Quaeritur interea, quis tantae pondera molis
sustineat tantoque queat succedere regi;
destinat imperio clarum praenuntia veri
Fama Numam. Non ille satis cognosse Sabinae
5 gentis habet ritus: animo maiora capaci
concipit et, quae sit rerum natura, requirit.
Huius amor curae patria Curibusque relictis
fecit, ut Herculei penetraret ad hospitis urbem;
Graia quis Italicis auctor posuisset in oris
10 moenia, quaerenti sic e senioribus unus
rettulit indigenis veteris non inscius aevi:
‘Dives ab Oceano bubus Iove natus Hiberis
litora felici tenuisse Lacinia cursu
fertur et armento teneras errante per herbas
15 ipse domum magni nec inhospita tecta Crotonis
intrasse et requie longum relevasse laborem
atque ita discedens, “Aevo” dixisse “nepotum
hic locus urbis erit,” promissaque vera fuerunt.
Nam fuit Argolico generatus Alemone quidam
20 Myscelos, illius dis acceptissimus aevi.
Hunc super incumbens pressum gravitate soporis
claviger adloquitur: ‘Lapidosas Aesaris undas,
i, pete diversi; patrias, age, desere sedes!’
et, nisi paruerit, multa ac metuenda minatur.
25 Post ea discedunt pariter somnusque deusque;
surgit Alemonides tacitaque recentia mente
visa refert, pugnatque diu sententia secum:
numen abire iubet, prohibent discedere leges
poenaque mors posita est patriam mutare volenti.
30 Candidus Oceano nitidum caput abdiderat Sol,
et caput extulerat densissima sidereum Nox:
visus adesse idem deus est eademque monere
et, nisi paruerit, plura et graviora minari.
Pertimuit patriumque simul transferre parabat
35 in sedes penetrale novas: fit murmur in urbe,
spretarumque agitur legum reus; utque peracta est
causa prior crimenque patet sine teste probatum,
squalidus ad superos tollens reus ora manusque
‘O cui ius caeli bis sex fecere labores,[1]
40 fer, precor’ inquit ‘opem! Nam tu mihi criminis auctor.’[2]
Mos erat antiquus niveis atrisque lapillis,
his damnare reos, illis absoluere culpam;
tunc quoque sic lata est sententia tristis, et omnis
calculus inmitem demittitur ater in urnam.
45 Quae simul effudit numerandos versa lapillos,
omnibus e nigro color est mutatus in album,
candidaque Herculeo sententia numine facta
soluit Alemoniden; grates agit ille parenti
Amphitryoniadae ventisque faventibus aequor
50 navigat Ionium, Lacedaemoniumque Tarentum[3]
praeterit et Sybarin Sallentinumque Neaethum[4]
Thurinosque sinus Temesenque et Iapygis arva;[5]
vixque pererratis, quae spectant litora, terris
invenit Aesarei fatalia fluminis ora
55 nec procul hinc tumulum, sub quo sacrata Crotonis
ossa tegebat humus, iussaque ibi moenia terra
condidit et nomen tumulati traxit in urbem.’
Talia constabat certa primordia fama
esse loci positaeque Italis in finibus urbis.
60 Vir fuit hic ortu Samius; sed fugerat una
et Samon et dominos odioque tyrannidis exul
sponte erat; isque licet caeli regione remotus
mente deos adiit et, quae natura negabat
visibus humanis, oculis ea pectoris hausit.
65 Cumque animo et vigili perspexerat omnia cura,[6]
in medium discenda dabat coetusque silentum
dictaque mirantum magni primordia mundi
et rerum causas et, quid natura, docebat,
quid deus, unde nives, quae fulminis esset origo,
70 Iuppiter an venti discussa nube tonarent,
quid quateret terras, qua sidera lege mearent,
et quodcumque latet; primusque animalia mensis
arcuit inponi, primus quoque talibus ora[7]
docta quidem soluit, sed non et credita, verbis:
75 ‘Parcite, mortales, dapibus temerare nefandis
corpora! Sunt fruges, sunt deducentia ramos
pondere poma suo tumidaeque in vitibus uvae;
sunt herbae dulces, sunt, quae mitescere flamma
mollirique queant, nec vobis lacteus umor
80 eripitur nec mella thymi redolentia flore;
prodiga divitias alimentaque mitia tellus
suggerit atque epulas sine caede et sanguine praebet.[8]
Carne ferae sedant ieiunia, nec tamen omnes:
quippe equus et pecudes armentaque gramine vivunt;
85 At quibus ingenium est inmansuetumque ferumque,
Armeniae tigres iracundique leones
cumque lupis ursi, dapibus cum sanguine gaudent.
