《變形記》第14卷401-500行

criminibusque premunt veris regemque reposcunt
vimque ferunt saevisque parant incessere telis.
Illa nocens spargit virus sucosque veneni
et Noctem Noctisque deos Ereboque Chaoque[1]
405 convocat et longis Hecaten ululatibus orat.
Exsiluere loco (dictu mirabile) silvae,
ingemuitque solum vicinaque palluit arbor
sparsaque sanguineis maduerunt pabula guttis
et lapides visi mugitus edere raucos
410 et latrare canes et humus serpentibus atris
squalere et tenues animae volitare videntur.[2]
Attonitum monstris vulgus pavet; illa paventis
ora venenata tetigit mirantia virga,
cuius ab attactu variarum monstra ferarum
415 in iuvenes veniunt; nulli sua mansit imago.
Sparserat occiduus Tartessia litora Phoebus
et frustra coniunx oculis animoque Canentis
expectatus erat; famuli populusque per omnes
discurrunt silvas atque obvia lumina portant.
420 Nec satis est nymphae flere et lacerare capillos
et dare plangorem; facit haec tamen omnia seque
proripit ac Latios errat vesana per agros.
Sex illam noctes, totidem redeuntia solis
lumina viderunt inopem somnique cibique
425 per iuga, per valles, qua fors ducebat, euntem.
Ultimus adspexit Thybris luctuque viaque
fessam et iam longa ponentem corpora ripa.
Illic cum lacrimis ipso modulata dolore
verba sono tenui maerens fundebat, ut olim
430 carmina iam moriens canit exequialia cygnus.
Luctibus extremis tenues liquefacta medullas
tabuit inque leves paulatim evanuit auras.
Fama tamen signata loco est, quem rite Canentem
nomine de nymphae veteres dixere Camenae.”
435 Talia multa mihi longum narrata per annum
visaque sunt; resides et desuetudine tardi
rursus inire fretum, rursus dare vela iubemur;
ancipitesque vias et iter Titania vastum
dixerat et saevi restare pericula ponti.
440 Pertimui, fateor, nactusque hoc litus adhaesi.’
Finierat Macareus; urnaque Aeneia nutrix
condita marmorea tumulo breve carmen habebat;[3]
‘Hic me Caietam notae pietatis alumnus
ereptam Argolico, quo debuit, igne cremavit.’
445 Solvitur herboso religatus ab aggere funis
et procul insidias infamataeque relinquunt
tecta deae lucosque petunt, ubi nubilus umbra
in mare cum flava prorumpit Thybris harena
Faunigenaeque domo potitur nataque Latini,
450 non sine Marte tamen; bellum cum gente feroci
suscipitur, pactaque furit pro coniuge Turnus.
Concurrit Latio Tyrrhenia tota diuque
ardua sollicitis victoria quaeritur armis.
Auget uterque suas externo robore vires
455 et multi Rutulos, multi Troiana tuentur
castra; neque Aeneas Evandri ad limina frustra,
at Venulus frustra profugi Diomedis ad urbem
venerat; ille quidem sub Iapyge maxima Dauno
moenia condiderat dotaliaque arva tenebat;
460 sed Venulus Turni postquam mandata peregit,
auxilium petiit, vires Aetolius heros
excusat; nec se aut soceri committere pugnae
velle sui populos, aut quos e gente suorum
armet, habere ullos: ‘Neve haec commenta putetis,
465 admonitu quamquam luctus renoventur amari,
perpetiar memorare tamen. Postquam alta cremata est
Ilion et Danaas paverunt Pergama dextras[4]
Naryciusque heros, a virgine virgine rapta,
quam meruit poenam solus, digessit in omnes,
470 spargimur et ventis inimica per aequora rapti
fulmina, noctem, imbres, iram caelique marisque
perpetimur Danai cumulumque Capherea cladis.
Neve morer referens tristes ex ordine casus,
Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri.
475 Me tamen armiferae servatum cura Minervae
fluctibus eripuit; patriis sed rursus ab agris[5]
pellor et antiquo memores de vulnere poenas
exigit alma Venus; tantosque per alta labores
aequora sustinui, tantos terrestribus armis,
480 ut mihi felices sint illi saepe vocati
quos communis hiems importunusque Caphereus
mersit aquis vellemque horum pars una fuissem.
