《变形记》第14卷501-600行

accipiunt cubitusque levis sinuatur in alas;
magna pedis digitos pars occupat oraque cornu
indurata rigent finemque in acumine ponunt.
Hunc Lycus, hunc Idas et cum Rhexenore Nycteus,
505 hunc miratur Abas; et dum mirantur, eandem
accipiunt faciem numerusque ex agmine maior
subvolat et remos plausis circumvolat alis;
si volucrum quae sit dubiarum forma requiris,
ut non cygnorum, sic albis proxima cygnis.
510 Vix equidem has sedes et Iapygis arida Dauni
arva gener teneo minima cum parte meorum.’
Hactenus Oenides; Venulus Calydonia regna
Peucetiosque sinus Messapiaque arva relinquit.
In quibus antra videt, quae multa nubila silva
515 et levibus guttis manantia semicaper Pan[1]
nunc tenet, at quodam tenuerunt tempore nymphae.
Apulus has illa pastor regione fugatas
terruit et primo subita formidine movit;
mox, ubi mens rediit et contempsere sequentem,
520 ad numerum motis pedibus duxere choreas.
Improbat has pastor saltuque imitatus agresti
addidit obscenis convicia rustica dictis;
nec prius os tacuit, quam guttura condidit arbor:
arbor enim est sucoque licet cognoscere mores.
525 Quippe notam linguae bacis oleaster amaris
exhibet; asperitas verborum cessit in illas.
Hinc ubi legati rediere, negata ferentes
arma Aetola sibi, Rutuli sine viribus illis
bella instructa gerunt; multumque ab utraque cruoris
530 parte datur; fert ecce avidas in pinea Turnus
texta faces ignesque timent quibus unda pepercit.
Iamque picem et ceras alimentaque cetera flammae
Mulciber urebat perque altum ad carbasa malum
ibat et incurvae fumabant transtra carinae,
535 cum, memor has pinus Idaeo vertice caesas,
sancta deum genetrix tinnitibus aera pulsi
aeris et inflati complevit murmure buxi
perque leves domitis invecta leonibus auras:
‘Irrita sacrilega iactas incendia dextra,
540 Turne!’; ait ‘Eripiam, nec me patiente cremabit
ignis edax nemorum partes et membra meorum.’
Intonuit dicente dea tonitrumque secuti
cum saliente graves ceciderunt grandine nimbi
aeraque et tumidum subitis concursibus aequor
545 Astraei turbant et eunt in proelia fratres.
E quibus alma parens unius viribus usa,
stuppea praerupit Phrygiae retinacula puppis[2]
fertque rates pronas medioque sub aequore mergit.
Robore mollito lignoque in corpora verso,
550 in capitum facies puppes mutantur aduncae,
in digitos abeunt et crura natantia remi,
quodque prius fuerat, latus est mediisque carina
subdita navigiis spinae mutatur in usum,
lina comae molles, antemnae bracchia fiunt;
555 caerulus, ut fuerat, color est; quasque ante timebant,
illas virgineis exercent lusibus undas
Naides aequoreae; durisque in montibus ortae
molle fretum celebrant, nec eas sua tangit origo;
non tamen oblitae, quam multa pericula saevo[3]
560 pertulerint pelago, iactatis saepe carinis
supposuere manus, nisi siqua vehebat Achivos.
Cladis adhuc Phrygiae memores, odere Pelasgos
Neritiaeque ratis viderunt fragmina laetis
vultibus et laetis videre rigescere puppem[4]
565 vultibus Alcinoi saxumque increscere ligno.
