《变形记》第14卷401-500行

criminibusque premunt veris regemque reposcunt
vimque ferunt saevisque parant incessere telis.
Illa nocens spargit virus sucosque veneni
et Noctem Noctisque deos Ereboque Chaoque[1]
405 convocat et longis Hecaten ululatibus orat.
Exsiluere loco (dictu mirabile) silvae,
ingemuitque solum vicinaque palluit arbor
sparsaque sanguineis maduerunt pabula guttis
et lapides visi mugitus edere raucos
410 et latrare canes et humus serpentibus atris
squalere et tenues animae volitare videntur.[2]
Attonitum monstris vulgus pavet; illa paventis
ora venenata tetigit mirantia virga,
cuius ab attactu variarum monstra ferarum
415 in iuvenes veniunt; nulli sua mansit imago.
Sparserat occiduus Tartessia litora Phoebus
et frustra coniunx oculis animoque Canentis
expectatus erat; famuli populusque per omnes
discurrunt silvas atque obvia lumina portant.
420 Nec satis est nymphae flere et lacerare capillos
et dare plangorem; facit haec tamen omnia seque
proripit ac Latios errat vesana per agros.
Sex illam noctes, totidem redeuntia solis
lumina viderunt inopem somnique cibique
425 per iuga, per valles, qua fors ducebat, euntem.
Ultimus adspexit Thybris luctuque viaque
fessam et iam longa ponentem corpora ripa.
Illic cum lacrimis ipso modulata dolore
verba sono tenui maerens fundebat, ut olim
430 carmina iam moriens canit exequialia cygnus.
Luctibus extremis tenues liquefacta medullas
tabuit inque leves paulatim evanuit auras.
Fama tamen signata loco est, quem rite Canentem
nomine de nymphae veteres dixere Camenae.”
435 Talia multa mihi longum narrata per annum
visaque sunt; resides et desuetudine tardi
rursus inire fretum, rursus dare vela iubemur;
ancipitesque vias et iter Titania vastum
dixerat et saevi restare pericula ponti.
440 Pertimui, fateor, nactusque hoc litus adhaesi.’
Finierat Macareus; urnaque Aeneia nutrix
condita marmorea tumulo breve carmen habebat;[3]
‘Hic me Caietam notae pietatis alumnus
ereptam Argolico, quo debuit, igne cremavit.’
445 Solvitur herboso religatus ab aggere funis
et procul insidias infamataeque relinquunt
tecta deae lucosque petunt, ubi nubilus umbra
in mare cum flava prorumpit Thybris harena
Faunigenaeque domo potitur nataque Latini,
450 non sine Marte tamen; bellum cum gente feroci
suscipitur, pactaque furit pro coniuge Turnus.
Concurrit Latio Tyrrhenia tota diuque
ardua sollicitis victoria quaeritur armis.
Auget uterque suas externo robore vires
455 et multi Rutulos, multi Troiana tuentur
castra; neque Aeneas Evandri ad limina frustra,
at Venulus frustra profugi Diomedis ad urbem
venerat; ille quidem sub Iapyge maxima Dauno
moenia condiderat dotaliaque arva tenebat;
460 sed Venulus Turni postquam mandata peregit,
auxilium petiit, vires Aetolius heros
excusat; nec se aut soceri committere pugnae
velle sui populos, aut quos e gente suorum
armet, habere ullos: ‘Neve haec commenta putetis,
465 admonitu quamquam luctus renoventur amari,
perpetiar memorare tamen. Postquam alta cremata est
Ilion et Danaas paverunt Pergama dextras[4]
Naryciusque heros, a virgine virgine rapta,
quam meruit poenam solus, digessit in omnes,
470 spargimur et ventis inimica per aequora rapti
fulmina, noctem, imbres, iram caelique marisque
perpetimur Danai cumulumque Capherea cladis.
Neve morer referens tristes ex ordine casus,
Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri.
475 Me tamen armiferae servatum cura Minervae
fluctibus eripuit; patriis sed rursus ab agris[5]
pellor et antiquo memores de vulnere poenas
exigit alma Venus; tantosque per alta labores
aequora sustinui, tantos terrestribus armis,
480 ut mihi felices sint illi saepe vocati
quos communis hiems importunusque Caphereus
mersit aquis vellemque horum pars una fuissem.