Ultima iam passi comites belloque fretoque
deficiunt finemque rogant erroris; at Acmon
485 fervidus ingenio, tum vero et cladibus asper;
“Quid superest, quod iam patientia vestra recuset
ferre, viri?” dixit “Quid habet Cytherea, quod ultra,
velle puta, faciat? Nam dum peiora timentur,
est locus in vulnus; sors autem ubi pessima rerum,
490 sub pedibus timor est securaque summa malorum.
Audiat ipsa licet et, quod facit, oderit omnes
sub Diomede viros: odium tamen illius omnes
spernimus et magno stat magna potentia nobis!”[6]
Talibus iratam Venerem Pleuronius Acmon[7]
495 instimulat verbis stimulisque resuscitat iram.
Dicta placent paucis; numeri maioris amici
Acmona corripimus; cui respondere volenti
vox pariter vocisque via est tenuata comaeque
in plumas abeunt, plumis nova colla teguntur
500 pectoraque et tergum; maiores bracchia pennas

[1] Ereboque Chaoque=Erebumque Chaosque
[2] videntur=silentum
[3] marmorea=marmoreo
[4] Ilion=Ilios; dextras=flammas
[5] agris=Argis
[6] magno=parvo
[7] iratam=inritans

他們以確鑿的罪證施壓,索要國王,
並訴諸武力,準備用殘酷的武器進攻。
她則朝對方噴洒各種可怕的毒汁,
從黑暗和混沌之境召喚諾克斯等神祇,[1]
405 並用悠長尖利的嚎叫向赫卡忒致禮。
令人震驚:森林從各自的位置躍起,
土壤發出呻吟,鄰近的樹木顫慄,
草地變得濕漉漉,葉刃濺滿血滴,
石頭似乎發出了沙啞的吼聲,群犬
410 狂吠,無數污穢的黑蛇覆蓋了地面,
縹緲虛幻的幽靈似乎在來回穿梭。
面對這樣的異象,眾人倉皇無措,
她拿帶毒的魔杖觸碰驚愕的臉龐,
眨眼之間,各種野獸的可怕形狀
415 就傳給這些青年,無人的樣貌如從前。
即將沉落的太陽沐浴着西方的海岸,[2]
嘉音殊望眼欲穿,期盼着丈夫回來,
卻是枉然。她的奴僕和臣民散落在
森林各處,擎着燈火,準備迎接他。
420 寧芙先是悲泣,撕扯頭髮,捶打
胸膛,但這些不足以發泄她的哀傷,
又衝出家門,瘋瘋癲癲,在荒野遊盪。
一連六個晚上,六個黎明,她全然
忘記了睡覺,忘記了吃飯,翻越高山,
425 穿過深谷,漫無目的,在迷茫中行路。
台伯河最後見到她,因為痛苦和旅途
而疲憊不堪,躺在長長的河岸上休歇。
那裡,她淌着眼淚,神情凄楚,不停地
以虛弱的聲音唱着悲慟譜成的曲調,
430 就像將死的天鵝用輓歌將自己憑弔。
最後,細瘦的骨髓也在哀戚里消溶,
