verbaque dicuntur dictis contraria verbis;
quo magis illa canit, magis hoc tellure levati
erigimur saetaeque cadunt bifidosque relinquit
rima pedes redeunt umeri et subiecta lacertis
305 bracchia sunt; flentem flentes amplectimur ipsi
haeremusque ducis collo; nec verba locuti
ulla priora sumus quam nos testantia gratos.
Annua nos illic tenuit mora multaque praesens
tempore tam longo vidi, multa auribus hausi,
310 hoc quoque cum multis, quod clam mihi rettulit una
quattuor e famulis ad talia sacra paratis.
Cum duce namque meo Circe dum sola moratur,
illa mihi niveo factum de marmore signum
ostendit iuvenale, gerens in vertice picum,
315 aede sacra positum multisque insigne coronis.
Quis foret et quare sacra coleretur in aede,
cur hanc ferret avem, quaerenti et scire volenti
“Accipe,” ait “Macareu, dominaeque potentia quae sit,
hinc quoque disce meae; tu dictis adice mentem.
320 Picus in Ausoniis, proles Saturnia, terris
rex fuit, utilium bello studiosus equorum.
Forma viro, quam cernis, erat; licet ipse decorem
adspicias fictaque probes ab imagine veram.[1]
Par animus formae; nec adhuc spectasse per annos
325 quinquennem poterat Graia quater Elide pugnam.
Ille suos dryadas Latiis in montibus ortas
verterat in vultus, illum fontana petebant
numina, naiades, quas Albula quasque Numici,
quas Anienis aquae cursuque brevissimus Almo
330 Narve tulit praeceps et opacae Farfarus umbrae,
quaeque colunt Scythicae stagnum nemorale Dianae
finitimosque lacus; spretis tamen omnibus, unam
ille colit nymphen, quam quondam in colle Palati
dicitur ancipiti peperisse Venilia Iano.
335 Haec ubi nubilibus primum maturuit annis,
praeposito cunctis Laurenti tradita Pico est,
rara quidem facie, sed rarior arte canendi,
unde Canens dicta est; silvas et saxa movere
et mulcere feras et flumina longa morari
340 ore suo volucresque vagas retinere solebat.
Quae dum feminea modulatur carmina voce,
exierat tecto Laurentis Picus in agros,
indigenas fixurus apros, tergumque premebat
acris equi laevaque hastilia bina ferebat,
345 Poeniceam fulvo chlamydem contractus ab auro.
Venerat in silvas et filia Solis easdem,
utque novas legeret fecundis collibus herbas,
nomine dicta suo Circaea reliquerat arva.
Quae simul ac iuvenem, virgultis abdita, vidit,
350 obstipuit; cecidere manu, quas legerat, herbae
flammaque per totas visa est errare medullas.
Ut primum valido mentem collegit ab aestu,
quid cuperet, fassura fuit; ne posset adire
cursus equi fecit circumfususque satelles.
355 ‘Non’ ait ‘effugies, vento rapiare licebit,
si modo me novi, si non evanuit omnis
herbarum virtus et non mea carmina fallunt.’
Dicit et effigiem nullo cum corpore falsi[2]
finxit apri praeterque oculos transcurrere regis
360 iussit et in densum trabibus nemus ire videri,
plurima qua silva est et equo loca pervia non sunt.
Haud mora, continuo praedae petit inscius umbram
Picus equique celer spumantia terga relinquit
spemque sequens vanam silva pedes errat in alta.
365 Concipit illa preces et verba precantia dicit
ignotosque deos ignoto carmine adorat,
quo solet et niveae vultum confundere Lunae
et patrio capiti bibulas subtexere nubes.
Tum quoque cantato densetur carmine caelum
370 et nebulas exhalat humus caecisque vagantur
limitibus comites et abest custodia regis.
Nacta locum tempusque: ‘Per, o, tua lumina,’ dixit
‘quae mea ceperunt, perque hanc, pulcherrime, formam,
quae facit, ut supplex tibi sim dea, consule nostris
375 ignibus et socerum, qui pervidet omnia, Solem
accipe, nec durus Titanida despice Circen.’
Dixerat; ille ferox ipsamque precesque repellit[3]
et: ‘Quaecumque es,’ ait ‘non sum tuus; altera captum
me tenet et teneat per longum, comprecor, aevum,
380 nec Venere externa socialia foedera laedam,
dum mihi Ianigenam servabunt fata Canentem.’
Saepe retemptatis precibus Titania frustra
‘Non impune feres, neque’ ait ‘reddere Canenti;
laesaque quid faciat, quid amans, quid femina, disces
385 rebus,’ ait ‘sed amans et laesa et femina Circe.’