Spes erat, in nymphas animata classe marinas,
posse metu monstri Rutulum desistere bello;
perstat habetque deos pars utraque, quodque deorum est
instar, habent animos; nec iam dotalia regna
570 nec sceptrum soceri, nec te, Lavinia virgo,
sed vicisse petunt deponendique pudore
bella gerunt; tandemque Venus victricia nati
arma videt; Turnusque cadit, cadit Ardea, Turno
sospite dicta potens; quem postquam barbarus ensis[5]
575 abstulit et tepida patuerunt tecta favilla,
congerie e media tum primum cognita praepes
subvolat et cineres plausis everberat alis;
et sonus et macies et pallor et omnia, captam
quae deceant urbem, nomen quoque mansit in illa
580 urbis et ipsa suis deplangitur Ardea pennis.
Iamque deos omnes ipsamque Aeneia virtus
Iunonem veteres finire coegerat iras,
cum, bene fundatis opibus crescentis Iuli,
tempestivus erat caelo Cythereius heros.
585 Ambieratque Venus superos colloque parentis
circumfusa sui: ‘Numquam mihi’ dixerat ‘ullo
tempore dure pater, nunc sis mitissimus, opto,
Aeneaeque meo, qui te de sanguine nostro
fecit avum, quamvis parvum des, optime, numen,
590 dummodo des aliquod; satis est inamabile regnum
adspexisse semel, Stygios semel isse per amnes.’
Assensere dei; nec coniunx regia vultus
immotos tenuit placatoque annuit ore.
Tum pater: ‘Estis’ ait ‘caelesti numine digni,
595 quaeque petis, pro quoque petis; cape, nata, quod optas.’
Fatus erat; gaudet gratesque agit illa parenti;
perque leves auras iunctis invecta columbis
litus adit Laurens, ubi tectus harundine serpit
in freta flumineis vicina Numicius undis.
600 Hunc iubet Aeneae quaecumque obnoxia morti

[1] guttis manantia=cannis latitantia
[2] puppis=classis
[3] saevo=saepe
[4] puppem=puppim
[5] quem=quam; ensis=ignis

肘部慢慢弯曲,化作轻盈的翅膀。
脚趾连成蹼,占据双足大部分,脸庞
变硬,蒙上了角质,终止于尖喙的位置。
吕科斯、伊达斯、瑞克塞诺耳、尼克透斯、
505 阿巴斯惊讶地望着他,愕然之际,他们
也换上相同的形状,我的大多数友朋
都升到空中,拍打着翅膀,绕船桨翻飞。
你若问这些可疑的鸟儿是什么种类,
我会说,它们不是天鹅,却像白天鹅。[1]
510 虽是道努斯的女婿,我的人手却少得
可怜,很难控制这座城和干旱的乡野。”
狄俄墨得斯如是说。维努卢斯告别了[2] 野橄榄的故事
卡吕冬地界、剖刻提亚湾和梅萨匹亚。[3]
在那里他看见一个洞穴,藏于密林下,
515 滴着细微的泉珠,如今半羊的潘神
居于此,昔日却曾被一群宁芙占领。
阿普里亚的一位牧人将她们从这里
吓跑。他最初的吓唬令仙女措手不及,
很快,她们恢复了镇定,鄙夷跟随者,
520 旁若无人地踏着节拍,跳舞作乐。
牧人羞辱她们,以笨拙的姿势模仿,
还一边用粗野的污言秽语肆意讪谤。
他骂个不停,直到其喉咙被树封锁:
他已变成树,汁液透露了他的品格。
525 没错,野橄榄苦涩的果实让人想起
他那条舌头,仿佛储存了恶毒的言辞。
使臣返归,带回埃托利亚人不肯[4] 船变仙女的奇迹
结盟的消息,鲁图里亚人便放弃空等,
继续顽强地战斗。双方都流血漂橹。
530 图尔努斯将饕餮的火把掷向松木
战舰,它们逃过了怒涛,却恐惧烈焰。
大火已点着沥青、蜂蜡和其他可燃[5]
之物,正沿高耸的桅杆向帆顶蔓延,
弯曲龙骨的横板冒出了团团黑烟。
535 记起这些松木皆采于伊达山之巅,
尊贵的神母突然让周遭的空气充满[6]
铙钹铿锵的撞击声和黄杨木笛的乐音。
她驾着驯顺的狮子在缥缈的空中穿行,
高喊:“你渎神的右手枉然抛掷火炬,
540 图尔努斯!我会拯救船,我决不允许
贪婪的火焰吞噬我圣林的任何肢体!”
