《变形记》第14卷601-700行

abluere et tacito deferre sub aequora cursu;
corniger exsequitur Veneris mandata, suisque,
quicquid in Aenea fuerat mortale, repurgat
et respergit aquis; pars optima restitit illi.
605 Lustratum genetrix divino corpus odore
unxit et ambrosia cum dulci nectare mixta
contigit os fecitque deum; quem turba Quirini
nuncupat Indigetem temploque arisque recepit.
Inde sub Ascanii dicione binominis Alba
610 resque Latina fuit. Succedit Silvius illi,
quo satus antiquo tenuit repetita Latinus
nomina cum sceptro; clarus subit Alba Latinum;
Epytus ex illo est; post hunc Capetusque Capysque,
sed Capys ante fuit. Regnum Tiberinus ab illis
615 cepit et in Tusci demersus fluminis undis
nomina fecit aquae; de quo Remulusque feroxque
Acrota sunt geniti. Remulus maturior annis
fulmineo periit, imitator fulminis, ictu;
fratre suo sceptrum moderatior Acrota forti
620 tradit Aventino, qui, quo regnarat, eodem
monte iacet positus tribuitque vocabula monti.
Iamque Palatinae summam Proca gentis habebat;
rege sub hoc Pomona fuit, qua nulla Latinas
inter hamadryadas coluit sollertius hortos
625 nec fuit arborei studiosior altera fetus,
unde tenet nomen; non silvas illa nec amnes,
rus amat et ramos felicia poma ferentes.
Nec iaculo gravis est, sed adunca dextera falce,
qua modo luxuriem premit et spatiantia passim
630 bracchia compescit, fisso modo cortice lignum[1]
inserit et sucos alieno praestat alumno;
nec sentire sitim patitur bibulaeque recurvas
radicis fibras labentibus irrigat undis;
hic amor, hoc studium; Veneris quoque nulla cupido est.
635 Vim tamen agrestum metuens pomaria claudit
intus et accessus prohibet refugitque viriles.
Quid non et Satyri, saltatibus apta iuventus,
fecere et pinu praecincti cornua Panes,
Silenusque, suis semper iuvenilior annis,[2]
640 quique deus fures vel falce vel inguine terret,
ut poterentur ea? Sed enim superabat amando
hos quoque Vertumnus, neque erat felicior illis.
O quotiens habitu duri messoris aristas
corbe tulit verique fuit messoris imago!
645 Tempora saepe gerens faeno religata recenti
desectum poterat gramen versasse videri;
saepe manu stimulos rigida portabat, ut illum
iurasses fessos modo disiunxisse iuvencos.[3]
Falce data frondator erat vitisque putator;
650 induerat scalas, lecturum poma putares;
miles erat gladio, piscator harundine sumpta;
denique per multas aditum sibi saepe figuras
repperit, ut caperet spectatae gaudia formae.
Ille etiam picta redimitus tempora mitra,
655 innitens baculo, positis per tempora canis,
adsimulavit anum cultosque intravit in hortos
pomaque mirata est: ‘Tanto’ que ‘potentior!’ inquit,
paucaque laudatae dedit oscula, qualia numquam
vera dedisset anus; glebaque incurva resedit,
660 suspiciens pandos autumni pondere ramos.
Ulmus erat contra speciosa nitentibus uvis;
quam socia postquam pariter cum vite probavit:
‘At si staret’ ait ‘caelebs sine palmite truncus,
nil praeter frondes, quare peteretur, haberet;
665 haec quoque, quae iuncta vitis requiescit in ulmo:
si non nupta foret, terrae acclinata iaceret.
Tu tamen exemplo non tangeris arboris huius
concubitusque fugis, nec te coniungere curas.
Atque utinam velles! Helene non pluribus esset
670 sollicitata procis, nec quae Lapitheia movit
proelia, nec coniunx timidis audacis Ulixei.[4]
Nunc quoque, cum fugias averserisque petentes,
mille viri cupiunt et semideique deique
et quaecumque tenent Albanos numina montes.
