《變形記》第13卷601-700行

corruit igne rogus nigrique volumina fumi
infecere diem, veluti cum flumina natas
exhalant nebulas, nec sol admittitur infra;
atra favilla volat glomerataque corpus in unum
605 densetur faciemque capit sumitque calorem
atque animam ex igni; levitas sua praebuit alas
et primo similis volucri, mox vera volucris[1]
insonuit pennis; pariter sonuere sorores
innumerae, quibus est eadem natalis origo;
610 terque rogum lustrant et consonus exit in auras
ter plangor; quarto seducunt castra volatu.
Tum duo diversa populi de parte feroces
bella gerunt rostrisque et aduncis unguibus iras
exercent alasque adversaque pectora lassant;[2]
615 inferiaeque cadunt cineri cognata sepulto
corpora seque viro forti meminere creatas.
Praepetibus subitis nomen facit auctor; ab illo
Memnonides dictae, cum sol duodena peregit
signa, parentali moriturae voce rebellant.
620 Ergo aliis latrasse Dymantida flebile visum;
luctibus est Aurora suis intenta piasque
nunc quoque dat lacrimas et toto rorat in orbe.
Non tamen eversam Troiae cum moenibus esse
spem quoque fata sinunt; sacra et, sacra altera, patrem[3]
625 fert umeris, venerabile onus, Cythereius heros.
De tantis opibus praedam pius eligit illam
Ascaniumque suum profugaque per aequora classe
fertur ab Antandro scelerataque limina Thracum
et Polydoreo manantem sanguine terram
630 linquit et utilibus ventis aestuque secundo
intrat Apollineam sociis comitantibus urbem.
Hunc Anius, quo rege homines, antistite Phoebus
rite colebatur, temploque domoque recepit
urbemque ostendit delubraque nota duasque
635 Latona quondam stirpes pariente retentas.
Ture dato flammis vinoque in tura profuso
caesarumque boum fibris de more crematis,
regia tecta petunt, positique tapetibus altis
munera cum liquido capiunt Cerealia Baccho.
640 Tum pius Anchises: ‘O Phoebi lecte sacerdos,
fallor an et natum, cum primum haec moenia vidi,
bisque duas natas, quantum reminiscor, habebas?’[4]
Huic Anius niveis circumdata tempora vittis
concutiens et tristis ait: ‘Non falleris, heros
645 maxime; vidisti natorum quinque parentem,
quem nunc (tanta homines rerum inconstantia versat!)
paene vides orbum. Quod enim mihi filius absens
auxilium, quem dicta suo de nomine tellus
Andros habet, pro patre locumque et regna tenentem?
650 Delius augurium dedit huic; dedit altera Liber
femineae stirpi voto maiora fideque[5]
munera; nam tactu natarum cuncta mearum
in segetem laticemque meri canaeque Minervae
transformabantur, divesque erat usus in illis.
655 Hoc ubi cognovit Troiae populator Atrides,
ne non ex aliqua vestram sensisse procellam
nos quoque parte putes, armorum viribus usus
abstrahit invitas gremio genitoris alantque
imperat Argolicam caelesti munere classem.[6]
660 Effugiunt quo quaeque potest; Euboea duabus
et totidem natis Andros fraterna petita est.
Miles adest et, ni dedantur, bella minatur.
Victa metu pietas consortia corpora poenae
dedidit et timido possis ignoscere fratri;
665 non hic Aeneas, non, qui defenderet Andron,
Hector erat, per quem decimum durastis in annum.
Iamque parabantur captivis vincla lacertis:
illae tollentes etiamnunc libera caelo
bracchia: “Bacche pater, fer opem” dixere; tulitque
670 muneris auctor opem, si miro perdere more
ferre vocatur opem; nec qua ratione figuram
perdiderint, potui scire aut nunc dicere possum;
summa mali nota est; pennas sumpsere, tuaeque
coniugis in volucres, niveas abiere columbas.’[7]
675 Talibus atque aliis postquam convivia dictis
implerunt, mensa somnum petiere remota;[8]
cumque die surgunt adeuntque oracula Phoebi
qui petere antiquam matrem cognataque iussit
litora; prosequitur rex et dat munus ituris,
680 Anchisae sceptrum, chlamydem pharetramque nepoti,
cratera Aeneae, quem quondam transtulit illi[9]
hospes ab Aoniis Therses Ismenius oris.[10]
Miserat hunc illi Therses, fabricaverat Alcon
Hyleus et longo caelaverat argumento.
685 Urbs erat et septem posses ostendere portas
hae pro nomine erant et, quae foret illa, docebant.
Ante urbem exequiae tumulique ignesque rogique
effusaeque comas et apertae pectora matres
significant luctum; nymphae quoque flere videntur
690 siccatosque queri fontes; sine frondibus arbor
nuda riget; rodunt arentia saxa capellae.[11]
Ecce facit mediis natas Orione Thebis,
hanc non femineum iugulo dare vulnus aperto,[12]
illam demisso per inertia vulnera telo
695 pro populo cecidisse suo pulchrisque per urbem
funeribus ferri celebrique in parte cremari.
Tum de virginea geminos exire favilla,
ne genus intereat, iuvenes, quos fama Coronos[13]
nominat, et cineri materno ducere pompam.
700 Hactenus antiquo signis fulgentibus aere,

