Quaeritur interea, quis tantae pondera molis
sustineat tantoque queat succedere regi;
destinat imperio clarum praenuntia veri
Fama Numam. Non ille satis cognosse Sabinae
5 gentis habet ritus: animo maiora capaci
concipit et, quae sit rerum natura, requirit.
Huius amor curae patria Curibusque relictis
fecit, ut Herculei penetraret ad hospitis urbem;
Graia quis Italicis auctor posuisset in oris
10 moenia, quaerenti sic e senioribus unus
rettulit indigenis veteris non inscius aevi:
‘Dives ab Oceano bubus Iove natus Hiberis
litora felici tenuisse Lacinia cursu
fertur et armento teneras errante per herbas
15 ipse domum magni nec inhospita tecta Crotonis
intrasse et requie longum relevasse laborem
atque ita discedens, “Aevo” dixisse “nepotum
hic locus urbis erit,” promissaque vera fuerunt.
Nam fuit Argolico generatus Alemone quidam
20 Myscelos, illius dis acceptissimus aevi.
Hunc super incumbens pressum gravitate soporis
claviger adloquitur: ‘Lapidosas Aesaris undas,
i, pete diversi; patrias, age, desere sedes!’
et, nisi paruerit, multa ac metuenda minatur.
25 Post ea discedunt pariter somnusque deusque;
surgit Alemonides tacitaque recentia mente
visa refert, pugnatque diu sententia secum:
numen abire iubet, prohibent discedere leges
poenaque mors posita est patriam mutare volenti.
30 Candidus Oceano nitidum caput abdiderat Sol,
et caput extulerat densissima sidereum Nox:
visus adesse idem deus est eademque monere
et, nisi paruerit, plura et graviora minari.
Pertimuit patriumque simul transferre parabat
35 in sedes penetrale novas: fit murmur in urbe,
spretarumque agitur legum reus; utque peracta est
causa prior crimenque patet sine teste probatum,
squalidus ad superos tollens reus ora manusque
‘O cui ius caeli bis sex fecere labores,[1]
40 fer, precor’ inquit ‘opem! Nam tu mihi criminis auctor.’[2]
Mos erat antiquus niveis atrisque lapillis,
his damnare reos, illis absoluere culpam;
tunc quoque sic lata est sententia tristis, et omnis
calculus inmitem demittitur ater in urnam.
45 Quae simul effudit numerandos versa lapillos,
omnibus e nigro color est mutatus in album,
candidaque Herculeo sententia numine facta
soluit Alemoniden; grates agit ille parenti
Amphitryoniadae ventisque faventibus aequor
50 navigat Ionium, Lacedaemoniumque Tarentum[3]
praeterit et Sybarin Sallentinumque Neaethum[4]
Thurinosque sinus Temesenque et Iapygis arva;[5]
vixque pererratis, quae spectant litora, terris
invenit Aesarei fatalia fluminis ora
55 nec procul hinc tumulum, sub quo sacrata Crotonis
ossa tegebat humus, iussaque ibi moenia terra
condidit et nomen tumulati traxit in urbem.’
Talia constabat certa primordia fama
esse loci positaeque Italis in finibus urbis.
60 Vir fuit hic ortu Samius; sed fugerat una
et Samon et dominos odioque tyrannidis exul
sponte erat; isque licet caeli regione remotus
mente deos adiit et, quae natura negabat
visibus humanis, oculis ea pectoris hausit.
65 Cumque animo et vigili perspexerat omnia cura,[6]
in medium discenda dabat coetusque silentum
dictaque mirantum magni primordia mundi
et rerum causas et, quid natura, docebat,
quid deus, unde nives, quae fulminis esset origo,
70 Iuppiter an venti discussa nube tonarent,
quid quateret terras, qua sidera lege mearent,
et quodcumque latet; primusque animalia mensis
arcuit inponi, primus quoque talibus ora[7]
docta quidem soluit, sed non et credita, verbis:
75 ‘Parcite, mortales, dapibus temerare nefandis
corpora! Sunt fruges, sunt deducentia ramos
pondere poma suo tumidaeque in vitibus uvae;
sunt herbae dulces, sunt, quae mitescere flamma
mollirique queant, nec vobis lacteus umor
80 eripitur nec mella thymi redolentia flore;
prodiga divitias alimentaque mitia tellus
suggerit atque epulas sine caede et sanguine praebet.[8]
Carne ferae sedant ieiunia, nec tamen omnes:
quippe equus et pecudes armentaque gramine vivunt;
85 At quibus ingenium est inmansuetumque ferumque,
Armeniae tigres iracundique leones
cumque lupis ursi, dapibus cum sanguine gaudent.
