《變形記》第14卷101-200行

Has ubi praeteriit et Parthenopeia dextra
moenia deservit, laeva de parte canori
Aeolidae tumulum et loca feta palustribus undis,[1]
litora Cumarum vivacisque antra Sibyllae
105 intrat et ad manes veniat per Averna paternos
orat; at illa diu vultum tellure moratum
erexit tandemque deo furibunda recepto
‘Magna petis,’ dixit ‘vir factis maxime, cuius
dextera per ferrum est, pietas spectata per ignes.
110 Pone tamen, Troiane, metum; potiere petitis
Elysiasque domos et regna novissima mundi
me duce cognosces simulacraque cara parentis
invia virtuti nulla est via’ dixit et auro
fulgentem ramum in silva Iunonis Avernae
115 monstravit iussitque suo divellere trunco.
Paruit Aeneas, et formidabilis Orci
vidit opes atavosque suos umbramque senilem
magnanimi Anchisae; didicit quoque iura locorum,
quaeque novis essent adeunda pericula bellis.
120 Inde ferens lassos adverso tramite passus,
cum duce Cumaea mollit sermone laborem.
Dumque iter horrendum per opaca crepuscula carpit
‘Seu dea tu praesens, seu dis gratissima,’ dixit
‘numinis instar eris semper mihi meque fatebor
125 muneris esse tui, quae me loca mortis adire,
quae loca me visae voluisti evadere mortis;
pro quibus aerias meritis evectus ad auras
templa tibi statuam, tribuam tibi turis honores.’
Respicit hunc vates et suspiratibus haustis:
130 ‘Nec dea sum,’ dixit ‘nec sacri turis honore
humanum dignare caput; neu nescius erres,
lux aeterna mihi carituraque fine dabatur,
si mea virginitas Phoebo patuisset amanti.
Dum tamen hanc sperat, dum praecorrumpere donis
135 me cupit, “Elige,” ait “virgo Cumaea, quid optes;
optatis potiere tuis.” Ego pulveris hausti
ostendi cumulum; quot haberet corpora pulvis,[2]
tot mihi natales contingere vana rogavi;
excidit, ut peterem iuvenes quoque protinus annos.
140 Hos tamen ille mihi dabat aeternamque iuventam,
si Venerem paterer; contempto munere Phoebi
innuba permaneo; sed iam felicior aetas
terga dedit tremuloque gradu venit aegra senectus,
quae patienda diu est; nam iam mihi saecula septem
145 acta vides; superest, numeros ut pulveris aequem,
ter centum messes, ter centum musta videre.
Tempus erit, cum de tanto me corpore parvam
longa dies faciet consumptaque membra senecta
ad minimum redigentur onus; nec amata videbor
150 nec placuisse deo; Phoebus quoque forsitan ipse
vel non cognoscet, vel dilexisse negabit;
usque adeo mutata ferar; nullique videnda,
voce tamen noscar; vocem mihi fata relinquent.’
Talia convexum per iter memorante Sibylla,
155 sedibus Euboicam Stygiis emergit in urbem
Troius Aeneas; sacrisque ex more litatis,
litora adit nondum nutricis habentia nomen.
Hic quoque substiterat post taedia longa laborum
Neritius Macareus, comes experientis Ulixei;[3]
160 desertum quondam mediis sub rupibus Aetnae
noscit Achaemeniden improvisoque repertum
vivere miratus: ‘Qui te casusve deusve
servat, Achaemenide? Cur’ inquit ‘barbara Graium
prora vehit? Petitur vestra quae terra carina?’
165 Talia quaerenti iam non hirsutus amictu,
iam suus et spinis conserto tegmine nullis,
fatur Achaemenides: ‘Iterum Polyphemon et illos
adspiciam fluidos humano sanguine rictus,
hac mihi si potior domus est Ithacique carina,
170 si minus Aenean veneror genitore; nec umquam
esse satis potero, praestem licet omnia, gratus.
Quod loquor et spiro caelumque et sidera solis
respicio, possimne ingratus et impius esse?
Ille dedit, quod non anima haec Cyclopis in ora
175 venit; et, ut iam nunc lumen vitale relinquam,
aut tumulo aut certe non illa condar in alvo.
Quid mihi tunc animi, nisi si timor abstulit omnem
sensum animumque, fuit, cum vos petere alta relictus
aequora conspexi? Volui inclamare, sed hosti
180 prodere me timui; vestrae quoque clamor Ulixis
paene rati nocuit. Vidi, cum monte revolsum[4]
immanem scopulum medias permisit in undas;
vidi iterum veluti tormenti viribus acta
vasta Giganteo iaculantem saxa lacerto
185 et, ne deprimeret fluctus ventusve carinam,
pertimui iam me non esse oblitus in illa.