675 Sed tu si sapies, si te bene iungere anumque
hanc audire voles, quae te plus omnibus illis,
plus quam credis, amo, vulgares reice taedas
Vertumnumque tori socium tibi selige. Pro quo
me quoque pignus habes; neque enim sibi notior ille est,
680 quam mihi; nec passim toto vagus errat in orbe;
haec loca magna colit; nec, uti pars magna procorum,
quam modo vidit, amat; tu primus et ultimus illi
ardor eris solique suos tibi devovet annos.
Adde quod est iuvenis, quod naturale decoris
685 munus habet formasque apte fingetur in omnes,
et quod erit iussus, iubeas licet omnia, fiet.
Quid quod amatis idem? Quod, quae tibi poma coluntur,
primus habet laetaque tenet tua munera dextra?
Sed neque iam fetus desiderat arbore demptos,
690 nec, quas hortus alit, cum sucis mitibus herbas,
nec quicquam, nisi te. Miserere ardentis et ipsum
quod petit ore meo praesentem crede precari.
Ultoresque deos et pectora dura perosam
Idalien memoremque time Rhamnusidis iram.
695 Quoque magis timeas (etenim mihi multa vetustas
scire dedit), referam tota notissima Cypro
facta, quibus flecti facile et mitescere possis.
Viderat a veteris generosam sanguine Teucri
Iphis Anaxareten, humili de stirpe creatus;
700 viderat et totis perceperat ossibus aestum.

[1] lignum=virgam
[2] Silenusque=Silvanusque
[3] iurasses=iurares
[4] timidis audacis=timidi, haud audacis=prudens audacis; Ulixei=Ulixis

必死的成分,无声地送入大洋深处。
长角的河神遵从维纳斯的命令,除去
埃涅阿斯所有的凡人元素,并喷水
清洗,但他杰出的本质依然存在。
605 母亲用神圣的香膏净化他的身躯,
又以仙果和仙酿混合的甜汁碰触
脸庞,将他变成神。奎里努斯的民众[1]
称他为“升天圣者”,建庙宇祭坛供奉。[2]
双名的阿斯卡尼俄斯此后统治长白城[3] 罗马先祖世系
610 和拉丁国家,王位由西尔维乌斯继承,[4]
其后裔拉提努斯接过古老的权杖,[5]
恢复古老的名字。著名的阿尔巴继踵,[6]
然后是埃皮图斯。喀皮斯和卡尔佩图斯[7]
依次执政。他们之后,台伯里努斯
615 接掌王国,他在图斯坎河水中淹死,[8]
河从此更名。剽悍的雷慕路斯兄弟
是他的儿子。雷慕路斯更年长,竭力
与雷霆一比高下,却意外死于雷击;[9]
弟弟阿克洛塔性情稍收敛,传位给[10]
620 勇敢的阿文提努斯,后者最终长眠在
生前统治的山上,赋予它一个名字。[11]
这时帕拉丁民众已轮到普洛卡统治。[12]
少女波莫娜生活在他掌权期间,打理[13] 维尔图努斯求爱(一)
花园的手艺胜过拉丁的山林仙子,
625 她对果树的热情也没有任何人能比,
所以有此名。她不爱幽林,不爱清溪,
只钟情乡村和挂满累累果实的枝条,
手握的不是标枪,而是弯弯的剪刀。
她时而除去过密的茎叶,时而削短
630 四处蔓延的树枝,时而割开木面,
插入柔条,为嫁接的新株提供养分。
她也不容许植物受渴,用沟渠滋润
吸水的盘曲树根。这是她的趣味,
她的追求。她也丝毫不盼望情爱。
635 害怕乡野之人的暴力,她封闭了果园,
阻止男性接近,躲避他们的纠缠。
喜好跳舞的年轻萨梯们什么事情
不曾做过——还有角缠松叶的牧神,[14]
年纪已老、淫心永不老的西勒诺斯,[15]
640 以及用镰刀或阴茎吓窃贼的普里阿波斯——[16]
只要能得到她?可是维尔图努斯比他们[17]
更深陷情网,结局却并不比情敌幸运。
多少次,他扮作糙野的收割者,篮子装着
麦穗,,貌似与真正的收割者毫无分别!
