abluere et tacito deferre sub aequora cursu;
corniger exsequitur Veneris mandata, suisque,
quicquid in Aenea fuerat mortale, repurgat
et respergit aquis; pars optima restitit illi.
605 Lustratum genetrix divino corpus odore
unxit et ambrosia cum dulci nectare mixta
contigit os fecitque deum; quem turba Quirini
nuncupat Indigetem temploque arisque recepit.
Inde sub Ascanii dicione binominis Alba
610 resque Latina fuit. Succedit Silvius illi,
quo satus antiquo tenuit repetita Latinus
nomina cum sceptro; clarus subit Alba Latinum;
Epytus ex illo est; post hunc Capetusque Capysque,
sed Capys ante fuit. Regnum Tiberinus ab illis
615 cepit et in Tusci demersus fluminis undis
nomina fecit aquae; de quo Remulusque feroxque
Acrota sunt geniti. Remulus maturior annis
fulmineo periit, imitator fulminis, ictu;
fratre suo sceptrum moderatior Acrota forti
620 tradit Aventino, qui, quo regnarat, eodem
monte iacet positus tribuitque vocabula monti.
Iamque Palatinae summam Proca gentis habebat;
rege sub hoc Pomona fuit, qua nulla Latinas
inter hamadryadas coluit sollertius hortos
625 nec fuit arborei studiosior altera fetus,
unde tenet nomen; non silvas illa nec amnes,
rus amat et ramos felicia poma ferentes.
Nec iaculo gravis est, sed adunca dextera falce,
qua modo luxuriem premit et spatiantia passim
630 bracchia compescit, fisso modo cortice lignum[1]
inserit et sucos alieno praestat alumno;
nec sentire sitim patitur bibulaeque recurvas
radicis fibras labentibus irrigat undis;
hic amor, hoc studium; Veneris quoque nulla cupido est.
635 Vim tamen agrestum metuens pomaria claudit
intus et accessus prohibet refugitque viriles.
Quid non et Satyri, saltatibus apta iuventus,
fecere et pinu praecincti cornua Panes,
Silenusque, suis semper iuvenilior annis,[2]
640 quique deus fures vel falce vel inguine terret,
ut poterentur ea? Sed enim superabat amando
hos quoque Vertumnus, neque erat felicior illis.
O quotiens habitu duri messoris aristas
corbe tulit verique fuit messoris imago!
645 Tempora saepe gerens faeno religata recenti
desectum poterat gramen versasse videri;
saepe manu stimulos rigida portabat, ut illum
iurasses fessos modo disiunxisse iuvencos.[3]
Falce data frondator erat vitisque putator;
650 induerat scalas, lecturum poma putares;
miles erat gladio, piscator harundine sumpta;
denique per multas aditum sibi saepe figuras
repperit, ut caperet spectatae gaudia formae.
Ille etiam picta redimitus tempora mitra,
655 innitens baculo, positis per tempora canis,
adsimulavit anum cultosque intravit in hortos
pomaque mirata est: ‘Tanto’ que ‘potentior!’ inquit,
paucaque laudatae dedit oscula, qualia numquam
vera dedisset anus; glebaque incurva resedit,
660 suspiciens pandos autumni pondere ramos.
Ulmus erat contra speciosa nitentibus uvis;
quam socia postquam pariter cum vite probavit:
‘At si staret’ ait ‘caelebs sine palmite truncus,
nil praeter frondes, quare peteretur, haberet;
665 haec quoque, quae iuncta vitis requiescit in ulmo:
si non nupta foret, terrae acclinata iaceret.
Tu tamen exemplo non tangeris arboris huius
concubitusque fugis, nec te coniungere curas.
Atque utinam velles! Helene non pluribus esset
670 sollicitata procis, nec quae Lapitheia movit
proelia, nec coniunx timidis audacis Ulixei.[4]
Nunc quoque, cum fugias averserisque petentes,
mille viri cupiunt et semideique deique
et quaecumque tenent Albanos numina montes.
