《变形记》第14卷701-800行

Luctatusque diu, postquam ratione furorem
vincere non potuit, supplex ad limina venit;
et modo nutrici miserum confessus amorem,
ne sibi dura foret, per spes oravit alumnae;
705 et modo de multis blanditus cuique ministris
sollicita petiit propensum voce favorem;
saepe ferenda dedit blandis sua verba tabellis,
interdum madidas lacrimarum rore coronas
postibus intendit posuitque in limine duro
710 molle latus tristisque serae convicia fecit.
Saevior illa freto surgente cadentibus Haedis,
durior et ferro, quod Noricus excoquit ignis,
et saxo, quod adhuc vivum radice tenetur,
spernit et irridet; factisque immitibus addit
715 verba superba ferox et spe quoque fraudat amantem.
Non tulit impatiens longi tormenta doloris
Iphis et ante fores haec verba novissima dixit:
“Vincis, Anaxarete, neque erunt tibi taedia tandem
ulla ferenda mei; laetos molire triumphos
720 et Paeana voca nitidaque incingere lauru!
Vincis enim moriorque libens; age, ferrea, gaude!
Certe aliquid laudare mei cogeris amoris,
quo tibi sim gratus meritumque fatebere nostrum.
Non tamen ante tui curam excessisse memento,
725 quam vitam geminaque simul mihi luce carendum.
Nec tibi fama mei ventura est nuntia leti;
ipse ego, ne dubites, adero praesensque videbor,
corpore ut exanimi crudelia lumina pascas.
Si tamen, o superi, mortalia facta videtis,
730 este mei memores (nihil ultra lingua precari
sustinet) et longo facite ut narremur in aevo,
et quae dempsistis vitae, date tempora famae!”
Dixit et ad postis ornatos saepe coronis
umentis oculos et pallida brachia tollens,[1]
735 cum foribus laquei religaret vincula summis,
“Haec tibi serta placent, crudelis et impia?” dixit
inseruitque caput, sed tum quoque versus ad illam,
atque onus infelix elisa fauce pependit.
Icta pedum motu trepidantum et multa gementem[2]
740 visa dedisse sonum est adapertaque ianua factum
prodidit; exclamant famuli frustraque levatum
(nam pater occiderat) referunt ad limina matris.
Accipit illa sinu complexaque frigida nati
membra sui postquam miserorum verba parentum
745 edidit et matrum miserarum facta peregit,
funera ducebat mediam lacrimosa per urbem
luridaque arsuro portabat membra feretro.
Forte viae vicina domus, qua flebilis ibat
pompa, fuit duraeque sonus plangoris ad aures
750 venit Anaxaretes, quam iam deus ultor agebat.
Mota tamen: “Videamus” ait “miserabile funus”
et patulis iniit tectum sublime fenestris
vixque bene impositum lecto prospexerat Iphin:
deriguere oculi calidusque e corpore sanguis,
755 inducto pallore, fugit; conataque retro
ferre pedes, haesit; conata avertere vultus,
hoc quoque non potuit, paulatimque occupat artus,
quod fuit in duro iam pridem pectore saxum.
Neve ea ficta putes, dominae sub imagine signum
760 servat adhuc Salamis; Veneris quoque nomine templum
Prospicientis habet. Quorum memor, o mea, lentos
pone, precor, fastus et amanti iungere, nymphe.
Sic tibi nec vernum nascentia frigus adurat
poma, nec excutiant rapidi florentia venti.’
765 Haec ubi nequiquam formae deus aptus anili
edidit, in iuvenem rediit et anilia demit
instrumenta sibi talisque apparuit illi,
qualis ubi oppositas nitidissima solis imago
evicit nubes nullaque obstante reluxit.
770 Vimque parat; sed vi non est opus inque figura
capta dei nymphe est et mutua vulnera sensit.
Proximus Ausonias iniusti miles Amuli
rexit opes; Numitorque senex amissa nepotis
munere regna capit festisque Palilibus urbis
775 moenia conduntur; Tatiusque patresque Sabini
bella gerunt arcisque via Tarpeia reclusa
dignam animam poena congestis exuit armis.
Inde sati Curibus tacitorum more luporum
ore premunt voces et corpora victa sopore
780 invadunt portasque petunt, quas obice firmo
clauserat Iliades; unam tamen ipsa reclusit,
nec strepitum verso Saturnia cardine fecit;
sola Venus portae cecidisse repagula sensit
et clausura fuit, nisi quod rescindere numquam
785 dis licet acta deum. Iano loca iuncta tenebant
naides Ausoniae gelido rorantia fonte;
has rogat auxilium; nec nymphae iusta petentem
sustinuere deam venasque et flumina fontis
elicuere sui; nondum tamen invia Iani
790 ora patentis erant, neque iter praecluserat unda:
lurida supponunt fecundo sulphura fonti
incenduntque cavas fumante bitumine venas.