Heu quantum scelus est in viscera viscera condi
congestoque avidum pinguescere corpore corpus
90 alteriusque animantem animantis vivere leto!
Scilicet in tantis opibus, quas optima matrum
terra parit, nil te nisi tristia mandere saevo
vulnera dente iuvat ritusque referre Cyclopum?
Nec, nisi perdideris alium, placare voracis
95 et male morati poteris ieiunia ventris?
At vetus illa aetas, cui fecimus aurea nomen,
fetibus arboreis et, quas humus educat, herbis
fortunata fuit nec polluit ora cruore.
Tunc et aves tutae movere per aera pennas,
100 et lepus inpavidus mediis erravit in arvis,
[1] cui ius caeli=cuius caelum
[2] criminis=muneris
[3] Lacedaemoniumque Tarentum=Sallentinumque Neretum
[4] Sallentinumque Neaethum=Sallentinumque Neretum=Lacedaemoniumque Tarentum
[5] Thurinosque=Sirinosque; Temesenque=Nemesenque=Crimisenque
[6] perspexerat=prospexerat
[7] arcuit=arguit
[8] praebet=tradit
民眾在問,誰能肩負如此的重任,[1] 努瑪的故事(一)
誰能踵武偉大如羅慕路斯的國君?
名聲為真相引路,選聖賢努瑪延續[2]
羅馬的王治。相信了解薩賓族習俗
5 還遠遠不夠,他廣闊的靈魂另藏宏圖,
決意探究這世間萬物的普遍規律。
因為這種追求,他離開祖居的庫瑞斯[3]
遠赴海格力斯曾做客的那座城市。[4]
他問是誰在意大利土地上築起墉垣, 克羅同的由來
10 安頓希臘人,一位當地的長者(他熟諳
古代的歷史)答道:“傳說朱庇特之子
在伊比利亞搶奪眾多公牛後,從海西[5]
返回,一路順遂,抵達了拉欽尼昂[6]
岸邊。當牲口恣意流連在鮮美的草場,
15 他走進偉大克羅同的家中,受到熱情的[7]
款待,在長久奔波後終於愜意地休歇。
辭別時,他對主人說:‘你的孫輩將看見
此地變成一座城。’他的預言已應驗。
阿戈利斯的穆斯克洛斯是阿列蒙之子,
20 在那時的凡人中間最符合眾神心意。
當他陷於沉沉的睡夢裡,海格力斯[8]
站在身旁說:“起來,快去遠方鵝卵石
遍布的艾薩河,速速離開你的故國!”[9]
擔心他不聽,又添加許多可怕的威脅。
25 然後,神和睡意都離開了這位年輕人。
起了床,他默默回憶剛才的那幕場景,
針鋒相對的念頭在腦海中長久爭戰:
神命令他遠行,法律卻禁止離開家園,
誰若想更換國度,死刑就是其下場。
30 太陽燦爛奪目的頭顱已藏進大洋,
幽黑的夜晚已露出綴滿星辰的面容,
同一位神靈彷彿又蒞臨,旨意也相同,
並發出嚴厲的警示,倘若他拒不服從。
他萬分驚駭,正準備將祖先牌位遷往
35 新的居住地,城裡卻突然傳言四起,
他因為犯罪被告上法庭。當控方業已
陳述完案情,無需證人,罪名已成立,
衣冠不整的被告望着天,伸出手臂。
“因為十二項功業而進入天國的神,”[10]
40 他喊道,“救救我!我為你才成戴罪之身。”
古代的習俗是用白石和黑石表態,
黑裁斷犯人有罪,白意味被告無罪。
此事也是由這種悲慘的投票來判決,
而投入無情陶瓮的石子全是黑色。
45 可是將它們倒出、準備清點的一刻,
所有的石子都從黑色變成了白色。