675 Sed tu si sapies, si te bene iungere anumque
hanc audire voles, quae te plus omnibus illis,
plus quam credis, amo, vulgares reice taedas
Vertumnumque tori socium tibi selige. Pro quo
me quoque pignus habes; neque enim sibi notior ille est,
680 quam mihi; nec passim toto vagus errat in orbe;
haec loca magna colit; nec, uti pars magna procorum,
quam modo vidit, amat; tu primus et ultimus illi
ardor eris solique suos tibi devovet annos.
Adde quod est iuvenis, quod naturale decoris
685 munus habet formasque apte fingetur in omnes,
et quod erit iussus, iubeas licet omnia, fiet.
Quid quod amatis idem? Quod, quae tibi poma coluntur,
primus habet laetaque tenet tua munera dextra?
Sed neque iam fetus desiderat arbore demptos,
690 nec, quas hortus alit, cum sucis mitibus herbas,
nec quicquam, nisi te. Miserere ardentis et ipsum
quod petit ore meo praesentem crede precari.
Ultoresque deos et pectora dura perosam
Idalien memoremque time Rhamnusidis iram.
695 Quoque magis timeas (etenim mihi multa vetustas
scire dedit), referam tota notissima Cypro
facta, quibus flecti facile et mitescere possis.
Viderat a veteris generosam sanguine Teucri
Iphis Anaxareten, humili de stirpe creatus;
700 viderat et totis perceperat ossibus aestum.
[1] lignum=virgam
[2] Silenusque=Silvanusque
[3] iurasses=iurares
[4] timidis audacis=timidi, haud audacis=prudens audacis; Ulixei=Ulixis
必死的成分,無聲地送入大洋深處。
長角的河神遵從維納斯的命令,除去
埃涅阿斯所有的凡人元素,並噴水
清洗,但他傑出的本質依然存在。
605 母親用神聖的香膏凈化他的身軀,
又以仙果和仙釀混合的甜汁碰觸
臉龐,將他變成神。奎里努斯的民眾[1]
稱他為“升天聖者”,建廟宇祭壇供奉。[2]
雙名的阿斯卡尼俄斯此後統治長白城[3] 羅馬先祖世系
610 和拉丁國家,王位由西爾維烏斯繼承,[4]
其後裔拉提努斯接過古老的權杖,[5]
恢復古老的名字。著名的阿爾巴繼踵,[6]
然後是埃皮圖斯。喀皮斯和卡爾佩圖斯[7]
依次執政。他們之後,台伯里努斯
615 接掌王國,他在圖斯坎河水中淹死,[8]
河從此更名。剽悍的雷慕路斯兄弟
是他的兒子。雷慕路斯更年長,竭力
與雷霆一比高下,卻意外死於雷擊;[9]
弟弟阿克洛塔性情稍收斂,傳位給[10]
620 勇敢的阿文提努斯,後者最終長眠在
生前統治的山上,賦予它一個名字。[11]
這時帕拉丁民眾已輪到普洛卡統治。[12]
少女波莫娜生活在他掌權期間,打理[13] 維爾圖努斯求愛(一)
花園的手藝勝過拉丁的山林仙子,
625 她對果樹的熱情也沒有任何人能比,
所以有此名。她不愛幽林,不愛清溪,
只鍾情鄉村和掛滿累累果實的枝條,
手握的不是標槍,而是彎彎的剪刀。
她時而除去過密的莖葉,時而削短
630 四處蔓延的樹枝,時而割開木面,
插入柔條,為嫁接的新株提供養分。
她也不容許植物受渴,用溝渠滋潤
吸水的盤曲樹根。這是她的趣味,
她的追求。她也絲毫不盼望情愛。
635 害怕鄉野之人的暴力,她封閉了果園,
阻止男性接近,躲避他們的糾纏。
喜好跳舞的年輕薩梯們什麼事情
不曾做過——還有角纏松葉的牧神,[14]
年紀已老、淫心永不老的西勒諾斯,[15]
640 以及用鐮刀或陰莖嚇竊賊的普里阿波斯——[16]
只要能得到她?可是維爾圖努斯比他們[17]
更深陷情網,結局卻並不比情敵幸運。
多少次,他扮作糙野的收割者,籃子裝着
麥穗,,貌似與真正的收割者毫無分別!
