Iamque Giganteis iniectam faucibus Aetnen
arvaque Cyclopum, quid rastra, quid usus aratri
nescia nec quicquam iunctis debentia bubus
liquerat Euboicus tumidarum cultor aquarum
5 liquerat et Zanclen adversaque moenia Rhegi[1]
navifragumque fretum, gemino quod litore pressum
Ausoniae Siculaeque tenet confinia terrae.
Inde manu magna Tyrrhena per aequora vectus
herbiferos adiit colles atque atria Glaucus
10 Sole satae Circes, variarum plena ferarum.[2]
Quam simul adspexit, dicta acceptaque salute
‘Diva, dei miserere, precor; nam sola levare
tu potes hunc’ dixit ‘videar modo dignus, amorem.[3]
Quanta sit herbarum, Titani, potentia, nulli
15 quam mihi cognitius, qui sum mutatus ab illis;
neve mei non nota tibi sit causa furoris,
litore in Italico, Messenia moenia contra,
Scylla mihi visa est; pudor est promissa precesque
blanditiasque meas contemptaque verba referre.
20 At tu, sive aliquod regnum est in carmine, carmen
ore move sacro; sive expugnacior herba est,
utere temptatis operosae viribus herbae.
Nec medeare mihi sanesque haec vulnera mando
fineque nil opus est; partem ferat illa caloris.’[4]
25 At Circe (neque enim flammis habet aptius ulla
talibus ingenium seu causa est huius in ipsa,
seu Venus indicio facit hoc offensa paterno)
talia verba refert: ‘Melius sequerere volentem
optantemque eadem parilique cupidine captam.
30 Dignus eras ultro, poteras certeque, rogari;
et, si spem dederis, mihi crede, rogaberis ultro.
Neu dubites absitque tuae fiducia formae;
en ego, cum dea sim, nitidi cum filia Solis,
gramine cum tantum, tantum quoque carmine possim, [5]
35 ut tua sim, voveo. Spernentem sperne, sequenti
redde vices unoque duas ulciscere facto.’
Talia temptanti: ‘Prius’ inquit ‘in aequore frondes’
Glaucus, ‘et in summis nascentur montibus algae,
sospite quam Scylla nostri mutentur amores.’
40 Indignata dea est; et laedere quatenus ipsum
non poterat nec vellet amans, irascitur illi
quae sibi praelata est; Venerisque offensa repulsa
protinus horrendis infamia pabula sucis
conterit et tritis Hecateia carmina miscet
45 caerulaque induitur velamina perque ferarum
agmen adulantum media procedit ab aula
oppositumque petens contra Zancleia saxa
Rhegion ingreditur ferventes aestibus undas,[6]
in quibus ut solida ponit vestigia terra
50 summaque decurrit pedibus super aequora siccis.
Parvus erat gurges, curvos sinuatus in arcus,
grata quies Scyllae, quo se referebat ab aestu
et maris et caeli, medio cum plurimus orbe
sol erat et minimas a vertice fecerat umbras.
55 Hunc dea praevitiat portentificisque venenis
inquinat; hic pressos latices radice nocenti
spargit et obscurum verborum ambage novorum
ter noviens carmen magico demurmurat ore.
Scylla venit mediaque tenus descenderat alvo,
60 cum sua foedari latrantibus inguina monstris
adspicit; ac primo credens non corporis illas
esse sui partes refugitque abigitque timetque
ora proterva canum; sed, quos fugit, attrahit una
et corpus quaerens femorum crurumque pedumque
65 Cerbereos rictus pro partibus invenit illis;
statque canum rabie subiectaque terga ferarum
inguinibus truncis uteroque extante coercet.
Flevit amans Glaucus nimiumque hostiliter usae
viribus herbarum fugit conubia Circes.
70 Scylla loco mansit, cumque est data copia primum,
in Circes odium sociis spoliavit Ulixen;[7]
mox eadem Teucras fuerat mersura carinas,
ni prius in scopulum, qui nunc quoque saxeus extat,
transformata foret; scopulum quoque navita vitat.
75 Hunc ubi Troianae remis avidamque Charybdim[8]
evicere rates, cum iam prope litus adessent
Ausonium, Libycas vento referuntur ad oras.