Heu quantum scelus est in viscera viscera condi
congestoque avidum pinguescere corpore corpus
90 alteriusque animantem animantis vivere leto!
Scilicet in tantis opibus, quas optima matrum
terra parit, nil te nisi tristia mandere saevo
vulnera dente iuvat ritusque referre Cyclopum?
Nec, nisi perdideris alium, placare voracis
95 et male morati poteris ieiunia ventris?
At vetus illa aetas, cui fecimus aurea nomen,
fetibus arboreis et, quas humus educat, herbis
fortunata fuit nec polluit ora cruore.
Tunc et aves tutae movere per aera pennas,
100 et lepus inpavidus mediis erravit in arvis,
[1] cui ius caeli=cuius caelum
[2] criminis=muneris
[3] Lacedaemoniumque Tarentum=Sallentinumque Neretum
[4] Sallentinumque Neaethum=Sallentinumque Neretum=Lacedaemoniumque Tarentum
[5] Thurinosque=Sirinosque; Temesenque=Nemesenque=Crimisenque
[6] perspexerat=prospexerat
[7] arcuit=arguit
[8] praebet=tradit
民众在问,谁能肩负如此的重任,[1] 努玛的故事(一)
谁能踵武伟大如罗慕路斯的国君?
名声为真相引路,选圣贤努玛延续[2]
罗马的王治。相信了解萨宾族习俗
5 还远远不够,他广阔的灵魂另藏宏图,
决意探究这世间万物的普遍规律。
因为这种追求,他离开祖居的库瑞斯[3]
远赴海格力斯曾做客的那座城市。[4]
他问是谁在意大利土地上筑起墉垣, 克罗同的由来
10 安顿希腊人,一位当地的长者(他熟谙
古代的历史)答道:“传说朱庇特之子
在伊比利亚抢夺众多公牛后,从海西[5]
返回,一路顺遂,抵达了拉钦尼昂[6]
岸边。当牲口恣意流连在鲜美的草场,
15 他走进伟大克罗同的家中,受到热情的[7]
款待,在长久奔波后终于惬意地休歇。
辞别时,他对主人说:‘你的孙辈将看见
此地变成一座城。’他的预言已应验。
阿戈利斯的穆斯克洛斯是阿列蒙之子,
20 在那时的凡人中间最符合众神心意。
当他陷于沉沉的睡梦里,海格力斯[8]
站在身旁说:“起来,快去远方鹅卵石
遍布的艾萨河,速速离开你的故国!”[9]
担心他不听,又添加许多可怕的威胁。
25 然后,神和睡意都离开了这位年轻人。
起了床,他默默回忆刚才的那幕场景,
针锋相对的念头在脑海中长久争战:
神命令他远行,法律却禁止离开家园,
谁若想更换国度,死刑就是其下场。
30 太阳灿烂夺目的头颅已藏进大洋,
幽黑的夜晚已露出缀满星辰的面容,
同一位神灵仿佛又莅临,旨意也相同,
并发出严厉的警示,倘若他拒不服从。
他万分惊骇,正准备将祖先牌位迁往
35 新的居住地,城里却突然传言四起,
他因为犯罪被告上法庭。当控方业已
陈述完案情,无需证人,罪名已成立,
衣冠不整的被告望着天,伸出手臂。
“因为十二项功业而进入天国的神,”[10]
40 他喊道,“救救我!我为你才成戴罪之身。”
古代的习俗是用白石和黑石表态,
黑裁断犯人有罪,白意味被告无罪。
此事也是由这种悲惨的投票来判决,
而投入无情陶瓮的石子全是黑色。
45 可是将它们倒出、准备清点的一刻,
所有的石子都从黑色变成了白色。