Viribus his aliisque vapor penetravit ad ima
fontis et Alpino modo quae certare rigori
795 audebatis, aquae, non ceditis ignibus ipsis.
Flammifera gemini fumant adspergine postes;
portaque, nequiquam rigidis promissa Sabinis,
fonte fuit praestructa novo, dum Martius arma
indueret miles; quae postquam Romulus ultro
800 obtulit et strata est tellus Romana Sabinis

[1] umentis=umentes
[2] trepidantum=trepidantem; et multa gementem=aperire iubentem

挣扎多日,当他再不能用理性压倒
疯狂,只好去往她家的大门前求告。
时而向乳娘坦白无助的相思,望她能为
养女的未来打算,别对他冷眼相待;
705 时而向众多的奴仆轮流献上殷勤,
急切地游说他们为自己美言几声;
他经常托人捎去写着情话的蜡板,
经常在门柱上悬挂眼泪沾湿的花环,
任凭柔软的腰身枕着坚硬的门槛,
710 一边伤心地诅咒着冥顽不化的铜闩。
她狂暴胜过小羊星沉落时汹涌的海洋,[1]
刚硬胜过诺里库炉火冶炼的青钢[2]
和在树根禁锢中一直生长的岩石,
她鄙夷,嘲笑,不仅行为冷酷,言辞
715 也傲慢凶狠,让对方的一切希望破灭。
伊菲斯无法忍受长久痛苦的折磨,
站在她门前,说出最后的伤心话语:
‘你赢了,阿纳科萨瑞忒,不用因我之故
而继续烦恼。赶紧准备欢乐的凯旋,
720 唱响颂歌,为自己戴上耀眼的桂冠!
你获胜,我欣然赴死。庆祝吧,铁石心肠!
如此,你总该承认我的爱有可赞的地方,
你会喜欢这一点,认可我的好品性。
可是别忘了,我对你的爱并未比生命
725 更早终结,我只能同时失去两种光。
不是别人的消息宣告我已经死亡,
而是我自己,我一定亲自向你作证,
好让你残忍的眼睛细品断气的尸身。
可是天神啊,你们若看见凡人的遭遇,
730 就请记住我(这条舌头已无法继续
祷告),让我的故事在世间长久传颂,
你们夺去的寿数,请加给我的名声!’
说完,他抬起一双泪眼,望向经常
用花环装饰的门柱。伸出苍白的臂膀,
735 他在最高的横梁上绕一圈绳索,问道:
‘冷酷乖戾的姑娘,你看这花环可好?’
然后套住头,仍没忘记将脸转向她。
喉咙已扼断,不幸的重负在空中悬挂。
门扉被抽搐的双脚撞开,发出充满
740 不祥预兆的悲鸣,外面的惨景已呈现,
奴仆们高声惊叫,徒然将他拽下来,
送回他母亲家中(因为父亲已不在)。[3]
她接过孩子冰凉的肢体,紧紧搂住他,
说尽了失去骨肉的母亲都会说的话,
745 做尽了哀悼骨肉的母亲都会做的事,
又领着送葬的悲伤队伍穿过城市,
用棺架抬着苍白的尸身去郊外火化。
出殡的道路恰好在阿纳科萨瑞忒的家
附近,捶胸顿足的哭喊声难免传到
750 她耳中,一位复仇神已把她的魂搅扰。
心有所动,她说,‘去看看凄惨的葬礼!’
然后上楼,走进有宽大窗户的居室。[4]
刚瞥见躺在棺架上的伊菲斯,她的双眸
就已变僵硬,温热的血液迅速撤走,
755 苍白笼罩了全身。她试图往后挪步,
却仿佛在原地生根;又试图转过脸去,
这也办不到。渐渐地,早就占据她冷酷
胸膛的岩石本性攻陷了余下的身躯。
别以为我杜撰,萨拉米斯仍存着公主的
760 雕像,还有献给‘远眺维纳斯’的一座[5]
神庙。亲爱的宁芙,放下长久的傲慢, 维尔图努斯求爱(二)
听我劝告吧,与爱你的人携手相伴。
若果真如此,我衷心祝愿春寒不冻死
你初萌的嫩芽,狂风不摧折开花的树枝!”