Ut vero fuga vos ab acerba morte reduxit,[5]
ille quidem totam gemebundus obambulat Aetnam
praetemptatque manu silvas et luminis orbus
190 rupibus incursat foedataque bracchia tabo
in mare protendens gentem exsecratur Achivam
atque ait: “O si quis referat mihi casus Ulixen,
aut aliquem e sociis, in quem mea saeviat ira,
viscera cuius edam, cuius viventia dextra
195 membra mea laniem, cuius mihi sanguis inundet
guttur et elisi trepident sub dentibus artus,
quam nullum aut leve sit damnum mihi lucis ademptae!”
Haec et plura ferox; me luridus occupat horror
spectantem vultus etiamnum caede madentes
200 crudelesque manus et inanem luminis orbem

[1] undis=ulvis
[2] ostendi=ostendens
[3] Ulixei=Ulixis
[4] revolsum=revulsum
[5] acerba=certa

右邊帕耳忒諾珀的城牆已拋在身後,[1] 西比爾
埃涅阿斯在左岸停泊,先後來到
埃俄洛斯的音樂家兒子留下的墳塋[2]
和沼澤遍布的庫邁海岸,進入長生
105 西比爾的洞穴,祈求穿過阿韋爾諾湖,[3]
去見父親的亡魂。她良久盯着泥土,
最後終於抬起頭,被神的靈感充滿,
朗聲道,“你所求甚大,英雄,你的刀劍
已見證你的勇武,火見證你的至情。[4]
110 特洛伊青年,別害怕,你能夠心想事成,
在我引領下,你將目睹福地——世界[5]
最深的國度——還有親愛父親的魂魄。
沒有道路向美德鎖閉。”說完,她指着
冥後普洛塞庇娜聖林中的一根金色[6]
115 枝條,吩咐他從那棵樹上將其攀折。
埃涅阿斯遵行了,可怕冥王的產業、
眾祖先和高尚者安喀塞斯年邁的幽靈
就顯現在眼前。他還獲知此地的律令
和在新的戰爭中必須經受的危險。[7]
120 然後,他拖着倦怠的腳步循原路回返,
一邊與庫邁的引路者交談,減緩辛勞。
當他在濃重黑暗中踏着陰森的冥道,
埃涅阿斯說,“你或者是神,或者蒙神寵,
但在我心裡,你永遠與神無異。我承認,
125 我活着應歸功於你,是你允許我見到
死者的疆域,見到之後還安然脫逃。
為你的這些恩惠,等我回歸陽界時,
要為你建造神廟,虔敬地焚香獻禮。”
先知望着他,發出深深的嘆息,說道,
130 “可惜我並非女神,神聖乳香的榮耀
一位凡人也不配。以免你因無知犯錯,
告訴你,永恆的生命曾有機會屬於我,
倘若我肯將童貞獻給愛我的福玻斯。
當時他渴望擁有我,希冀我的心能用禮
135 收買,便許諾,‘庫邁的少女,儘管說吧,
任何心愿我都能達成。’我指着一堆沙,
不假思索地提出,這裡有多少沙粒,
我就為自己的一輩子討要多少生日,
卻忘了祈求在這些歲月里青春常駐。
140 然而他答應給我永恆的青春和壽數,
只要我與他交歡。我拒絕了他的條件,
獨身到現在。如今那些幸福的華年
已離去,痛苦的老年已經顫巍巍來臨。
我必須長久忍耐,如你所見,我已經
145 活過七百年,但為了與沙粒的數目一樣,
我還要見證三百次秋收,三百次秋釀。
終有一天,歲月會讓我舒展的身體
皺縮成微小的一團,被暮年耗盡的四肢
幾乎失去重量。那時我彷彿從未被
150 愛過,從未取悅神,或許連福玻斯都會
認不出我來,或否認往日對我的痴戀。
我會變成那樣子:沒有眼睛能看見,
但通過聲音為人知,命運會留存聲音。”[8]
西比爾講述着這些,沿陡峭的路上行,
155 特洛伊的埃涅阿斯也從斯堤克斯河畔
升入庫邁城。循例舉行祭祀後,在那片[9] 波呂斐摩斯的憤怒
尚未以乳娘命名的海岸泊舟登陸。[10]
飽經磨難的瑪卡柔斯已提前在此處[11]
滯留(他曾與尤利西斯一起漂泊),
160 他認出昔日被遺棄在埃特納山崖間的
阿凱梅尼德斯,意外重逢,發現他尚存,[12]
驚訝地喊道:“是怎樣的奇遇或哪位神靈
救了你,阿凱梅尼德斯?為何一位希臘人
坐蠻族的船?你們的船往哪裡行進?”[13]
165 他從前的同伴不再衣着襤褸,荊棘
不再扎滿全身,已重獲自由,如此
回答朋友的問詢:“我甘願重新面對
波呂斐摩斯和他淌着人血的巨嘴,
倘若我愛家和伊塔卡勝過這艘船,
170 尊敬埃涅阿斯少於我父親。就算
我獻出一切,也無法報答他的恩情。
多虧他,我才能說話、呼吸、凝視天空
和太陽,我怎麼可能忘記,不知感激?