海格力斯的神力扭转了残酷的结局,
穆斯克洛斯终获赦免。他谢过恩主[11]
安菲特律翁之子,乘着顺风穿越[12]
50 伊奥尼亚海,途经斯巴达侨民建立的
塔伦顿、叙巴里斯、萨兰顿的涅埃托斯河、[13]
图里昂海湾、特梅萨和雅普克斯的原野。[14]
他方才将这些濒海的地方抛在身后,
就找到天命为自己指定的艾萨河入口。
55 距此不远有一座坟丘,下面的泥土
埋着克罗同的圣骨。于是他遵行神嘱,
在附近筑城,并以安葬的伟人命名。”
根据权威的说法,这就是此地确定
无疑的起源,希腊从此在意大利定居。
60 有一位男子,生于萨摩斯,却逃离故土[15] 毕达哥拉斯的教诲
和那里的王公,因为憎恨暴政而自愿
流放。虽然他与天界隔绝,在灵魂里面
却能与诸神沟通,自然不允许人眼
看到的东西,他却以灵视尽情窥探。
65 当他以理性和缜密的思辨洞悉了万事,
便毫无保留地公之于世,向沉默聚集、
惊佩聆听的众人娓娓地讲解浩瀚
宇宙的起源、各种现象的肇因,自然
和神为何物,雪和闪电从何来,云层
70 撕裂时,是风还是朱庇特制造雷声,
是什么摇撼大地,星辰运行和隐匿
遵循怎样的法则。也是他最先抗议[16]
将动物摆上餐桌,最先以博学的嘴唇
说出这样的话语(可是没有人相信):[17]
75 “别用渎神的食物污染你们的身体,[18]
人类啊!世界上还有谷物,还有压低
枝条的苹果,藤蔓上悬挂的丰满葡萄,
有甘甜爽口的草卉,还有各种靠烹调
变得嫩软的蔬菜;也没有法令禁止
80 你们饮用牛奶和百里香酿制的蜂蜜。
富饶的大地奉献着取之不尽的美餐,
准备了无需拿流血屠杀来交换的盛宴。
的确有野兽以肉充饥,但并非全部:
事实上绵羊、马和牛都把草作为食物,
85 只有那些天性就野蛮凶残的物种,
亚美尼亚的老虎、易怒的狮子,还有熊
和狼,才嗜好这类沾满鲜血的食谱。
这是多可怕的罪孽,将脏腑埋进脏腑,
将肉身塞进另一具贪婪膨胀的肉身,
90 保存一条命,却要搭上更多的命![19]
大地这最好的母亲提供了如此丰富的
资源,难道你只喜欢用冷酷牙齿咬啮
悲惨的伤口,重温库克洛普斯的习性?
除非先毁灭另一个生命,难道你断不能
95 取悦你那副与饕餮怪兽无异的肠胃?
但我们口中的那个古老的黄金时代
之所以幸福,是因为树上挂满果实,
地里长满草卉,没有血玷污口齿。
彼时鸟儿安全地在空中扇动翅膀,
100 兔子毫无恐惧地在原野中间徜徉,
[1] Fränkel(1945)和Wilkinson(1955)觉得,在《变形记》最后四卷、尤其是最后一卷,奥维德的创造力明显下降,并将原因归于奥维德有意向更纯正的史诗靠拢。Otis(1966)认为,虽然《变形记》全书都与奥古斯都时期的意识形态相冲突,但最后一卷有所不同,因而充满了矛盾。一方面奥维德愿意使用同时代人的结构策略、语汇甚至道德观念,但另一方面他的诗歌才能却趋向反奥古斯都。换言之,他想写符合奥古斯都时代气候的史诗,却做不到。Segal(1969)却认为,包括第十五卷在内的《变形记》的历史部分(11-15卷)在精神旨趣和基本技法方面与前面各卷并无不同,奥维德的游戏性、颠覆性和对随机变形宇宙观的崇奉一以贯之。
[2] 努玛(Numa Pompilius)是古罗马第二任国王,以贤明睿智著称,奠定了古罗马文化和宗教的基础。
[3] 努玛是萨宾人。
[4] 指克罗同(Croton,也叫Croto或Crotona)。根据公元前1世纪狄奥多罗斯(Diodorus Siculus)的说法,它是穆斯克洛斯(Myscelos)奉海格力斯之命建立的城市。详情见本卷下文。
[5] “海西”(Oceanus)这里指伊比利亚(西班牙)以西的海(即大西洋)。
[6] 拉钦尼昂(Lacinium)是意大利卡拉布里亚的一处海岬,距克罗同不远。
[7] 克罗同(Croton)是当地的重要人士,后来的城市就是以他命名。
[8] “海格力斯”对应的原文是claviger(持棍者),这个词是海格力斯的常用别称或修饰语。
[9] 艾萨河(Aesar)是卡拉布里亚的一条小河。
[10] 指海格力斯。
[11] 这一行的parenti(与格)不是“父母”的意思,而是“恩主”的意思。