Ultima iam passi comites belloque fretoque
deficiunt finemque rogant erroris; at Acmon
485 fervidus ingenio, tum vero et cladibus asper;
“Quid superest, quod iam patientia vestra recuset
ferre, viri?” dixit “Quid habet Cytherea, quod ultra,
velle puta, faciat? Nam dum peiora timentur,
est locus in vulnus; sors autem ubi pessima rerum,
490 sub pedibus timor est securaque summa malorum.
Audiat ipsa licet et, quod facit, oderit omnes
sub Diomede viros: odium tamen illius omnes
spernimus et magno stat magna potentia nobis!”[6]
Talibus iratam Venerem Pleuronius Acmon[7]
495 instimulat verbis stimulisque resuscitat iram.
Dicta placent paucis; numeri maioris amici
Acmona corripimus; cui respondere volenti
vox pariter vocisque via est tenuata comaeque
in plumas abeunt, plumis nova colla teguntur
500 pectoraque et tergum; maiores bracchia pennas

[1] Ereboque Chaoque=Erebumque Chaosque
[2] videntur=silentum
[3] marmorea=marmoreo
[4] Ilion=Ilios; dextras=flammas
[5] agris=Argis
[6] magno=parvo
[7] iratam=inritans

他们以确凿的罪证施压,索要国王,
并诉诸武力,准备用残酷的武器进攻。
她则朝对方喷洒各种可怕的毒汁,
从黑暗和混沌之境召唤诺克斯等神祇,[1]
405 并用悠长尖利的嚎叫向赫卡忒致礼。
令人震惊:森林从各自的位置跃起,
土壤发出呻吟,邻近的树木颤栗,
草地变得湿漉漉,叶刃溅满血滴,
石头似乎发出了沙哑的吼声,群犬
410 狂吠,无数污秽的黑蛇覆盖了地面,
缥缈虚幻的幽灵似乎在来回穿梭。
面对这样的异象,众人仓皇无措,
她拿带毒的魔杖触碰惊愕的脸庞,
眨眼之间,各种野兽的可怕形状
415 就传给这些青年,无人的样貌如从前。
即将沉落的太阳沐浴着西方的海岸,[2]
嘉音殊望眼欲穿,期盼着丈夫回来,
却是枉然。她的奴仆和臣民散落在
森林各处,擎着灯火,准备迎接他。
420 宁芙先是悲泣,撕扯头发,捶打
胸膛,但这些不足以发泄她的哀伤,
又冲出家门,疯疯癫癫,在荒野游荡。
一连六个晚上,六个黎明,她全然
忘记了睡觉,忘记了吃饭,翻越高山,
425 穿过深谷,漫无目的,在迷茫中行路。
台伯河最后见到她,因为痛苦和旅途
而疲惫不堪,躺在长长的河岸上休歇。
那里,她淌着眼泪,神情凄楚,不停地
以虚弱的声音唱着悲恸谱成的曲调,
430 就像将死的天鹅用挽歌将自己凭吊。
最后,细瘦的骨髓也在哀戚里消溶,