靠了他,我的這條命才沒被庫克洛普斯
175 吞掉,即使現在就告別陽間的亮光,
我也能進墳墓,絕不會葬於怪物腹中。
而那時,我的感受是什麼,除非恐懼
抹掉了知覺與情感,當我被拋棄,目睹
你們駛向海中央?我真想大叫,卻深恐
180 自己被敵人發現。尤利西斯的喊聲
也險些毀滅你們的船。我看見怪物[14]
拔起一座山,高舉巨岩朝波浪間擲去;
我同樣看見他用龐然的手臂,恰似
投石機一般,源源不斷地拋出大石。
185 我心驚膽戰,生怕船被氣流或海浪[15]
掀翻,全然忘記了自己並不在船上。
可是,當你們僥倖逃脫慘死的厄運,
他不停咆哮,在整個埃特納來回逡巡,
手在森林裡摸索,失去了唯一的眼睛,
190 他反覆撞上岩石。向大海伸出被血腥
覆蓋的臂膀,他狠命詛咒希臘民族:
‘我如果有機會重新將尤利西斯逮住——
他的同夥也可以,讓我泄心頭之恨,
讓我啃食其內臟,讓我用右手生生
195 扯斷其四肢,用鮮血浸潤我的咽喉,
用牙齒慢慢碾碎已被我撕裂的骨頭,
那麼,我失去眼睛的代價就不值一提!’
他兇狠地怒吼。我臉色慘白,心生寒意,
暗中偷窺着他仍然淌血的臉,那雙
200 殘忍的手,那隻眼(再也見不到光亮),

[1] 帕耳忒諾珀(Parthenope)是那不勒斯的古稱,據說同名的塞壬死後埋在那裡,所以有此名。
[2] “埃俄洛斯的音樂家兒子”指密瑟諾斯(Misenus),他擅長吹號,密瑟努姆(Misenum)海岬因他而得名。
[3] 古羅馬神話中最著名的先知西比爾(Sibylla,有多位,奧維德這裡只描述了一位)住在坎帕尼亞海岸的庫邁(Cumae)。關於“長生”,見下文135-149行。
[4] “火見證你的至情”指埃涅阿斯在特洛伊陷落後,穿過火海將父親和家神牌位救出的事情。
[5] 福地(Elysium,這裡被稱為Elysias domos)是有福之人死後在冥府的居處。
[6] “冥後普洛塞庇娜”對應的原文是Iunonis Avernae(阿韋爾諾湖朱諾的)。阿韋爾諾湖代指地府,朱諾是比附,普洛塞庇娜在幽冥的地位相當於朱諾在天界的地位。
[7] 指他在意大利將要經歷的戰爭。
[8] Segal(1969)指出,西比爾這位古羅馬文化中最重要的先知在奧維德筆下也失去了光環,也被納入情愛的主題,幾乎成了一位虛度青春、晚景凄涼的怨婦。
[9] “庫邁城”對應的原文是Euboicam urbem(歐卑亞的城市),因為傳說它是歐卑亞的卡爾基斯城(Chalcis)移民在意大利建立的。
[10] 埃涅阿斯的乳娘叫凱厄塔(Caieta),關於她的下葬,見下文441-444行。
[11] 這位瑪卡柔斯(Macareus)不是埃俄洛斯之子(見奧維德《女傑書簡》第11首),也不是半人馬(見本書第十二卷第452行),而是尤利西斯的同伴,原文還有修飾語Neritius(涅瑞托斯的),因為涅瑞托斯山在尤利西斯的故鄉伊塔卡。
[12] 阿凱梅尼德斯(Achaemenides)也是尤利西斯的同伴,見於維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 3.614)。埃涅阿斯救他的事,見下文167-220行。
[13] “蠻族”指特洛伊人,因為在希臘人眼中,所有非希臘人都是蠻族。
[14] 在《奧德賽》第九卷中,尤利西斯已經逃上船,波呂斐摩斯追到岸邊時,得意的尤利西斯喊出了自己的真名,巨人雖然看不見,卻憑聲音判斷船的方位,朝船扔了許多大石頭,差點把船弄沉。
[15] 指投石引發的氣流和波浪。