《變形記》第14卷501-600行

accipiunt cubitusque levis sinuatur in alas;
magna pedis digitos pars occupat oraque cornu
indurata rigent finemque in acumine ponunt.
Hunc Lycus, hunc Idas et cum Rhexenore Nycteus,
505 hunc miratur Abas; et dum mirantur, eandem
accipiunt faciem numerusque ex agmine maior
subvolat et remos plausis circumvolat alis;
si volucrum quae sit dubiarum forma requiris,
ut non cygnorum, sic albis proxima cygnis.
510 Vix equidem has sedes et Iapygis arida Dauni
arva gener teneo minima cum parte meorum.’
Hactenus Oenides; Venulus Calydonia regna
Peucetiosque sinus Messapiaque arva relinquit.
In quibus antra videt, quae multa nubila silva
515 et levibus guttis manantia semicaper Pan[1]
nunc tenet, at quodam tenuerunt tempore nymphae.
Apulus has illa pastor regione fugatas
terruit et primo subita formidine movit;
mox, ubi mens rediit et contempsere sequentem,
520 ad numerum motis pedibus duxere choreas.
Improbat has pastor saltuque imitatus agresti
addidit obscenis convicia rustica dictis;
nec prius os tacuit, quam guttura condidit arbor:
arbor enim est sucoque licet cognoscere mores.
525 Quippe notam linguae bacis oleaster amaris
exhibet; asperitas verborum cessit in illas.
Hinc ubi legati rediere, negata ferentes
arma Aetola sibi, Rutuli sine viribus illis
bella instructa gerunt; multumque ab utraque cruoris
530 parte datur; fert ecce avidas in pinea Turnus
texta faces ignesque timent quibus unda pepercit.
Iamque picem et ceras alimentaque cetera flammae
Mulciber urebat perque altum ad carbasa malum
ibat et incurvae fumabant transtra carinae,
535 cum, memor has pinus Idaeo vertice caesas,
sancta deum genetrix tinnitibus aera pulsi
aeris et inflati complevit murmure buxi
perque leves domitis invecta leonibus auras:
‘Irrita sacrilega iactas incendia dextra,
540 Turne!’; ait ‘Eripiam, nec me patiente cremabit
ignis edax nemorum partes et membra meorum.’
Intonuit dicente dea tonitrumque secuti
cum saliente graves ceciderunt grandine nimbi
aeraque et tumidum subitis concursibus aequor
545 Astraei turbant et eunt in proelia fratres.
E quibus alma parens unius viribus usa,
stuppea praerupit Phrygiae retinacula puppis[2]
fertque rates pronas medioque sub aequore mergit.
Robore mollito lignoque in corpora verso,
550 in capitum facies puppes mutantur aduncae,
in digitos abeunt et crura natantia remi,
quodque prius fuerat, latus est mediisque carina
subdita navigiis spinae mutatur in usum,
lina comae molles, antemnae bracchia fiunt;
555 caerulus, ut fuerat, color est; quasque ante timebant,
illas virgineis exercent lusibus undas
Naides aequoreae; durisque in montibus ortae
molle fretum celebrant, nec eas sua tangit origo;
non tamen oblitae, quam multa pericula saevo[3]
560 pertulerint pelago, iactatis saepe carinis
supposuere manus, nisi siqua vehebat Achivos.
Cladis adhuc Phrygiae memores, odere Pelasgos
Neritiaeque ratis viderunt fragmina laetis
vultibus et laetis videre rigescere puppem[4]
565 vultibus Alcinoi saxumque increscere ligno.
Spes erat, in nymphas animata classe marinas,
posse metu monstri Rutulum desistere bello;
perstat habetque deos pars utraque, quodque deorum est
instar, habent animos; nec iam dotalia regna
570 nec sceptrum soceri, nec te, Lavinia virgo,
sed vicisse petunt deponendique pudore
bella gerunt; tandemque Venus victricia nati
arma videt; Turnusque cadit, cadit Ardea, Turno
sospite dicta potens; quem postquam barbarus ensis[5]
575 abstulit et tepida patuerunt tecta favilla,
congerie e media tum primum cognita praepes
subvolat et cineres plausis everberat alis;
et sonus et macies et pallor et omnia, captam
quae deceant urbem, nomen quoque mansit in illa
580 urbis et ipsa suis deplangitur Ardea pennis.