645 他常在双鬓缠着新鲜的干草,俨然
不久之前还在把割好的青草搅拌;
也常在僵硬的手里拿着赶牛棒,足可
诱使你发誓,他刚刚卸下耕牛的轭。
给他剪枝刀,他就变成园艺工、葡萄农;
650 扛来梯子,他似乎笃定爬苹果树上;
佩着剑,他是士兵;拾起竿,他是渔夫。
通过这种种伪装,他经常为自己争取
接近的机会,好享受端详芳容的欢欣。
他甚至曾经在前额缠上彩色的头巾,
655 拄着拐杖,花白的假发点缀着鬓边,
化身为老妪,走进精心照料的花园,
欣赏果子,并且说,“你远比它们更美!”
边称赞边吻了几下,真正的老妇绝不会
如此吻少女。她佝偻着腰,在草地坐下,
660 抬头望着被秋天的重量压弯的枝桠。
对面有一棵榆树,缠满炫目的葡萄,
夸了它和依附于它的藤蔓之后,他叹道:
“可如果这树始终独身,远离葡萄藤,[18]
它除了叶子,就没有什么可以吸引人;
665 和榆树结合、依靠它支撑的藤蔓也是,
倘若它拒绝婚姻,就只能趴伏于地。
你却未从这棵树的例子获得启示,
一直逃避性爱,不想与任何人合体。
但我真希望你愿意!向你求亲的人数
670 会超过海伦、引发拉庇泰之战的美女[19]
和勇战众多懦夫的尤利西斯的妻子。[20]
即使现在,虽然遭你厌恶和鄙弃,
也有一千位男人、半神和所有居于
长白城山间的神祇渴盼娶你做伴侣。
675 然而你如果明智,愿觅得佳偶,愿聆听
这位老奶奶的建议(我爱你远胜过他们,
甚至超过你想象),就别理凡庸的婚约,
而要选维尔图努斯与你共枕席。请让我
做他的媒人!他对自己的了解都难以
680 与我相比。他从不在天涯海角浪迹,
只留在这片广土,也不像许多求婚者,
总迷上刚见的姑娘,他最初和最后的爱火
都是你,他的所有岁月都将会献给你。
再说,他正值青春,天生有优雅魅力,
685 而且能轻松地换上任何一种外形,
即使你叫他穷尽变化,他也会遵命。
你们的爱好难道有不同?你珍爱的果实
不是他最先尝,欢喜地接过你的厚礼?
可如今他渴望的既非树上采撷的硕果,
690 也非花园的香草(充满甜美的汁液),
或者他物,而是你。垂怜痴情者,请相信,
通过我之口祈求回应的就是他本人!
你也应敬畏复仇的诸神、憎恨冷酷
心肠的维纳斯和涅墨西斯持久的愤怒。[21]
695 为让你更知道忌惮(因为长寿给了我 阿纳科萨瑞忒的变形
阅历),我要讲在塞浦路斯家喻户晓的
故事,你应当很快转变,不再矜持。
高贵的少女阿纳科萨瑞忒乃透克罗斯[22]
之后,被出身贫寒的伊菲斯偶然瞥见。
700 他一见钟情,全身的骨髓都燃起烈焰。

[1] 奎里努斯(Quirinus)是罗马城建立者罗慕路斯升天后的名字。
[2] “升天圣者”对应的原文是Indigetem(主格Indiges),按照西塞罗的说法,生前在凡间、死后生活在神中间的人叫作Indiges,它源于拉丁语说法in Diis agere(在神中间生活)。但一般的词源学家认为,这个词的意思应该是“本地的”,它源于古拉丁语词根indu(在里面)和古希腊语动词geinomai(出生),用于被尊为神、充当某地守护神的人。
[3] “双名”:因为他也叫尤卢斯。长白城(Alba Longa)最初是埃涅阿斯的儿子阿斯卡尼俄斯建立的一个子城,隶属于埃涅阿斯最初落脚的拉维尼昂(Lavinium),后来罗马国王Tullus Hostilius摧毁了此城,将所有的居民迁至罗马城。