Tum bis ad occasus, bis se convertit ad ortus,
ter iuvenem baculo tetigit, tria carmina dixit.
Ille fugit, sed se solito velocius ipse
currere miratur; pennas in corpore vidit,
390 seque novam subito Latiis accedere silvis
indignatus avem, duro fera robora rostro
figit et iratus longis dat vulnera ramis.
Purpureum chlamydis pennae traxere colorem,
fibula quod fuerat vestemque momorderat aurum,
395 pluma fit et fulvo cervix praecingitur auro,
nec quicquam antiquum Pico nisi nomina restant.[4]
Interea comites, clamato saepe per agros
nequiquam Pico nullaque in parte reperto,
inveniunt Circen (nam iam tenuaverat auras
400 passaque erat nebulas ventis ac sole recludi)
[1] veram=verum
[2] Dicit=Dixit
[3] repellit=relinquit
[4] restant=restat
诵念咒语,效果与以前的正好相反。
她念得越久,我们的上身越远离地面,
越站越直,鬃毛褪去了,裂缝消失了,
脚不再分岔,肩膀和手臂都复归原来的
305 形状。我们哭泣着拥抱哭泣的拯救者,
搂住首领的脖子,除了向他致谢,
我们顾不上表达任何其他的感受。
在岛上我们待了一年,滞留这么久, 喀耳刻与庇库斯
我亲眼目睹许多事,也曾听闻许多事,
310 其中这一桩是某位女仆私下告知
(她和另三位受主人指派,负责圣礼)。
喀耳刻和我们的首领独享静谧之时,
她指着一尊雪白的大理石雕塑给我瞧,
形象是年轻人,头顶停着一只啄木鸟,
315 身上挂满花环,醒目地矗立在神庙中。
我好奇地询问这是谁,为何在此受供奉,
为何要与这只鸟相伴,女仆回答说:
‘玛卡柔斯,我们的主人如何了得,
你从这件事可见一斑。仔细听我讲。
320 庇库斯昔日曾是奥索尼亚的国王,[1]
他乃萨图尔努斯之子,酷爱战马,
相貌恰似眼前这般,但你若见他,
一定会觉得摹本终不如本人英俊。
他的心灵与容颜一样美,正值青春,
325 还未曾四次观赏希腊厄里斯的角逐,[2]
但他的脸庞已吸引诞生于拉提乌姆[3]
山间的仙女,水泽仙女同样是恋慕者
(她们居于阿尔布拉河、努米丘斯河、[4]
阿尼奥河、流程极短的阿尔莫河、湍急的[5]
330 纳尔河、两岸树荫掩映的法尔法鲁斯河[6]
或者属于斯基泰狄安娜的林中池塘[7]
以及附近的湖泊)。然而他蔑视群芳,
只钟爱一位宁芙(据说是维尼里娅[8]
在帕拉丁山上为双面雅努斯诞下了她)。[9]
335 这位少女一长到成熟的年纪,就嫁给
庇库斯(所有求婚者里面他最受青睐)。[10]
她的美世所罕有,歌唱的技艺更罕有,
所以名曰“嘉音殊”。她常用自己的歌喉[11]
驱动森林和岩石,安抚野兽,让江河
340 停止奔流,让游弋的飞鸟静静地栖歇。
某一天,当她温婉地唱着小调,庇库斯
已经离开家门,去往劳伦顿的野地,
准备捕杀那里的野猪。他按着一匹
烈马的背脊,两支长矛握在左手里,
345 身披紫色的斗篷,用黄金的纽扣固定。
日神的女儿也已经走入同一片森林,[12]
想在丰饶的山上摘一些新鲜的草叶,
此时刚抛下以自己命名的喀耳刻原野。
被灌木遮挡的她一看见这位青年,
350 就目瞪口呆,方才采撷的植物从手间
滑落,仿佛有火焰烧透她的骨髓。
当她从这强烈的冲动里回过神来,
本想立刻就表白心意,却无法近前,
他的马太快,还有随从围在身边。
355 “你逃不了的,”她说,“即使风把你卷跑,
只要我深谙自己的本事,只要药草
未失去所有效力,咒语也不辜负我。”
她造出一头野猪的幻影,却让人感觉
有真实可触的形体,驱使它从国王眼际
360 穿过,仿佛钻进了一片浓密森林里,
藏进枝叶茂盛、马不能进入的地方。
庇库斯不明就里,紧跟猎物的影像,
并且迅速地跃下吐沫奋蹄的良骏,
追逐空洞的希望,在幽深林间搜寻。
365 她开始祈祷,诵念咒语,用奇怪的言辞
敬拜奇怪的神灵,她常以这样的方式
让月亮皎洁如雪的面庞骤然变暗,
让聚满湿气的乌云遮住父亲的脸。
随着咒语的吟唱,天空越来越阴郁,
370 大地蒸腾起黑雾,侍从在黑暗的道路
逐渐迷失,卫兵远离了他们的国君。
抓住地利和时机,她喊道,“英俊的年轻人,
以你的眼睛(它们俘虏了我的眼睛)
和容貌(它让我这位女神哀求你)为证,
375 请珍惜我的热情,让俯瞰万物的太阳神
做你的岳父,别残忍鄙弃喀耳刻的心。”
他怒气冲冲地推开她,拒绝了这番表白,
说道,“无论你是谁,我们都不能相配。
我痴恋另一位女子,并祷告长久如此,
380 也不会用外人的情爱玷污婚姻的盟誓,
只要命运还许我与雅努斯的女儿厮守。”
她一再恳求,仍无济于事,忍不住大吼:
“你必定会遭报应,再也回不到她身旁,
你会知道动心的女人受了伤会怎样
385 行事,而且是喀耳刻这位怨女受了伤!”