Iamque deos omnes ipsamque Aeneia virtus
Iunonem veteres finire coegerat iras,
cum, bene fundatis opibus crescentis Iuli,
tempestivus erat caelo Cythereius heros.
585 Ambieratque Venus superos colloque parentis
circumfusa sui: ‘Numquam mihi’ dixerat ‘ullo
tempore dure pater, nunc sis mitissimus, opto,
Aeneaeque meo, qui te de sanguine nostro
fecit avum, quamvis parvum des, optime, numen,
590 dummodo des aliquod; satis est inamabile regnum
adspexisse semel, Stygios semel isse per amnes.’
Assensere dei; nec coniunx regia vultus
immotos tenuit placatoque annuit ore.
Tum pater: ‘Estis’ ait ‘caelesti numine digni,
595 quaeque petis, pro quoque petis; cape, nata, quod optas.’
Fatus erat; gaudet gratesque agit illa parenti;
perque leves auras iunctis invecta columbis
litus adit Laurens, ubi tectus harundine serpit
in freta flumineis vicina Numicius undis.
600 Hunc iubet Aeneae quaecumque obnoxia morti

[1] guttis manantia=cannis latitantia
[2] puppis=classis
[3] saevo=saepe
[4] puppem=puppim
[5] quem=quam; ensis=ignis

肘部慢慢彎曲,化作輕盈的翅膀。
腳趾連成蹼,佔據雙足大部分,臉龐
變硬,蒙上了角質,終止於尖喙的位置。
呂科斯、伊達斯、瑞克塞諾耳、尼克透斯、
505 阿巴斯驚訝地望着他,愕然之際,他們
也換上相同的形狀,我的大多數友朋
都升到空中,拍打着翅膀,繞船槳翻飛。
你若問這些可疑的鳥兒是什麼種類,
我會說,它們不是天鵝,卻像白天鵝。[1]
510 雖是道努斯的女婿,我的人手卻少得
可憐,很難控制這座城和乾旱的鄉野。”
狄俄墨得斯如是說。維努盧斯告別了[2] 野橄欖的故事
卡呂冬地界、剖刻提亞灣和梅薩匹亞。[3]
在那裡他看見一個洞穴,藏於密林下,
515 滴着細微的泉珠,如今半羊的潘神
居於此,昔日卻曾被一群寧芙佔領。
阿普里亞的一位牧人將她們從這裡
嚇跑。他最初的嚇唬令仙女措手不及,
很快,她們恢復了鎮定,鄙夷跟隨者,
520 旁若無人地踏着節拍,跳舞作樂。
牧人羞辱她們,以笨拙的姿勢模仿,
還一邊用粗野的污言穢語肆意訕謗。
他罵個不停,直到其喉嚨被樹封鎖:
他已變成樹,汁液透露了他的品格。
525 沒錯,野橄欖苦澀的果實讓人想起
他那條舌頭,彷彿儲存了惡毒的言辭。
使臣返歸,帶回埃托利亞人不肯[4] 船變仙女的奇蹟
結盟的消息,魯圖裡亞人便放棄空等,
繼續頑強地戰鬥。雙方都流血漂櫓。
530 圖爾努斯將饕餮的火把擲向松木
戰艦,它們逃過了怒濤,卻恐懼烈焰。
大火已點着瀝青、蜂蠟和其他可燃[5]
之物,正沿高聳的桅杆向帆頂蔓延,
彎曲龍骨的橫板冒出了團團黑煙。
535 記起這些松木皆采於伊達山之巔,
尊貴的神母突然讓周遭的空氣充滿[6]
鐃鈸鏗鏘的撞擊聲和黃楊木笛的樂音。
她駕着馴順的獅子在縹緲的空中穿行,
高喊:“你瀆神的右手枉然拋擲火炬,
540 圖爾努斯!我會拯救船,我決不允許
貪婪的火焰吞噬我聖林的任何肢體!”