海格力斯的神力扭轉了殘酷的結局,
穆斯克洛斯終獲赦免。他謝過恩主[11]
安菲特律翁之子,乘着順風穿越[12]
50 伊奧尼亞海,途經斯巴達僑民建立的
塔倫頓、敘巴里斯、薩蘭頓的涅埃托斯河、[13]
圖裡昂海灣、特梅薩和雅普克斯的原野。[14]
他方才將這些瀕海的地方拋在身後,
就找到天命為自己指定的艾薩河入口。
55 距此不遠有一座墳丘,下面的泥土
埋着克羅同的聖骨。於是他遵行神囑,
在附近築城,並以安葬的偉人命名。”
根據權威的說法,這就是此地確定
無疑的起源,希臘從此在意大利定居。
60 有一位男子,生於薩摩斯,卻逃離故土[15] 畢達哥拉斯的教誨
和那裡的王公,因為憎恨暴政而自願
流放。雖然他與天界隔絕,在靈魂裡面
卻能與諸神溝通,自然不允許人眼
看到的東西,他卻以靈視盡情窺探。
65 當他以理性和縝密的思辨洞悉了萬事,
便毫無保留地公之於世,向沉默聚集、
驚佩聆聽的眾人娓娓地講解浩瀚
宇宙的起源、各種現象的肇因,自然
和神為何物,雪和閃電從何來,雲層
70 撕裂時,是風還是朱庇特製造雷聲,
是什麼搖撼大地,星辰運行和隱匿
遵循怎樣的法則。也是他最先抗議[16]
將動物擺上餐桌,最先以博學的嘴唇
說出這樣的話語(可是沒有人相信):[17]
75 “別用瀆神的食物污染你們的身體,[18]
人類啊!世界上還有穀物,還有壓低
枝條的蘋果,藤蔓上懸掛的豐滿葡萄,
有甘甜爽口的草卉,還有各種靠烹調
變得嫩軟的蔬菜;也沒有法令禁止
80 你們飲用牛奶和百里香釀製的蜂蜜。
富饒的大地奉獻着取之不盡的美餐,
準備了無需拿流血屠殺來交換的盛宴。
的確有野獸以肉充饑,但並非全部:
事實上綿羊、馬和牛都把草作為食物,
85 只有那些天性就野蠻兇殘的物種,
亞美尼亞的老虎、易怒的獅子,還有熊
和狼,才嗜好這類沾滿鮮血的食譜。
這是多可怕的罪孽,將臟腑埋進臟腑,
將肉身塞進另一具貪婪膨脹的肉身,
90 保存一條命,卻要搭上更多的命![19]
大地這最好的母親提供了如此豐富的
資源,難道你只喜歡用冷酷牙齒咬嚙
悲慘的傷口,重溫庫克洛普斯的習性?
除非先毀滅另一個生命,難道你斷不能
95 取悅你那副與饕餮怪獸無異的腸胃?
但我們口中的那個古老的黃金時代
之所以幸福,是因為樹上掛滿果實,
地里長滿草卉,沒有血玷污口齒。
彼時鳥兒安全地在空中扇動翅膀,
100 兔子毫無恐懼地在原野中間徜徉,
[1] Fränkel(1945)和Wilkinson(1955)覺得,在《變形記》最後四卷、尤其是最後一卷,奧維德的創造力明顯下降,並將原因歸於奧維德有意向更純正的史詩靠攏。Otis(1966)認為,雖然《變形記》全書都與奧古斯都時期的意識形態相衝突,但最後一卷有所不同,因而充滿了矛盾。一方面奧維德願意使用同時代人的結構策略、語彙甚至道德觀念,但另一方面他的詩歌才能卻趨向反奧古斯都。換言之,他想寫符合奧古斯都時代氣候的史詩,卻做不到。Segal(1969)卻認為,包括第十五卷在內的《變形記》的歷史部分(11-15卷)在精神旨趣和基本技法方面與前面各卷並無不同,奧維德的遊戲性、顛覆性和對隨機變形宇宙觀的崇奉一以貫之。
[2] 努瑪(Numa Pompilius)是古羅馬第二任國王,以賢明睿智著稱,奠定了古羅馬文化和宗教的基礎。
[3] 努瑪是薩賓人。
[4] 指克羅同(Croton,也叫Croto或Crotona)。根據公元前1世紀狄奧多羅斯(Diodorus Siculus)的說法,它是穆斯克洛斯(Myscelos)奉海格力斯之命建立的城市。詳情見本卷下文。
[5] “海西”(Oceanus)這裡指伊比利亞(西班牙)以西的海(即大西洋)。
[6] 拉欽尼昂(Lacinium)是意大利卡拉布里亞的一處海岬,距克羅同不遠。
[7] 克羅同(Croton)是當地的重要人士,後來的城市就是以他命名。
[8] “海格力斯”對應的原文是claviger(持棍者),這個詞是海格力斯的常用別稱或修飾語。
[9] 艾薩河(Aesar)是卡拉布里亞的一條小河。
[10] 指海格力斯。
[11] 這一行的parenti(與格)不是“父母”的意思,而是“恩主”的意思。