[4] 尤卢斯的儿子,又名西尔维乌斯(Silvius),意为“森林人”。
[5] 这位后裔用了埃涅阿斯岳父的名字。根据卡斯托尔的《世代纪》,拉提努斯之后还有一位国王埃涅阿斯·西尔维乌斯。
[6] 阿尔巴(Alba)是拉提努斯的儿子。
[7] 埃皮图斯(Epytus)、喀皮斯(Capys)和卡尔佩图斯(Calpetus)是接下来的三代国王。
[8] “图斯坎河水”指阿尔布拉河,传说因为台伯里努斯(Tiberinus)在里面淹死而更名台伯河(Tiberis),然而更大的可能是,罗马这位先祖的名字是从台伯河名杜撰的。
[9] 雷慕路斯(Remulus)传说死于雷击。奥维德在《岁时记》(Fasti)中的说法与此不同,在台伯里努斯和雷慕路斯中间还有一位国王阿格里帕(Agrippa)。古罗马史家李维也说台伯里努斯的儿子是阿格里帕,在父亲之后继位。在李维的记载中,阿格里帕之后的国王是罗慕路斯·西尔维乌斯(Romulus Silvius)。卡斯托尔《世代纪》列出的这两代国王与李维的说法一致。
[10] 阿克洛塔(Acrota)的名字不见于李维的记载,也不见于奥维德自己的《岁时记》。
[11] 罗马的阿文丁山以阿文提努斯(Aventinus)命名,他的下一代是普洛卡(Proca)。
[12] “帕拉丁民众”代指古罗马民众(这时罗马城还未建立)。
[13] 波莫娜(Pomona)的名字源于拉丁语pomum(果实、果树)。Segal(1969)评论道,维尔图努斯的求爱情节(包括他在下文讲述的阿纳科萨瑞忒的变形故事)明显喧宾夺主,让关于埃涅阿斯封神和罗马早期王族统治的记述相形见绌。但Gildenhard-Zissos(2004)认为,与书中对雅典和忒拜王族世系的淡化处理相比,奥维德这里的列出的罗马家谱巩固了在《变形记》宇宙中罗马相对于希腊的优越地位。Myers(2009)指出这个故事在《变形记》结构上的作用,这是本书最后一个情爱故事,与第一卷达芙妮的故事相对称。
[14] 原文Panes的复数形式表明,它不是指潘神,而是泛指牧神。
[15] 西勒诺斯是酒神的同伴和导师,年纪虽大,却风流成性。在《岁时记》中,奥维德形容他,“放纵是阻止你真正衰老的秘密”(Fasti 1.414)。
[16] 普里阿波斯(Priapus)是维纳斯和巴克斯的儿子,掌管田野和花园,他的形象有一个突出特征,就是硕大的阳具。他也时常拿着镰刀吓唬闯入花园的人和动物。
[17] 维尔图努斯(Vertumnus),他是罗马掌管四季变化的神,象征着反复无常。
[18] 这段话明显模仿了卡图卢斯《歌集》(Carmina 62.49-58)。
[19] “引发拉庇泰之战的美女”指希波达墨,参考本书第十二卷210-535行。
[20] 尤利西斯的妻子是珀涅罗珀。
[21] “维纳斯”对应的原文是Idalien(伊达利昂的神),因为塞浦路斯的伊达利昂山是维纳斯的圣地,“涅墨西斯”对应的原文是Rhamnusidis(拉姆诺斯的),因为拉姆诺斯有涅墨西斯的神庙,参考本书第三卷第406行的注释。
[22] 透克罗斯在特洛伊战争后回到故乡,因为未能履行诺言,和兄长埃阿斯(被尤利西斯逼死)一起返家,被父亲特拉蒙放逐,流落到塞浦路斯,建立了新的萨拉米斯城。阿纳科萨瑞忒(Anaxarete)是他的后代。