她慢慢耗尽,逐渐散失在缥缈的风中。[3]
但此地已赢得恒久的名声,古代的缪斯[4]
恰当地称之为“嘉音殊”,纪念宁芙的名字。’
435 漫长的一年里,这样的事情我听过见过
许多。我们因悠闲而变得慵懒怠惰,
却突然得令,要重新跨海,重新扬帆。
喀耳刻早已告知,前面有难测的风险、
遥远的航程和狂暴大海的种种磨难。
440 我承认很恐惧,一到这里就滞留不前。”
玛卡柔斯讲完了。埃涅阿斯的乳娘
殓在大理石瓮中,简短的铭文刻墓上:
“孝顺的养子将我,凯厄塔,从希腊烈焰中
救出,又恭谨地遵循仪礼在此处火葬。”[5]
445 他们在长满青草的堤坝解开船缆, 意大利的战火
远避恶名昭彰的女神的诡计和宫殿,[6]
驶向意大利海边的丛林,绿荫簇拥的
台伯河在那里将棕黄的泥沙送入海波。
埃涅阿斯也娶到拉提努斯的闺女,[7]
450 却是以战争换来,被迫与剽悍的部族
拼杀,图尔努斯因未婚妻被夺而愤恨。[8]
整个埃特鲁里亚与拉提乌姆对阵,[9]
攻守激烈而持久,胜利迟迟未到来,
双方都依靠外部的盟友扩张军队,
455 鲁图里亚和特洛伊各自争取了许多
援兵。埃涅阿斯成功说动埃万德,[10] 狄俄墨得斯的回忆
维努卢斯去流亡者狄俄墨得斯的城市,[11]
却空手而返。他的确受到道努斯支持,[12]
建立了一座大城,领有陪嫁的土地,[13]
460 但当维努卢斯传达了图尔努斯的旨意,
请求帮助,埃托利亚的英雄却声称[14]
资源不足:他不愿动用岳父的臣民[15]
参战,自己也没有足够的人马可以
武装。他说,“你千万别以为这是托词。
465 虽然回忆会重新勾起痛苦,但是我
甘愿为你讲述。当宏伟的伊利昂化作
灰烬,佩尔加蒙颤栗于希腊人的蹂躏,
因为埃阿斯强奸处女,冒犯了处女神,[16]
本当他独自承担的惩罚降给了所有人。
470 我们希腊人被狂风吹散,在怒海浮沉,
受尽雷电、黑暗、暴雨,受尽天空
与浪涛的催迫,欧卑亚则是灾难的巅峰。[17]
我无意详叙一桩桩悲惨的往事,总之,
那时的希腊人足以让普里阿摩斯涕泣。[18]
475 然而,多亏戎装密涅瓦的庇佑,我逃脱
巨浪的吞噬。但我又一次被驱离故国,
这是慈惠维纳斯的报复,她仍然没忘
我刺伤她的旧怨。我已经遭受海上[19]
和陆上如此可怕的苦楚和连绵的兵祸,
480 我经常形容昔日的同伴是幸福的死者,
风暴和无情的卡佩柔斯将他们共同[20]
葬在深渊里,我真愿自己也在其中。
幸存的朋友受尽了战争和风浪的折磨,
失去了勇气,要求终止这样的漂泊。
485 阿克蒙天性冲动,也已烦透了厄运,
嚷道:‘伙伴们,还有什么灾殃是你们
无法忍耐的?就算维纳斯有此心,她能变
什么新花样?我们若害怕以后会更惨,
就总有受伤的余地,但坏运若到了极致,
490 我们就反而无所畏惧,全不怕祸事。
她听见何妨?恨(她的确也恨)狄俄墨得斯
手下的所有人又何妨?我们全都蔑视
她的恨——好像我们在意她伟大的本领!’
来自普琉戎的阿克蒙以这番言辞挑衅[21]
495 维纳斯,再次唤醒女神沉睡的怒火。
极少人赞同他的话,大多数朋友都斥责
阿克蒙的态度。他正欲回应我们,嗓音
和他的声道都越变越小,头发也变成
羽毛,并且渐渐覆盖了他的新颈项、
500 前胸和后背。手臂上生出的羽毛更长,

[1] 诺克斯(Nox)是夜神。
[2] “西方的”对应的原文是Tartessia(塔尔特索斯的),因为塔尔特索斯是西班牙西海岸的一座城市。
[3] Papaioannou(2004)认为,嘉音殊临死前这段文字与维吉尔《埃涅阿斯纪》中描写库格诺斯变天鹅的场景(Aeneid 10.185-193)相呼应。
[4] “缪斯”对应的原文是Camenae(卡米奈),Camenae是古罗马几位预言女神的合称,她们常被等同于古希腊的缪斯。