她两次转向西方,又两次转向东方,
三次用魔杖触碰青年,三次念咒语。
他转身逃跑,却愕然发现自己的速度
超过了平时,看见身体长出了翅膀,
390 突然变成拉提乌姆的森林间一种
新奇的飞鸟,他愤恨不已,用坚硬嘴喙
猛啄野生的橡树,在长枝上戳出一排排
伤口。翅翼保存了披风的紫色,系好
衣服的黄金纽扣已经化作了羽毛,
395 于是脖颈周围缠了金灿灿的一圈,
除了名字,庇库斯的一切都已改变。
侍从们在旷野各处徒然高声呼喊[13]
主人的名字,他的踪迹无处可寻见。
此时遇到了喀耳刻(她已让空气恢复
400 澄明,允许风和阳光驱散所有云雾)。
[1] 庇库斯(Picus)的名字在拉丁语中就是“啄木鸟”的意思。
[2] 意为未满十六岁。公元前776年,希腊厄里斯获得奥林匹克运动会的举办权(以前在皮萨举行),这项盛事四年一次,但按照古罗马首尾皆算的数数方法,就是五年一次,所以原文中用quinquennem(五年一次的)修饰pugnam(比赛)。然而,在庇库斯的时代,古代奥运会尚未出现。
[3] 拉提乌姆(Latium)是埃涅阿斯在意大利最先落脚的地方。
[4] 阿尔布拉河(Albula,意思是“白色的”)是台伯河的古称。努米丘斯河(Numicius)是拉提乌姆的一条小河。
[5] 阿尼奥河(Anio)是台伯河的一条支流。阿尔莫河(Almo)是台伯河源头附近的一条支流。
[6] 纳尔河(Nar)是翁布里亚(Umbria)的一条河,汇入台伯河。法尔法鲁斯河(Farfarus)流经绿树成荫的萨宾山谷。
[7] 狄安娜被形容为“斯基泰”,是因为拉提乌姆的狄安娜崇拜据说是阿伽门农之子俄瑞斯忒斯从斯基泰带来的,斯基泰的敬拜中心是叨立斯(Tauris),当地有向狄安娜献祭人牲的传统,参考奥维德《黑海书简》(Ex Ponto 3.2.43-96)。
[8] 维尼里娅(Venilia)是双面神雅努斯(Ianus)之妻,埃涅阿斯主要敌人图尔努斯(Turnus)之母。
[9] 帕拉丁山(Palatium)是罗马七丘之一,屋大维皇宫所在地。雅努斯是古罗马的本土神,掌管门、通道和所有的开始。
[10] 这行的原文中庇库斯(Picus)还有修饰语Laurenti(劳伦顿的),由于译文格律限制未译,劳伦顿(Laurentum)是拉提乌姆的一个城市,在台伯河口与拉维尼昂之间。
[11] 为了体现她的歌艺与名字之间的关系,Canens(拉丁语“歌唱”的意思)没有采用通常的音译,也没有直接意译成“歌唱者”,而是音义结合翻成“嘉音殊”。
[12] “日神的女儿”指喀耳刻。
[13] Myers(2009)注意到,397-415行喀耳刻的魔法与本书第十五卷恺撒死亡之前的预兆(783-798行)有呼应关系。