645 他常在雙鬢纏着新鮮的乾草,儼然
不久之前還在把割好的青草攪拌;
也常在僵硬的手裡拿着趕牛棒,足可
誘使你發誓,他剛剛卸下耕牛的軛。
給他剪枝刀,他就變成園藝工、葡萄農;
650 扛來梯子,他似乎篤定爬蘋果樹上;
佩着劍,他是士兵;拾起竿,他是漁夫。
通過這種種偽裝,他經常為自己爭取
接近的機會,好享受端詳芳容的歡欣。
他甚至曾經在前額纏上彩色的頭巾,
655 拄着拐杖,花白的假髮點綴着鬢邊,
化身為老嫗,走進精心照料的花園,
欣賞果子,並且說,“你遠比它們更美!”
邊稱讚邊吻了幾下,真正的老婦絕不會
如此吻少女。她佝僂着腰,在草地坐下,
660 抬頭望着被秋天的重量壓彎的枝椏。
對面有一棵榆樹,纏滿炫目的葡萄,
誇了它和依附於它的藤蔓之後,他嘆道:
“可如果這樹始終獨身,遠離葡萄藤,[18]
它除了葉子,就沒有什麼可以吸引人;
665 和榆樹結合、依靠它支撐的藤蔓也是,
倘若它拒絕婚姻,就只能趴伏於地。
你卻未從這棵樹的例子獲得啟示,
一直逃避性愛,不想與任何人合體。
但我真希望你願意!向你求親的人數
670 會超過海倫、引發拉庇泰之戰的美女[19]
和勇戰眾多懦夫的尤利西斯的妻子。[20]
即使現在,雖然遭你厭惡和鄙棄,
也有一千位男人、半神和所有居於
長白城山間的神祇渴盼娶你做伴侶。
675 然而你如果明智,願覓得佳偶,願聆聽
這位老奶奶的建議(我愛你遠勝過他們,
甚至超過你想象),就別理凡庸的婚約,
而要選維爾圖努斯與你共枕席。請讓我
做他的媒人!他對自己的了解都難以
680 與我相比。他從不在天涯海角浪跡,
只留在這片廣土,也不像許多求婚者,
總迷上剛見的姑娘,他最初和最後的愛火
都是你,他的所有歲月都將會獻給你。
再說,他正值青春,天生有優雅魅力,
685 而且能輕鬆地換上任何一種外形,
即使你叫他窮盡變化,他也會遵命。
你們的愛好難道有不同?你珍愛的果實
不是他最先嘗,歡喜地接過你的厚禮?
可如今他渴望的既非樹上採擷的碩果,
690 也非花園的香草(充滿甜美的汁液),
或者他物,而是你。垂憐痴情者,請相信,
通過我之口祈求回應的就是他本人!
你也應敬畏復仇的諸神、憎恨冷酷
心腸的維納斯和涅墨西斯持久的憤怒。[21]
695 為讓你更知道忌憚(因為長壽給了我 阿納科薩瑞忒的變形
閱歷),我要講在塞浦路斯家喻戶曉的
故事,你應當很快轉變,不再矜持。
高貴的少女阿納科薩瑞忒乃透克羅斯[22]
之後,被出身貧寒的伊菲斯偶然瞥見。
700 他一見鍾情,全身的骨髓都燃起烈焰。
[1] 奎里努斯(Quirinus)是羅馬城建立者羅慕路斯升天后的名字。
[2] “升天聖者”對應的原文是Indigetem(主格Indiges),按照西塞羅的說法,生前在凡間、死後生活在神中間的人叫作Indiges,它源於拉丁語說法in Diis agere(在神中間生活)。但一般的詞源學家認為,這個詞的意思應該是“本地的”,它源於古拉丁語詞根indu(在裡面)和古希臘語動詞geinomai(出生),用於被尊為神、充當某地守護神的人。
[3] “雙名”:因為他也叫尤盧斯。長白城(Alba Longa)最初是埃涅阿斯的兒子阿斯卡尼俄斯建立的一個子城,隸屬於埃涅阿斯最初落腳的拉維尼昂(Lavinium),後來羅馬國王Tullus Hostilius摧毀了此城,將所有的居民遷至羅馬城。