[5] 这则铭文对照了毁灭的火(希腊战火)和虔敬的火(火葬)。Segal(1969)指出,这段本来可以表现埃涅阿斯虔敬品格的情节被奥维德处理得格外草率苍白,并且被前面浓墨重彩的庇库斯故事和后面狄俄墨得斯的回忆冲淡。
[6] “恶名昭彰的女神”指喀耳刻。
[7] “拉提努斯的闺女”指埃涅阿斯的后妻拉维尼娅(Lavinia)。拉提努斯(Latinus)是拉提乌姆的国王和拉维尼娅的父亲。原文中“拉提努斯的”(Latini)还有修饰语Faunigenae(法乌努之子的),因为拉提努斯是古罗马牧神法乌努和宁芙玛丽卡(Marica)的儿子。这个词由于译文格律限制未译。
[8] 图尔努斯是维尼里娅和道努斯(Daunus)的儿子,鲁图里亚人(Rutuli)的国王。拉维尼娅在埃涅阿斯到达前曾被父亲许给图尔努斯,战争因此在埃涅阿斯和图尔努斯之间爆发。
[9] 埃特鲁里亚(Etruria)地区在意大利中部,与早期罗马国境接壤。这里很早就发展出较为先进的文化,城市众多,是早期罗马的主要对手。
[10] 埃万德(Evander)是墨丘利(也有别的说法)和女神卡尔门塔(Carmenta)的儿子,是古罗马传说中的文化英雄,在特洛伊战争前从阿卡迪亚将古希腊宗教、法律和文字带到了意大利。参考奥维德《岁时记》(Fasti 5.91-100)。
[11] 维努卢斯(Venulus)是图尔努斯的使臣。狄俄墨得斯在特洛伊战争后被不忠的妻子设计逐出故国,到了意大利的阿普里亚,娶了国王道努斯(Daunus)的女儿,并在意大利建立了十余座城市。Papaioannou(2004)指出,457-511行的情节以维吉尔《埃涅阿斯纪》第十一卷243-295行为蓝本,但也有重要的改变。两个版本的主要内容都是狄俄墨得斯拒绝维努卢斯的请求,不肯与图尔努斯结盟。然而在维吉尔的故事里,狄俄墨得斯回忆的主要内容是特洛伊的战事,拒绝结盟的理由是他认为埃涅阿斯不仅勇敢,而且道德高尚。作为荷马笔下著名的勇士,他曾与埃涅阿斯交手,险些杀死他,又击伤前来救援的维纳斯。他对埃涅阿斯的评价无疑最具权威。而且,此时的他已经将上述的“光荣过往”视为罪孽,并认为自己的漂泊是一种报应,他在特洛伊之后的经历也与埃涅阿斯有诸多相似之处。Papaioannou认为,借助这样的安排,维吉尔就用自己“勇敢加虔敬”的价值观取代了荷马史诗的“勇敢”价值观,创造了具备罗马特色的史诗。奥维德却让狄俄墨得斯的回忆聚焦在同伴变成鸟的奇迹上,从而与自己这部长诗的变形主题相一致。
[12] “他”指狄俄墨得斯。这行的原文中道努斯(Dauno)还有修饰语Iapyge(雅普克斯的),这里意为“阿普里亚的”,由于译文格律限制未译。雅普克斯(Iapyx)曾向阿波罗学习医术,在特洛伊战争中医治过埃涅阿斯,后来逃到意大利,建立了阿普里亚。参考维吉尔《埃涅阿斯纪》(Aeneid 12.391-402)。
[13] “大城”指阿尔匹(Arpi)。
[14] “埃托利亚的英雄”即狄俄墨得斯。
[15] “岳父”指道努斯。
[16] 指小埃阿斯在密涅瓦神庙强奸卡珊德拉的事。“埃阿斯”对应的原文是Narycius heros(纳卢科斯人),纳卢科斯(Naryx)是埃阿斯故国洛克里斯的一个城市。
[17] 欧卑亚国王瑙普利俄斯(Nauplius)的儿子帕拉墨得斯(Palamedes)被希腊人所杀,为了报仇,他在海岬上点满火炬,从特洛伊回来的希腊人以为是港口,纷纷靠岸,结果许多船撞礁沉没。原文的Capherea指卡佩柔斯,这是欧卑亚的一个海岬。
[18] 换言之,让敌人心生怜悯。
[19] 参考本书第十二卷622行的注释。
[20] 参考上文第472行的注释。
[21] 普琉戎(Pleuron)是埃托利亚的一个城镇。