Excipit Aenean illic animoque domoque,
non bene discidium Phrygii latura mariti,
80 Sidonis inque pyra sacri sub imagine facta
incubuit ferro deceptaque decipit omnes.
Rursus harenosae fugiens nova moenia terrae
ad sedemque Erycis fidumque relatus Acesten,
sacrificat tumulumque sui genitoris honorat,
85 quasque rates Iris Iunonia paene cremarat,
solvit et Hippotadae regnum terrasque calenti
sulphure fumantis Acheloiadumque relinquit
Sirenum scopulos orbataque praeside pinus
Inarimen Prochytenque legit sterilique locatas
90 colle Pithecusas, habitantum nomine dictas.
Quippe deum genitor, fraudem et periuria quondam
Cercopum exosus gentisque admissa dolosae,
in deforme viros animal mutavit, ut idem
dissimiles homini possent similesque videri;
95 membraque contraxit naresque a fronte resimas
contudit et rugis peraravit anilibus ora
totaque velatos flaventi corpora villo
misit in has sedes; nec non prius abstulit usum
verborum et natae dira in periuria linguae;
100 posse queri tantum rauco stridore reliquit.
[1] Rhegi=Regi
[2] variarum=vanarum
[3] dignus amorem= dignior esse
[4] fineque=fine
[5] gramine=carmine; carmine=gramine
[6] Rhegion=Region
[7] Ulixen=Ulixem
[8] Charybdim=Charybdin
此时,压在巨人喉咙上的埃特纳火山[1] 格劳科斯与斯库拉
和库克洛普斯的原野(它们从不曾体验
鹤嘴锄和犁铧的侵犯,亏欠负轭的耕牛)
被劈波斩浪的格劳科斯抛在了身后。[2]
5 他也已路过赞科勒、对岸的瑞基雍以及[3]
沉船无数的海峡(那里,逼仄的峭壁
从两边锁住了奥索尼亚和西西里的地界)。[4]
然后,他挥动阔臂,穿越第勒尼安海,
抵达绿草如茵的山坡和太阳神之女
10 喀耳刻那座充斥着各种野兽的宅府。[5]
看见女主人,一番寒暄之后,他说,
“女神,求你可怜另一位神吧,倘若
我值得同情,就只有你能缓和这爱症。
药草的效力有多大,提坦后裔,没有人[6]
15 比我更清楚,我变形就是拜它们所赐。
怕你不知晓我这场疯病的来由,告诉你,
我在意大利海岸,正对墨西拿的那边,[7]
看见了斯库拉。我的许诺、祈求和甜言
蜜语全遭她鄙夷,真耻于向你讲述!
20 可是你,要么用神圣的唇诵念咒语,
如果咒语有法力,要么用效果已得到
验证的草卉,如果草卉威力更霸道。
我并不求你治好我,让我的伤口愈合,
你无需终结这一切,但要她也受此折磨。”
25 然而喀耳刻(因为没有谁比她更容易
动情,无论这是源于其天性,还是
维纳斯恨她父亲的告密,驱使她如此)[8]
却这般回答:“你倒不如去追求与你
有同样梦想、同样难以自拔的女性。
30 你完全值得倾心,也必能赢得一颗心。
你若给盼头,相信我,就有恋慕者上门。
怕你怀疑,或者轻看了自己的英俊,
以我为例,虽是神,父亲乃辉煌的太阳,
我也能随意支配药草和咒语的力量,
35 却甘愿委身于你。鄙弃鄙弃者,接纳我,
请如此选择,让我们两位各得其所!”
面对诱惑,格劳科斯却答道:“除非
叶子在海底生长,水藻将山巅覆盖,
我的爱不会改变,只要斯库拉还在!”