女神說話時,雷霆滾動,緊隨着霹靂,
暴雨夾雜着跳躍的冰雹從天而降,
阿斯特萊俄斯諸子攪動空氣和海洋,[7]
545 掀起驟然的巨浪,匆忙沖向戰場。
慈惠的神母借用其間一種風的力量,
首先刮斷了佛里吉亞船隻的纜索,
逼它們向前傾覆,在大海深處沉沒。
這些船觸水就變軟,木料長成了身體,
550 弧形的船尾逐漸露出了頭部的端倪,
槳慢慢消失,讓位於腳趾和游泳的腿,
原來的側舷留作側腹,龍骨原來[8]
浸沒在船的中線下,此時變作背脊,
繩子變柔軟的頭髮,帆桁化為手臂。
555 她們的顏色仍然湛藍,以前怕波浪,
現在是海洋仙女,無憂無慮地在水中
嬉戲。她們誕生在陡峻的山上,如今
在柔順的海里聚居,起源未留下印痕。
但她們沒有忘記在兇殘的巨濤里忍受過
560 數不盡的危險,看見航船在海中顛簸,
經常施以援手,除非乘客是希臘人。
一直記得特洛伊的毀滅,她們憎恨[9]
宿敵,欣然看尤利西斯艦隊的殘片[10]
在水面漂浮,欣然看阿爾喀諾俄斯的船[11]
565 逐漸變硬,木頭被堅固的岩石封堵。
有人曾希望,船變活,化身海洋仙女, 鷺的由來
足以讓魯圖裡亞人膽寒,撤出戰場。
但干戈未停,雙方都有神助陣,雙方
都有神一般的勇氣。不再為陪嫁的王國、[12]
570 岳父的權杖或處女拉維尼婭而相搏,
他們只追求征服,停戰的羞恥驅動
戰爭。最終維納斯目睹兒子的陣營
獲勝。圖爾努斯殞亡,曾號稱強大的
阿爾代亞也陷落。野蠻的刀劍洗劫[13]
575 城市,斷壁被溫熱的火灰掩埋之後,
從廢墟里飛出一隻不為人知的鳥,
振動翅膀,猛烈地拍打地面的餘燼。
它叫聲凄哀,瘦削,蒼白,與被占之城
相稱的一切特徵,甚至這座城的名字
580 都留在鳥身上,它用羽翼悲擊着自己。[14]
埃涅阿斯的美德已感動所有的天神, 埃涅阿斯封神
甚至朱諾也甘願終結古老的仇恨,
既然成長中的尤盧斯基業已經無憂,[15]
維納斯之子進入天庭就恰是時候。[16]
585 女神已遊說眾神,並且摟緊朱庇特的
脖子。“父親,你從來不曾對我嚴厲過,”
她言道,“我求你這次也要大發善心。
論血緣,我的埃涅阿斯是你的外孫,
好父親,請務必賞賜他一個神的位置,
590 多卑微都可以!陰森的冥府見過一次,
斯堤克斯河穿過一次,就已經足夠。”[17]
諸神皆表示贊同,就連王后也沒有
擺出冷若冰霜的面孔,欣然頷首。
朱庇特答道:“請求的你和你所代求
595 之人都堪配神位。女兒,你的心愿已獲准。”
他如此宣布。她歡喜不已,謝過父親,
乘坐鴿車越過輕盈的空氣,降臨在
勞倫提地界,那裡,努米丘斯河在蘆葦
叢中蜿蜒,源源匯入附近的海波。[18]
600 她吩咐河神為埃涅阿斯衝掉一切

[1] Papaioannou(2004)指出,雖然古代的各種傳說都沒有提及這些鳥與天鵝相似,奧維德卻故意說它們“不是天鵝,卻像白天鵝”。結合《變形記》中前面六處關於天鵝的描寫以及它與《埃涅阿斯紀》的互文關係,可以推知這段文字有元詩色彩,表達了奧維德對自己作品在史詩傳統中的定位:《變形記》與史詩相似,但不是傳統意義上的史詩。