女神说话时,雷霆滚动,紧随着霹雳,
暴雨夹杂着跳跃的冰雹从天而降,
阿斯特莱俄斯诸子搅动空气和海洋,[7]
545 掀起骤然的巨浪,匆忙冲向战场。
慈惠的神母借用其间一种风的力量,
首先刮断了佛里吉亚船只的缆索,
逼它们向前倾覆,在大海深处沉没。
这些船触水就变软,木料长成了身体,
550 弧形的船尾逐渐露出了头部的端倪,
桨慢慢消失,让位于脚趾和游泳的腿,
原来的侧舷留作侧腹,龙骨原来[8]
浸没在船的中线下,此时变作背脊,
绳子变柔软的头发,帆桁化为手臂。
555 她们的颜色仍然湛蓝,以前怕波浪,
现在是海洋仙女,无忧无虑地在水中
嬉戏。她们诞生在陡峻的山上,如今
在柔顺的海里聚居,起源未留下印痕。
但她们没有忘记在凶残的巨涛里忍受过
560 数不尽的危险,看见航船在海中颠簸,
经常施以援手,除非乘客是希腊人。
一直记得特洛伊的毁灭,她们憎恨[9]
宿敌,欣然看尤利西斯舰队的残片[10]
在水面漂浮,欣然看阿尔喀诺俄斯的船[11]
565 逐渐变硬,木头被坚固的岩石封堵。
有人曾希望,船变活,化身海洋仙女, 鹭的由来
足以让鲁图里亚人胆寒,撤出战场。
但干戈未停,双方都有神助阵,双方
都有神一般的勇气。不再为陪嫁的王国、[12]
570 岳父的权杖或处女拉维尼娅而相搏,
他们只追求征服,停战的羞耻驱动
战争。最终维纳斯目睹儿子的阵营
获胜。图尔努斯殒亡,曾号称强大的
阿尔代亚也陷落。野蛮的刀剑洗劫[13]
575 城市,断壁被温热的火灰掩埋之后,
从废墟里飞出一只不为人知的鸟,
振动翅膀,猛烈地拍打地面的余烬。
它叫声凄哀,瘦削,苍白,与被占之城
相称的一切特征,甚至这座城的名字
580 都留在鸟身上,它用羽翼悲击着自己。[14]
埃涅阿斯的美德已感动所有的天神, 埃涅阿斯封神
甚至朱诺也甘愿终结古老的仇恨,
既然成长中的尤卢斯基业已经无忧,[15]
维纳斯之子进入天庭就恰是时候。[16]
585 女神已游说众神,并且搂紧朱庇特的
脖子。“父亲,你从来不曾对我严厉过,”
她言道,“我求你这次也要大发善心。
论血缘,我的埃涅阿斯是你的外孙,
好父亲,请务必赏赐他一个神的位置,
590 多卑微都可以!阴森的冥府见过一次,
斯堤克斯河穿过一次,就已经足够。”[17]
诸神皆表示赞同,就连王后也没有
摆出冷若冰霜的面孔,欣然颔首。
朱庇特答道:“请求的你和你所代求
595 之人都堪配神位。女儿,你的心愿已获准。”
他如此宣布。她欢喜不已,谢过父亲,
乘坐鸽车越过轻盈的空气,降临在
劳伦提地界,那里,努米丘斯河在芦苇
丛中蜿蜒,源源汇入附近的海波。[18]
600 她吩咐河神为埃涅阿斯冲掉一切

[1] Papaioannou(2004)指出,虽然古代的各种传说都没有提及这些鸟与天鹅相似,奥维德却故意说它们“不是天鹅,却像白天鹅”。结合《变形记》中前面六处关于天鹅的描写以及它与《埃涅阿斯纪》的互文关系,可以推知这段文字有元诗色彩,表达了奥维德对自己作品在史诗传统中的定位:《变形记》与史诗相似,但不是传统意义上的史诗。