[12] “安菲特律翁之子”指海格力斯,因为名义上他是安菲特律翁的儿子。
[13] 塔伦顿(Tarentum)即是今天意大利南部的著名城市塔兰托,传说是海神涅普顿的儿子塔拉斯(Taras)所建,后来被斯巴达的帕兰托斯(Phalanthus)扩建,所以奥维德说它是“斯巴达侨民建立的”。叙巴里斯(Sybaris)是希腊人意大利半岛南端建立的一座城市,以奢靡放纵闻名。萨兰顿(Sallentinum)是意大半岛东南角的海岬,在今天的萨伦托(Salento)附近,涅埃托斯河(Neaethus)是附近的一条河。
[14] 图里昂(Thurium,也叫Thuria或Thurion)是卡拉布里亚的一座城市。特梅萨(Temesa或Temese,后来叫Tempsa)也是意大利半岛南端的城市。“雅普克斯的”相当于说“阿普里亚的”,这一带也叫雅普吉亚(Iapygia),参考本书第十四卷第458行的注释。
[15] 指古希腊著名哲学家毕达哥拉斯(Pythagoras),据说他为了躲避萨摩斯国王波吕克拉忒斯(Polycrates)的暴政,逃到了意大利南部。
[16] 奥维德在这里影射了卢克莱修的《物性论》。在62-72行,毕达哥拉斯几乎被塑造成伊壁鸠鲁的形象,不仅用心灵之眼洞见遥远的真相,而且向人类传授关于世界本质的真知(参考De Rerum Natura 1.72-77)。
[17] 毕达哥拉斯基于自己的灵魂转世说(metempsychosis),提出了素食主义的主张。
[18] 毕达哥拉斯的长篇演说(75-478行)出现在《变形记》最后一卷中,并占据了如此大的篇幅,自然不可忽略。Otis(1966)认为,这篇演说才是全诗的高潮,而恺撒和屋大维封神只是其附属情节。Anderson(1963)觉得,它平衡了作品此前无尽的变形和欲望,象征着自我约束、理性和哲学战胜激情和自私的可能性。Alfonsi(1958)将它乃至整个第十五卷视为理性化“变形”的努力,让“变形”不再仅仅是一种传说的猎奇,并且为普遍历史找到一种阐释框架:人类和万物从最初的混沌演化到罗马统治下的秩序。但Segal(1969)则指出,这段文字的多处夸张暗示了幽默的意图。在奥维德的罗马甚至公元前4世纪的希腊,毕达哥拉斯的转世学说和素食主义通常都是被嘲笑的对象,奥维德将毕达哥拉斯深奥系统的哲学简化为素食主义,无疑是一种漫画式的揶揄。Hardie(1995)指出,由于毕达哥拉斯本人并无作品传世,而世人皆称恩培多克勒是其门徒,所以奥维德借毕达哥拉斯之口表达的多是恩培多克勒的观点。后者的著作片断存在于两首诗里,一首是宣扬灵魂转世说、主张弃绝肉食和动物献祭的《论净化》(Katharmoi),一首是论述四元素学说、以冲突与爱解释宇宙变化的《论自然》(Peri Physeos)。这两大部分的思想都体现在《变形记》第十五卷中。Hardie称,奥维德引用恩培多克勒还有一个更重要的原因,那就是重塑拉丁语史诗的谱系:一条不是源自荷马、而是源自恩培多克勒的说教诗谱系,它通过恩尼乌斯、卢克莱修和部分的维吉尔到达奥维德。奥维德将毕达哥拉斯的演说置于十五卷后半段的罗马历史之前,从结构上说与恩尼乌斯在长诗《编年纪》(Annales)开头记述的荷马显形之梦对应,作用相似,但位置不同。而荷马显形之梦又启发过维吉尔《埃涅阿斯纪》第六卷安喀塞斯对埃涅阿斯的演说。但安喀塞斯演说中的哲学仅仅是历史的序曲,毕达哥拉斯演说中的罗马历史仅仅是宇宙普遍变迁的一个例子。奥维德对毕达哥拉斯的称赞则与卢克莱修在《物性论》中对伊壁鸠鲁的称赞相似,在具体论述中他也多次暗引《物性论》。通过这种种联系,奥维德呈现了拉丁语科学史诗的传统。
[19] 88-90行是用卢克莱修的风格和逻辑反对卢克莱修的思想,后者在《物性论》中称:“自然总是以一物再造另一物,除非 / 有旧物之死助产,也不许新物诞生”(De Rerum Natura 1.263-264)。因为从原则上说,宇宙万物的物质和生死是循环的,“脏腑”总会变成“脏腑”,“肉身”总需要吸收别的“肉身”(参考2.72-79,3.964-970,5.828-836)。但在奥维德的毕达哥拉斯看来,这绝不意味着我们要主动去吞噬脏腑和肉身,因为他宣扬的循环不只是物质循环,还有灵魂的循环。