40 喀耳刻愤愤不平,但对神无法加害,
出于爱也不愿伤害,于是满腔怒火
转向他心仪的女人。恼恨于求爱受挫,
她立刻碾碎因可怕汁液而恶名昭彰的
各种植物,边搅拌边吟唱赫卡忒的魔歌。
45 披上湛蓝的长袍,穿过一队队向她
争相献殷勤的野兽,离开自己的家,
准备奔向赞科勒崖岸对面的瑞基雍。
她径直步入波涛汹涌的大海,却如同
在坚实的陆地上从容行走,双足丝毫
50 不沾水,掠过渊面,轻盈地一路飞飘。
有一处小池塘,形如拉圆的弓,这是
斯库拉喜欢的秘境。她常在此处躲避
大海和天空的热气,当太阳的旅程行至
最高点,从头顶抛下的阴影可忽略不计。
55 女神提前污染了这片水体,掺入了
阴狠的毒药。她将恶根研磨的汁液
朝各方喷洒,用那张充满魔力的嘴
把繁复、奇诡的咒语念了三个九回。[9]
斯库拉来了,踏进水中,已没到腰部,
60 却突然发现小腹被吠叫的怪兽玷污,
最开始,她以为这些东西不是自己
身体的一部分,惊恐中使劲驱赶,竭力
挣脱狂暴的犬口,却根本挣脱不了,
黏在身体上。她检视大腿、小腿和脚,
65 它们已不在,只触到冥犬才有的上下颚。
她踩着疯癫的狗群,野兽的背脊包围着
已遭残害的阴部和仍然未变的腹部。
痴情的格劳科斯悲泣,喀耳刻狠毒
使用药草对付她,更让他心生憎恚。
70 斯库拉留在原地,向喀耳刻复仇的机会
一出现,她立刻除掉尤利西斯的同伴。
不久后特洛伊舰队本可能沉入深渊,
若不是她先变成了巉岩,直到现在
它还矗立着,过往的水手都会避开。
75 特洛伊船只从这里路过,也已穿越 埃涅阿斯的漂泊
贪婪的卡律布狄斯,奥索尼亚的地界
眼看快抵达,却被风卷回利比亚海岸。
西顿的女王将埃涅阿斯迎进宫殿[10]
和心底,她注定难承受佛里吉亚夫君[11]
80 离去,借口为圣礼搭起柴堆,绝望人
扑倒在一柄剑上,绝了所有人的希望。
埃涅阿斯又离开建在沙滩上的新城墙,
回到埃卢克斯和阿刻斯忒斯的友好[12]
土地,祭奠了父亲,给坟墓应有的荣耀。[13]
85 他解开险些被伊丽丝焚烧的船只,驶过[14]
希波塔斯之子的国度和硫磺蒸腾的[15]
地界,以及诸塞壬(阿刻罗俄斯之女)[16]
出没的山崖。失去引航员,松木舟继续[17]
沿伊纳里梅、普洛库特和坐落于荒山顶、[18]
90 因当地居民而得名的庇忒库塞行进。[19]
昔日,众神的父亲憎恨克尔科佩斯人[20]
奸诈无信,难容忍狡猾民族的恶行,
于是将他们变作丑陋的动物,既不像
人类,样子却又多少与人类相仿,
95 缩短他们的四肢,压扁他们的鼻子,
在他们脸上刻满皱纹,如老年的印迹,
在全身覆盖黄色的毛,然后打发至
此地。但他已预先剥夺其说话的能力,
禁止他们使用为诓骗而生的舌头,
100 只许以沙哑刺耳的声音发出哀号。
[1] “巨人”指堤丰。Lateiner(1996)以这一卷为例,说明奥维德在《变形记》中使用了极其丰富的非语言行为来刻画人物,推动情节。这些行为可分为五大类:(1)仪式化的常规手势、姿势、站位与声音表现;(2)展示行为的下意识手势、姿势和声音表现;(3)外部配合物:衣服、装扮以及礼物等交流工具;(4)对时间和空间的操控;(5)有意识的、非正式的手势、姿势和声音表现。通过对这些非语言行为的分析,Lateiner 得出结论:奥维德在《变形记》第十四卷里首先关注的不是伦理、形而上或者神学问题,甚至也不是人物的心理。他用一种近乎“邪恶”的幽默讽刺了奥古斯都时代如神灵般崇拜的历史先祖,将悲剧的天命与喜剧的偶然并置于同一个空间,让公共英雄主义的宣传和政治神话沦为笑柄。
[2] “劈波斩浪的格劳科斯”对应的原文是Euboicus tumidarum cultor aquarum(汹涌波浪的欧卑亚耕作者),以耕地比喻划过海面。
[3] 瑞基雍(Rhegium)是意大利南部卡拉布里亚的一座城市,在西西里岛对面。