765 假扮奶奶的神灵白费这番唇舌后,
变回年轻的本相,脱掉老妇的行头,
此时他展现在少女面前的英俊形象
就仿佛驱散云层的灿烂夺目的太阳,
再没有任何阻碍,光芒洒遍天宇。
770 他意欲用强,但已无必要,神的风度
俘虏了宁芙的心,她终于动了情思。[6]
此后,邪恶的阿穆利乌斯以军队控制 罗马与萨宾的战争
奥索尼亚。老迈的努米托尔赖外孙
之力恢复了王位。罗马的城墙筑成,[7]
775 正值帕莱斯节庆。塔提乌斯和萨宾[8]
父亲挑起战争;打开通往要塞的岗亭,
塔尔皮娅被战盾压死,遭到了报应。[9]
接着,库瑞斯士兵犹如沉默的狼群,[10]
紧咬嘴唇,扑向深陷于睡梦的敌人,[11]
780 朝伊利娅之子插好坚固铜闩的城门[12]
涌来,然而其中一座被朱诺亲自
打开,铰链转动时没发出丝毫声息。
只有维纳斯察觉门闩已掉落,本要
重新关好,可是神永远不可以取消
785 其他神所为。奥索尼亚的水泽仙女
在雅努斯神祠附近有一处冷泉幽居。
维纳斯向她们求助,众宁芙无法拒绝
女神的正当要求,引出了属于各自的
泉脉。但雅努斯庙宇的入口并未完全
790 堵住,通行的道路也没有被水切断。
她们在丰沛的泉眼下面放入硫磺,
燃烧沥青,为蜿蜒的水脉添加热量。
靠诸如此类的手段,蒸汽直渗到坑底。
水啊,方才你的冷还敢与阿尔卑斯
795 相抗衡,现在却已炽热不逊于火苗。
两边的立柱转眼被滚烫的水雾缭绕,
城门徒然为凶顽的萨宾士兵敞开,
却被涌出的泉水阻挡,马尔斯的军队[13]
趁机备好了剑盾。待罗慕路斯奋力
800 进攻,罗马土地便盖满萨宾人和自己

[1] 小羊星(Haedi)是属于御夫座的两颗亮星,沉落时正值地中海地区的暴雨季。
[2] 古罗马的诺里库(Noricum)行省以优质铁闻名,参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.16.10)。
[3] Gentilcore(1995)指出,奥维德嵌入的伊菲斯故事嘲讽了情欲的偏执和情人的可笑,伊菲斯之死象征着爱情哀歌体作为爱情指南和劝服手段的失败。
[4] 西方古代房子的底层房间通常没有窗户,光线依赖天井,第二层则一般有大窗户。
[5] “远眺维纳斯”(Venus Prospiciens)是塞浦路斯城市萨拉米斯的一座维纳斯神庙。
[6] 作为《变形记》的最后一个情爱故事,维尔图努斯求爱的情节吸引了众多学者的注意。Littlefield(1965)认为,奥维德在这里摒弃了类似情节中的强奸和欺骗元素,Fantazzi(1976)也相信,它表达了作者对两情相悦的肯定。Gentilcore(1995)则反驳说,这段文字的措辞、意象和叙事策略都不支持上述解读。欺骗的意图贯穿始终,维尔图努斯变形和讲述故事都是为了欺骗,而且他有使用暴力的打算,称它为两情相悦的故事显然错误,这是一个诱奸的故事,揭示了情欲的破坏性。
[7] 普洛卡去世后,本当继位的努米托尔(Numitor)被弟弟阿穆利乌斯(Amulius)夺去宝座,流亡在外。阿穆利乌斯故意选努米托尔的女儿伊利娅(Ilia)做维斯塔贞女,以让兄长家绝后。此后,伊利娅怀孕生下了罗慕路斯和雷穆斯,虽然她声称他们是战神马尔斯的儿子,但阿穆利乌斯还是下令活埋了她,并让人把孩子投入台伯河溺毙。后来两兄弟意外获救,经过一番曲折,恢复了努米托尔的王位。
[8] 帕莱斯(Pales)是庇佑牧人的女神。“帕莱斯节庆”指每年4月21日的帕里利亚节(Parilia),参考奥维德《岁时记》(Fasti 4.721-862)。塔提乌斯(Tatius)是萨宾国王。在罗马建国初期,周边部族都不愿与罗马通婚,为了增加人口,罗慕路斯以庆祝康苏斯节(8月21日)为名,诱骗萨宾人参加,然后大规模掳掠萨宾妇女,引发了萨宾人的报复战争。
[9] 塔尔皮娅(Tarpeia)是当时罗马守城人之女。她索要萨宾士兵手上的东西(手镯),为他们打开了城门,但萨宾人憎恶她卖国,用盾牌(也是手上的东西)压死了她。
[10] 库瑞斯(Cures)是萨宾的一个部族,代指萨宾人。
[11] “敌人”指罗马人。
[12] “伊利娅之子”指罗慕路斯。
[13] “马尔斯的军队”指罗马军队,因为当时的罗马国王罗慕路斯相传是战神马尔斯之子。温泉阻挡萨宾人进攻的情节可参考《岁时记》(Fasti 1.261-274)。