[2] “狄俄墨得斯”对应的原文是Oenides(俄纽斯的后裔),因为他是俄纽斯的孙子。
[3] 这里的卡吕冬不是希腊的城邦,而是狄俄墨得斯在阿普里亚的领地(为纪念故乡卡吕冬)。剖刻提亚湾指剖刻提亚(Peucetia)海岸,阿普里亚被奥菲杜河(Aufidus)分成东边的剖刻提亚和西边的道尼亚(Daunia)两部分。梅萨匹亚(Messapia)是卡拉布里亚的一个地区,因为国王梅萨普斯(Messapus)而得名,此人曾经帮助图尔努斯对抗埃涅阿斯。
[4] “埃托利亚人”指狄俄墨得斯和跟随他到达意大利的埃托利亚移民。
[5] “大火”对应的原文是Mulciber(火神伏尔甘的别称)。
[6] 神母即库柏勒。
[7] “阿斯特莱俄斯诸子”指东风(Eurus)、西风(Zephyrus)、南风(Notus)和北风(Boreas)四位神。阿斯特莱俄斯(Astraeus)是第二代提坦神,和黎明女神奥罗拉生下了这些孩子。
[8] 在拉丁语中,船的侧舷和动物的侧腹都叫latus。
[9] “特洛伊”对应的原文是Phrygiae(佛里吉亚)。
[10] “宿敌”对应的原文是Pelasgos(珀拉斯吉人,代指希腊人)。“尤利西斯舰队”对应的原文是Neritiaeque ratis(涅瑞托斯的船)。
[11] 阿尔喀诺俄斯(Alcinous)是斯凯里亚岛(Scheria)的国王,热情接待了尤利西斯,增给他许多礼物,并派一艘船送他回家,但涅普顿为儿子波吕斐摩斯报仇,将船变成了岩石。
[12] 严格地说,“双方都有神一般的勇气”这句话对应原文的意思是“双方都有勇气,这一点的效果就像有神帮忙一样”。为了更简洁,如此处理。
[13] 阿尔代亚(Ardea)是鲁图里亚的一个城市,离罗马23英里。
[14] 这种叫阿尔代亚(Ardea)的鸟是一种鹭。Papaioannou(2003)认为,阿尔代亚的废墟中飞出鸟,明显呼应着本书第十三卷中门农火葬后变成鸟的情节,从而与特洛伊和《伊利亚特》发生了关联。她还指出,奥维德的措辞表明,阿尔代亚与图尔努斯互为镜像,命运相连,图尔努斯就如同阿尔代亚变成的“鹭”,这一点也呼应着维吉尔在《埃涅阿斯纪》末尾(Aeneid 12.891-893)通过意象做出的暗示。O’Hara(1996)提到,奥维德在这段文字里玩了一个文字游戏,将阿尔代亚(Ardea)和“燃烧”(ardere)联系起来,而这个游戏又指向《埃涅阿斯纪》(7.623-31)中维吉尔类似的文字游戏,在维吉尔原作中,图尔努斯也通过措辞与火的形象相融合。总之,废墟和鸟的意象连接了荷马、维吉尔和奥维德,拓展了《变形记》的史诗深度。
[15] 尤卢斯即阿斯卡尼俄斯,恺撒所在的尤利亚(Iulia)家族据说就从他发源。
[16] “维纳斯之子”指埃涅阿斯,对应的原文是Cythereius heros(库泰拉女神的英雄)。
[17] 维纳斯的理由是,埃涅阿斯进入冥府又返回阳间,相当于象征性地死过一次,不应该再死了。
[18] 根据古罗马史家李维的说法,埃涅阿斯在努米丘斯河附近阵亡。