[4] 指隔开西西里岛和意大利半岛,连接第勒尼安海和伊奥尼亚海的墨西拿海峡。
[5] Segal(1969)指出,虽然奥维德沿用了维吉尔等奥古斯都诗人笔下埃涅阿斯从希腊到罗马的地理转移模型,但并未接受他们将其视为从神话到历史、从混沌到秩序的意识形态阐释。格劳科斯的旅程与埃涅阿斯的漂泊构成了对峙,他也是从希腊来到罗马,但却不是被建国的天命驱动,而是被《变形记》中占统治地位的力量——欲望——驱动。他、喀耳刻和斯库拉的三角恋和变形故事重新将读者拽回了激情、魔法和暴力的混沌世界。第十三卷的统一性并非体现于历史的主题,而是情爱的主题。
[6] “提坦后裔”指喀耳刻。
[7] 墨西拿(Messena或Messene)是西西里岛的一个重要城市,紧邻对岸的亚平宁半岛。
[8] 奥维德这里没有区分太阳神赫利俄斯和太阳神阿波罗,喀耳刻的父亲是赫利俄斯,“告密”的是阿波罗。维纳斯和马尔斯通奸,无所不见的阿波罗向维纳斯丈夫伏尔甘告密,参考本书第四卷171-189行。
[9] Segal(1969)重点分析了喀耳刻的形象,她在《变形记》中非常重要,因为她就是“变形”的一种工具,而且制造的是从人到动物的“向下”变形。奥维德和维吉尔一样,都抹去了荷马笔下喀耳刻的温和一面,但《变形记》中的喀耳刻更具侵略性。维吉尔和荷马的喀耳刻都幽居世外,需要人去寻找,而奥维德的喀耳刻却会离开居处,主动发起攻击(例如对这里的斯库拉和后文的庇库斯),而且魔法格外强大。喀耳刻情节创造了一种混沌的氛围,与本卷末尾相对宁静的场景构成对照,让人对罗马能否将世界带入秩序产生怀疑。
[10] “西顿的女王”指迦太基女王狄多,因为西顿是腓尼基的重要城市,而迦太基是腓尼基人建立的国家。
[11] “佛里吉亚夫君”指埃涅阿斯,佛里吉亚代指特洛伊。
[12] 关于埃卢克斯山,参考本书第五卷第363行的注释。根据维吉尔的《埃涅阿斯纪》第一卷,阿刻斯忒斯(Acestes或Egestes)是西西里河神克里尼索斯(Crinisus)和一位特洛伊女人的儿子。所以埃卢克斯和阿刻斯忒斯都代指西西里岛。
[13] 埃涅阿斯在西西里安葬了父亲,并为他创立了一年一度的庆典,事见维吉尔《埃涅阿斯纪》第五卷。
[14] 这行的原文中伊丽丝(Iris)还有修饰语Iunonia(朱诺的),因为译文格律限制未译。在维吉尔《埃涅阿斯纪》第五卷中,朱诺派遣伊丽丝下凡,煽动特洛伊女人烧毁船只,以阻止埃涅阿斯到达意大利半岛,但没有成功。
[15] “希波塔斯之子的国度”指埃俄洛斯统治的埃俄里亚群岛(Aeolia),在西西里岛附近。
[16] 诸塞壬(Sirenes)是河神阿刻罗俄斯的女儿们,以歌声魅惑水手而闻名。“塞壬之岩”(Sirenum scopuli)是一些小岛的总称。
[17] “引航员”指帕里努鲁斯(Palinurus),他是埃涅阿斯的舵手,因为掌舵时睡着被大浪卷下船,见《埃涅阿斯纪》(Aeneid 5.843-71)。
[18] 伊纳里梅(Inarime)是离意大利坎帕尼亚(Campania)海岸不远的一座岛。普洛库特(Prochyte)也是附近的一座小岛,据说是在一次地震中从伊纳里梅岛分裂出来的,其名Prochyte源于古希腊语procheō(倾倒出来)。
[19] 庇忒库塞(Pithecusae)是第勒尼安海中的岛屿,按照奥维德的说法,可能源于古希腊语pithēkos(猿猴),当地居民变猴的故事见下文。但老普林尼认为,这个地名源于古希腊语pithos(陶罐),因为当地盛产陶器。
[20] 克尔科佩斯人(Cercopes)是生活在庇忒库塞岛上的居民。今日动物学中的猕猴科学名是Cercopithecidae,恰好融合了Cercopes和Pithecusae这两个名称。