[4] 尤盧斯的兒子,又名西爾維烏斯(Silvius),意為“森林人”。
[5] 這位後裔用了埃涅阿斯岳父的名字。根據卡斯托爾的《世代紀》,拉提努斯之後還有一位國王埃涅阿斯·西爾維烏斯。
[6] 阿爾巴(Alba)是拉提努斯的兒子。
[7] 埃皮圖斯(Epytus)、喀皮斯(Capys)和卡爾佩圖斯(Calpetus)是接下來的三代國王。
[8] “圖斯坎河水”指阿爾布拉河,傳說因為台伯里努斯(Tiberinus)在裡面淹死而更名台伯河(Tiberis),然而更大的可能是,羅馬這位先祖的名字是從台伯河名杜撰的。
[9] 雷慕路斯(Remulus)傳說死於雷擊。奧維德在《歲時記》(Fasti)中的說法與此不同,在台伯里努斯和雷慕路斯中間還有一位國王阿格里帕(Agrippa)。古羅馬史家李維也說台伯里努斯的兒子是阿格里帕,在父親之後繼位。在李維的記載中,阿格里帕之後的國王是羅慕路斯·西爾維烏斯(Romulus Silvius)。卡斯托爾《世代紀》列出的這兩代國王與李維的說法一致。
[10] 阿克洛塔(Acrota)的名字不見於李維的記載,也不見於奧維德自己的《歲時記》。
[11] 羅馬的阿文丁山以阿文提努斯(Aventinus)命名,他的下一代是普洛卡(Proca)。
[12] “帕拉丁民眾”代指古羅馬民眾(這時羅馬城還未建立)。
[13] 波莫娜(Pomona)的名字源於拉丁語pomum(果實、果樹)。Segal(1969)評論道,維爾圖努斯的求愛情節(包括他在下文講述的阿納科薩瑞忒的變形故事)明顯喧賓奪主,讓關於埃涅阿斯封神和羅馬早期王族統治的記述相形見絀。但Gildenhard-Zissos(2004)認為,與書中對雅典和忒拜王族世系的淡化處理相比,奧維德這裡的列出的羅馬家譜鞏固了在《變形記》宇宙中羅馬相對於希臘的優越地位。Myers(2009)指出這個故事在《變形記》結構上的作用,這是本書最後一個情愛故事,與第一卷達芙妮的故事相對稱。
[14] 原文Panes的複數形式表明,它不是指潘神,而是泛指牧神。
[15] 西勒諾斯是酒神的同伴和導師,年紀雖大,卻風流成性。在《歲時記》中,奧維德形容他,“放縱是阻止你真正衰老的秘密”(Fasti 1.414)。
[16] 普里阿波斯(Priapus)是維納斯和巴克斯的兒子,掌管田野和花園,他的形象有一個突出特徵,就是碩大的陽具。他也時常拿着鐮刀嚇唬闖入花園的人和動物。
[17] 維爾圖努斯(Vertumnus),他是羅馬掌管四季變化的神,象徵著反覆無常。
[18] 這段話明顯模仿了卡圖盧斯《歌集》(Carmina 62.49-58)。
[19] “引發拉庇泰之戰的美女”指希波達墨,參考本書第十二卷210-535行。
[20] 尤利西斯的妻子是珀涅羅珀。
[21] “維納斯”對應的原文是Idalien(伊達利昂的神),因為塞浦路斯的伊達利昂山是維納斯的聖地,“涅墨西斯”對應的原文是Rhamnusidis(拉姆諾斯的),因為拉姆諾斯有涅墨西斯的神廟,參考本書第三卷第406行的注釋。
[22] 透克羅斯在特洛伊戰爭後回到故鄉,因為未能履行諾言,和兄長埃阿斯(被尤利西斯逼死)一起返家,被父親特拉蒙放逐,流落到塞浦路斯,建立了新的薩拉米斯城。阿納科薩瑞忒(Anaxarete)是他的後代。