她慢慢耗盡,逐漸散失在縹緲的風中。[3]
但此地已贏得恆久的名聲,古代的繆斯[4]
恰當地稱之為“嘉音殊”,紀念寧芙的名字。’
435 漫長的一年裡,這樣的事情我聽過見過
許多。我們因悠閑而變得慵懶怠惰,
卻突然得令,要重新跨海,重新揚帆。
喀耳刻早已告知,前面有難測的風險、
遙遠的航程和狂暴大海的種種磨難。
440 我承認很恐懼,一到這裡就滯留不前。”
瑪卡柔斯講完了。埃涅阿斯的乳娘
殮在大理石瓮中,簡短的銘文刻墓上:
“孝順的養子將我,凱厄塔,從希臘烈焰中
救出,又恭謹地遵循儀禮在此處火葬。”[5]
445 他們在長滿青草的堤壩解開船纜, 意大利的戰火
遠避惡名昭彰的女神的詭計和宮殿,[6]
駛向意大利海邊的叢林,綠蔭簇擁的
台伯河在那裡將棕黃的泥沙送入海波。
埃涅阿斯也娶到拉提努斯的閨女,[7]
450 卻是以戰爭換來,被迫與剽悍的部族
拼殺,圖爾努斯因未婚妻被奪而憤恨。[8]
整個埃特魯里亞與拉提烏姆對陣,[9]
攻守激烈而持久,勝利遲遲未到來,
雙方都依靠外部的盟友擴張軍隊,
455 魯圖裡亞和特洛伊各自爭取了許多
援兵。埃涅阿斯成功說動埃萬德,[10] 狄俄墨得斯的回憶
維努盧斯去流亡者狄俄墨得斯的城市,[11]
卻空手而返。他的確受到道努斯支持,[12]
建立了一座大城,領有陪嫁的土地,[13]
460 但當維努盧斯傳達了圖爾努斯的旨意,
請求幫助,埃托利亞的英雄卻聲稱[14]
資源不足:他不願動用岳父的臣民[15]
參戰,自己也沒有足夠的人馬可以
武裝。他說,“你千萬別以為這是託詞。
465 雖然回憶會重新勾起痛苦,但是我
甘願為你講述。當宏偉的伊利昂化作
灰燼,佩爾加蒙顫慄於希臘人的蹂躪,
因為埃阿斯強姦處女,冒犯了處女神,[16]
本當他獨自承擔的懲罰降給了所有人。
470 我們希臘人被狂風吹散,在怒海浮沉,
受盡雷電、黑暗、暴雨,受盡天空
與浪濤的催迫,歐卑亞則是災難的巔峰。[17]
我無意詳敘一樁樁悲慘的往事,總之,
那時的希臘人足以讓普里阿摩斯涕泣。[18]
475 然而,多虧戎裝密涅瓦的庇佑,我逃脫
巨浪的吞噬。但我又一次被驅離故國,
這是慈惠維納斯的報復,她仍然沒忘
我刺傷她的舊怨。我已經遭受海上[19]
和陸上如此可怕的苦楚和連綿的兵禍,
480 我經常形容昔日的同伴是幸福的死者,
風暴和無情的卡佩柔斯將他們共同[20]
葬在深淵裡,我真願自己也在其中。
倖存的朋友受盡了戰爭和風浪的折磨,
失去了勇氣,要求終止這樣的漂泊。
485 阿克蒙天性衝動,也已煩透了厄運,
嚷道:‘夥伴們,還有什麼災殃是你們
無法忍耐的?就算維納斯有此心,她能變
什麼新花樣?我們若害怕以後會更慘,
就總有受傷的餘地,但壞運若到了極致,
490 我們就反而無所畏懼,全不怕禍事。
她聽見何妨?恨(她的確也恨)狄俄墨得斯
手下的所有人又何妨?我們全都蔑視
她的恨——好像我們在意她偉大的本領!’
來自普琉戎的阿克蒙以這番言辭挑釁[21]
495 維納斯,再次喚醒女神沉睡的怒火。
極少人贊同他的話,大多數朋友都斥責
阿克蒙的態度。他正欲回應我們,嗓音
和他的聲道都越變越小,頭髮也變成
羽毛,並且漸漸覆蓋了他的新頸項、
500 前胸和後背。手臂上生出的羽毛更長,

[1] 諾克斯(Nox)是夜神。
[2] “西方的”對應的原文是Tartessia(塔爾特索斯的),因為塔爾特索斯是西班牙西海岸的一座城市。
[3] Papaioannou(2004)認為,嘉音殊臨死前這段文字與維吉爾《埃涅阿斯紀》中描寫庫格諾斯變天鵝的場景(Aeneid 10.185-193)相呼應。
[4] “繆斯”對應的原文是Camenae(卡米奈),Camenae是古羅馬幾位預言女神的合稱,她們常被等同於古希臘的繆斯。