[12] “安菲特律翁之子”指海格力斯,因為名義上他是安菲特律翁的兒子。
[13] 塔倫頓(Tarentum)即是今天意大利南部的著名城市塔蘭托,傳說是海神涅普頓的兒子塔拉斯(Taras)所建,後來被斯巴達的帕蘭托斯(Phalanthus)擴建,所以奧維德說它是“斯巴達僑民建立的”。敘巴里斯(Sybaris)是希臘人意大利半島南端建立的一座城市,以奢靡放縱聞名。薩蘭頓(Sallentinum)是意大半島東南角的海岬,在今天的薩倫托(Salento)附近,涅埃托斯河(Neaethus)是附近的一條河。
[14] 圖裡昂(Thurium,也叫Thuria或Thurion)是卡拉布里亞的一座城市。特梅薩(Temesa或Temese,後來叫Tempsa)也是意大利半島南端的城市。“雅普克斯的”相當於說“阿普里亞的”,這一帶也叫雅普吉亞(Iapygia),參考本書第十四卷第458行的注釋。
[15] 指古希臘著名哲學家畢達哥拉斯(Pythagoras),據說他為了躲避薩摩斯國王波呂克拉忒斯(Polycrates)的暴政,逃到了意大利南部。
[16] 奧維德在這裡影射了盧克萊修的《物性論》。在62-72行,畢達哥拉斯幾乎被塑造成伊壁鳩魯的形象,不僅用心靈之眼洞見遙遠的真相,而且向人類傳授關於世界本質的真知(參考De Rerum Natura 1.72-77)。
[17] 畢達哥拉斯基於自己的靈魂轉世說(metempsychosis),提出了素食主義的主張。
[18] 畢達哥拉斯的長篇演說(75-478行)出現在《變形記》最後一卷中,並佔據了如此大的篇幅,自然不可忽略。Otis(1966)認為,這篇演說才是全詩的高潮,而愷撒和屋大維封神只是其附屬情節。Anderson(1963)覺得,它平衡了作品此前無盡的變形和慾望,象徵著自我約束、理性和哲學戰勝激情和自私的可能性。Alfonsi(1958)將它乃至整個第十五卷視為理性化“變形”的努力,讓“變形”不再僅僅是一種傳說的獵奇,並且為普遍歷史找到一種闡釋框架:人類和萬物從最初的混沌演化到羅馬統治下的秩序。但Segal(1969)則指出,這段文字的多處誇張暗示了幽默的意圖。在奧維德的羅馬甚至公元前4世紀的希臘,畢達哥拉斯的轉世學說和素食主義通常都是被嘲笑的對象,奧維德將畢達哥拉斯深奧系統的哲學簡化為素食主義,無疑是一種漫畫式的揶揄。Hardie(1995)指出,由於畢達哥拉斯本人並無作品傳世,而世人皆稱恩培多克勒是其門徒,所以奧維德借畢達哥拉斯之口表達的多是恩培多克勒的觀點。後者的著作片斷存在於兩首詩里,一首是宣揚靈魂轉世說、主張棄絕肉食和動物獻祭的《論凈化》(Katharmoi),一首是論述四元素學說、以衝突與愛解釋宇宙變化的《論自然》(Peri Physeos)。這兩大部分的思想都體現在《變形記》第十五卷中。Hardie稱,奧維德引用恩培多克勒還有一個更重要的原因,那就是重塑拉丁語史詩的譜系:一條不是源自荷馬、而是源自恩培多克勒的說教詩譜系,它通過恩尼烏斯、盧克萊修和部分的維吉爾到達奧維德。奧維德將畢達哥拉斯的演說置於十五卷後半段的羅馬歷史之前,從結構上說與恩尼烏斯在長詩《編年紀》(Annales)開頭記述的荷馬顯形之夢對應,作用相似,但位置不同。而荷馬顯形之夢又啟發過維吉爾《埃涅阿斯紀》第六卷安喀塞斯對埃涅阿斯的演說。但安喀塞斯演說中的哲學僅僅是歷史的序曲,畢達哥拉斯演說中的羅馬歷史僅僅是宇宙普遍變遷的一個例子。奧維德對畢達哥拉斯的稱讚則與盧克萊修在《物性論》中對伊壁鳩魯的稱讚相似,在具體論述中他也多次暗引《物性論》。通過這種種聯繫,奧維德呈現了拉丁語科學史詩的傳統。
[19] 88-90行是用盧克萊修的風格和邏輯反對盧克萊修的思想,後者在《物性論》中稱:“自然總是以一物再造另一物,除非 / 有舊物之死助產,也不許新物誕生”(De Rerum Natura 1.263-264)。因為從原則上說,宇宙萬物的物質和生死是循環的,“臟腑”總會變成“臟腑”,“肉身”總需要吸收別的“肉身”(參考2.72-79,3.964-970,5.828-836)。但在奧維德的畢達哥拉斯看來,這絕不意味着我們要主動去吞噬臟腑和肉身,因為他宣揚的循環不只是物質循環,還有靈魂的循環。