一团肉,借妈妈舔舐之功,
才显出躯干、手足、与母亲相似的体形。[20]
难道你不曾见,六角蜂巢庇护的幼蜂
最初诞下时都只有残缺不全的身体,
等到后来才长出它们的腿和双翼?
385 朱诺的宠鸟孔雀(长尾似群星熠熠),[21]
保管神王武器的雄鹰,维纳斯的鸽子,[22]
还有所有的飞禽,最初都是一枚蛋,
若非事先已知晓,谁又会相信这点?
当人的脊柱在密闭坟墓中腐烂,里面的
390 骨髓(有些人如此相信)就会变成蛇。[23]
但所有这些物类的起始都依赖他物,
有一种奇鸟却能让自己更新和重续:
亚述人称它为凤凰;它不食谷物或草叶,[24]
只肯啜饮乳香的泪珠和豆蔻的汁液。
395 当它已度过漫长一生的五个百年,
就会在栎树枝条间或棕榈摇晃的顶端,
用爪子和洁净的喙为自己搭建一座巢,
在里面铺上丁香、温和甘松的细条、
捣碎的肉桂和金黄的没药,然后卧在
400 这张芬芳萦绕的床上,静静地离开。
[1] 动物的膀胱如同今日的气球,山羊皮常被古人制成装酒的皮囊。
[2] “性质”对应的原文是figuras,从下文的讨论可知,这个词在这里的意思不是指形状,而是指性质。
[3] 阿蒙神庙(位于利比亚)附近的井水白天凉,晚上热。这口井在古代西方很出名,参考希罗多德《历史》(Histories 4.181.3-4)和老普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。
[4] 阿塔马尼亚(Athamania)在厄庇罗斯,奥维德可能指的是多多纳(也在厄庇罗斯)附近一处泉水的奇怪现象。参考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)和卢克莱修《物性论》(De Rerum Natura 6.879-905)。
[5] 这种说法的出处不详,奥维德可能指的是赫布罗斯河(Hebrus)。齐科涅斯人生活在色雷斯。
[6] 克拉提斯河(Crathis)和叙巴里斯河(Sybaris)都在意大利的卡拉布里亚,都在克罗同附近入海。老普林尼引用特奥弗拉斯托斯(Theophrastus)的话说,这两条河的水能让人和动物的肤色分别变白和变黑。
[7] 参考本书第四卷285-286行。
[8] “埃塞俄比亚的湖泊”所指不详。
[9] 克利托尔(Clitor)是阿卡迪亚的一个城镇。老普林尼引述瓦罗的话,提到了奥维德所言的现象。
[10] 阿密塔昂(Amithaon)的儿子指梅朗坡斯(Melampus)。他医好了阿戈斯国王普罗托斯(Proetus)四位女儿的疯病,据说她们夸耀自己美貌胜过维纳斯,遭到女神惩罚,得了此疯病,以为自己是奶牛。
[11] 相传梅朗坡斯用了嚏根草(elleborus)。后来西方人就认为嚏根草是治疗疯病的特效药,参考贺拉斯《闲谈集》(Sermones 2.3.82-83)。
[12] 林克司提斯河(Lyncestis)的效果出处不详。林克司提人住在厄庇罗斯的林克斯城(Lyncus)。
[13] 菲纽斯(Pheneos)即诺纳克里斯。根据保萨尼阿斯的说法,当地附近有一处渗水的岩石,其水被希腊人称为“斯堤克斯水”,在某些时候它会致命,并能融化一切金属。但只有奥维德说它日夜的性质不同。
[14] 俄耳堤奎亚是提洛岛的古名。
[15] 辛普列加达(Symplegadae)的名字在古希腊语中意为“碰撞到一起”,是黑海入口的两处相对的巨岩,传说会移动位置,挤碎经过的船只。
[16] “极北”对应的原文是Hyperborea,意为在北风(Boreas)之国以外的地方。帕勒涅(Pallene)是色雷斯的山名,也是城市名。
[17] “属于密涅瓦的湖”指附近的特里同湖(Triton),这里的“特里同”与密涅瓦的别称特里托尼娅有关。这个传说可能起源于当地多雪的天气。
[18] 这个说法在古代西方广为流传,参考维吉尔《农事诗》(Georgics 1.281-314)和奥维德《岁时记》(Fasti 1.376-380)。
[19] 老普林尼和瓦罗称,蜜蜂和马蜂都能从马的尸体中诞生,老普林尼还说,甲虫是驴子的尸体变出的。
[20] 这也是西方古代流行的说法。
[21] 这行原文中没有出现“孔雀”(pavo),但“朱诺的鸟”就是孔雀。
[22] 据说朱庇特的雷霆由鹰保管。
[23] 公元前3世纪的安提戈诺斯(Antigonus Carystius)在《奇闻录》中讲过这样的事,并且说这些人生前就能凭嗅觉闻到蛇的存在。
[24] 凤凰(phoenix,古希腊语phoinix)是古希腊罗马传说中的神鸟,它与太阳相关,五百年重生一次,有些人说它在火中重生,有些人(比如奥维德)说它在自己解体后重生。