[5] 這則銘文對照了毀滅的火(希臘戰火)和虔敬的火(火葬)。Segal(1969)指出,這段本來可以表現埃涅阿斯虔敬品格的情節被奧維德處理得格外草率蒼白,並且被前面濃墨重彩的庇庫斯故事和後面狄俄墨得斯的回憶沖淡。
[6] “惡名昭彰的女神”指喀耳刻。
[7] “拉提努斯的閨女”指埃涅阿斯的後妻拉維尼婭(Lavinia)。拉提努斯(Latinus)是拉提烏姆的國王和拉維尼婭的父親。原文中“拉提努斯的”(Latini)還有修飾語Faunigenae(法烏努之子的),因為拉提努斯是古羅馬牧神法烏努和寧芙瑪麗卡(Marica)的兒子。這個詞由於譯文格律限制未譯。
[8] 圖爾努斯是維尼里婭和道努斯(Daunus)的兒子,魯圖裡亞人(Rutuli)的國王。拉維尼婭在埃涅阿斯到達前曾被父親許給圖爾努斯,戰爭因此在埃涅阿斯和圖爾努斯之間爆發。
[9] 埃特魯里亞(Etruria)地區在意大利中部,與早期羅馬國境接壤。這裡很早就發展出較為先進的文化,城市眾多,是早期羅馬的主要對手。
[10] 埃萬德(Evander)是墨丘利(也有別的說法)和女神卡爾門塔(Carmenta)的兒子,是古羅馬傳說中的文化英雄,在特洛伊戰爭前從阿卡迪亞將古希臘宗教、法律和文字帶到了意大利。參考奧維德《歲時記》(Fasti 5.91-100)。
[11] 維努盧斯(Venulus)是圖爾努斯的使臣。狄俄墨得斯在特洛伊戰爭後被不忠的妻子設計逐出故國,到了意大利的阿普里亞,娶了國王道努斯(Daunus)的女兒,並在意大利建立了十餘座城市。Papaioannou(2004)指出,457-511行的情節以維吉爾《埃涅阿斯紀》第十一卷243-295行為藍本,但也有重要的改變。兩個版本的主要內容都是狄俄墨得斯拒絕維努盧斯的請求,不肯與圖爾努斯結盟。然而在維吉爾的故事裡,狄俄墨得斯回憶的主要內容是特洛伊的戰事,拒絕結盟的理由是他認為埃涅阿斯不僅勇敢,而且道德高尚。作為荷馬筆下著名的勇士,他曾與埃涅阿斯交手,險些殺死他,又擊傷前來救援的維納斯。他對埃涅阿斯的評價無疑最具權威。而且,此時的他已經將上述的“光榮過往”視為罪孽,並認為自己的漂泊是一種報應,他在特洛伊之後的經歷也與埃涅阿斯有諸多相似之處。Papaioannou認為,藉助這樣的安排,維吉爾就用自己“勇敢加虔敬”的價值觀取代了荷馬史詩的“勇敢”價值觀,創造了具備羅馬特色的史詩。奧維德卻讓狄俄墨得斯的回憶聚焦在同伴變成鳥的奇蹟上,從而與自己這部長詩的變形主題相一致。
[12] “他”指狄俄墨得斯。這行的原文中道努斯(Dauno)還有修飾語Iapyge(雅普克斯的),這裡意為“阿普里亞的”,由於譯文格律限制未譯。雅普克斯(Iapyx)曾向阿波羅學習醫術,在特洛伊戰爭中醫治過埃涅阿斯,後來逃到意大利,建立了阿普里亞。參考維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 12.391-402)。
[13] “大城”指阿爾匹(Arpi)。
[14] “埃托利亞的英雄”即狄俄墨得斯。
[15] “岳父”指道努斯。
[16] 指小埃阿斯在密涅瓦神廟強姦卡珊德拉的事。“埃阿斯”對應的原文是Narycius heros(納盧科斯人),納盧科斯(Naryx)是埃阿斯故國洛克里斯的一個城市。
[17] 歐卑亞國王瑙普利俄斯(Nauplius)的兒子帕拉墨得斯(Palamedes)被希臘人所殺,為了報仇,他在海岬上點滿火炬,從特洛伊回來的希臘人以為是港口,紛紛靠岸,結果許多船撞礁沉沒。原文的Capherea指卡佩柔斯,這是歐卑亞的一個海岬。
[18] 換言之,讓敵人心生憐憫。
[19] 參考本書第十二卷622行的注釋。
[20] 參考上文第472行的注釋。
[21] 普琉戎(Pleuron)是埃托利亞的一個城鎮。