[2] “狄俄墨得斯”對應的原文是Oenides(俄紐斯的後裔),因為他是俄紐斯的孫子。
[3] 這裡的卡呂冬不是希臘的城邦,而是狄俄墨得斯在阿普里亞的領地(為紀念故鄉卡呂冬)。剖刻提亞灣指剖刻提亞(Peucetia)海岸,阿普里亞被奧菲杜河(Aufidus)分成東邊的剖刻提亞和西邊的道尼亞(Daunia)兩部分。梅薩匹亞(Messapia)是卡拉布里亞的一個地區,因為國王梅薩普斯(Messapus)而得名,此人曾經幫助圖爾努斯對抗埃涅阿斯。
[4] “埃托利亞人”指狄俄墨得斯和跟隨他到達意大利的埃托利亞移民。
[5] “大火”對應的原文是Mulciber(火神伏爾甘的別稱)。
[6] 神母即庫柏勒。
[7] “阿斯特萊俄斯諸子”指東風(Eurus)、西風(Zephyrus)、南風(Notus)和北風(Boreas)四位神。阿斯特萊俄斯(Astraeus)是第二代提坦神,和黎明女神奧羅拉生下了這些孩子。
[8] 在拉丁語中,船的側舷和動物的側腹都叫latus。
[9] “特洛伊”對應的原文是Phrygiae(佛里吉亞)。
[10] “宿敵”對應的原文是Pelasgos(珀拉斯吉人,代指希臘人)。“尤利西斯艦隊”對應的原文是Neritiaeque ratis(涅瑞托斯的船)。
[11] 阿爾喀諾俄斯(Alcinous)是斯凱里亞島(Scheria)的國王,熱情接待了尤利西斯,增給他許多禮物,並派一艘船送他回家,但涅普頓為兒子波呂斐摩斯報仇,將船變成了岩石。
[12] 嚴格地說,“雙方都有神一般的勇氣”這句話對應原文的意思是“雙方都有勇氣,這一點的效果就像有神幫忙一樣”。為了更簡潔,如此處理。
[13] 阿爾代亞(Ardea)是魯圖裡亞的一個城市,離羅馬23英里。
[14] 這種叫阿爾代亞(Ardea)的鳥是一種鷺。Papaioannou(2003)認為,阿爾代亞的廢墟中飛出鳥,明顯呼應着本書第十三卷中門農火葬後變成鳥的情節,從而與特洛伊和《伊利亞特》發生了關聯。她還指出,奧維德的措辭表明,阿爾代亞與圖爾努斯互為鏡像,命運相連,圖爾努斯就如同阿爾代亞變成的“鷺”,這一點也呼應着維吉爾在《埃涅阿斯紀》末尾(Aeneid 12.891-893)通過意象做出的暗示。O’Hara(1996)提到,奧維德在這段文字里玩了一個文字遊戲,將阿爾代亞(Ardea)和“燃燒”(ardere)聯繫起來,而這個遊戲又指向《埃涅阿斯紀》(7.623-31)中維吉爾類似的文字遊戲,在維吉爾原作中,圖爾努斯也通過措辭與火的形象相融合。總之,廢墟和鳥的意象連接了荷馬、維吉爾和奧維德,拓展了《變形記》的史詩深度。
[15] 尤盧斯即阿斯卡尼俄斯,愷撒所在的尤利亞(Iulia)家族據說就從他發源。
[16] “維納斯之子”指埃涅阿斯,對應的原文是Cythereius heros(庫泰拉女神的英雄)。
[17] 維納斯的理由是,埃涅阿斯進入冥府又返回陽間,相當於象徵性地死過一次,不應該再死了。
[18] 根據古羅馬史家李維的說法,埃涅阿斯在努米丘斯河附近陣亡。