[1] vera=prima
[2] lassant=iactant
[3] sacra=sacer
[4] quantum=tantum
[5] stirpi=stirpe
[6] classem=gentem
[7] volucres=volucrem
[8] somnum petiere=somni meminere
[9] transtulit=transtulerat
[10] Ismenius=Minyeius
[11] rodunt=lambunt
[12] vulnus=pectus
[13] Coronos=coronas=colonos=coronis==corona=corones=coronat=coranos=cerastas=corondas=corindas=corondos

和聳峙的火焰一起塌落,翻卷的黑煙
遮暗了天光,彷彿江河中蒸騰起片片
氤氳的霧氣,不許陽光向下方滲透。
如墨的灰燼飛揚,逐漸匯聚成一個球,
605 慢慢成形,並且從火里攝取了熱量
和生命。自身的輕盈賦予了它們翅膀,
開始只不過像鳥,很快就真的變成鳥,
扇動着羽翼。無數的姐妹一起喧吵,[1]
它們的生命全都從相同的源頭開始。
610 繞柴堆三次,它們又齊聲啼叫,三次
升入空中,第四次飛起則分開了陣營。
於是兩大兇悍的部落便對壘交兵,
以嘴喙和彎曲的利爪彼此攻擊,發泄
憤怒,翅翼和胸膛在衝撞中精疲力竭。
615 互為親族的屍體紛紛墜落,為埋葬的
骨灰獻祭品,紀念創生自己的勇者。
這些突然顯現的飛鳥因為他而喚作
“門農女”。等到太陽行盡十二個星座,[2]
它們又重新以父親之名戰鬥至死。
620 所以,別人都覺得赫庫芭變犬很悲戚,
奧羅拉卻沉浸在自己的傷痛中,懷念之淚
今天仍未絕,就是灑遍全世界的露水。[3]
然而,命運不允許特洛伊的希望與城牆[4] 阿尼俄斯的女兒們
一起毀滅,維納斯的後裔在他的肩上[5]
625 扛着聖器和父親——另一種神聖的負擔。[6]
眾多財富中,這件成了他虔敬的首選,
還有自己的阿斯卡尼俄斯。隨流亡的船隻[7]
從安坦得羅斯出海,他拋下罪惡的色雷斯[8]
宮廷和流淌着波呂多若斯鮮血的土地,
630 在好風和順遂潮水幫助下,與同伴一起
進入了屬於阿波羅的城市,被阿尼俄斯[9]
(他既是統治臣民的國王,又是福玻斯
殷勤的祭司)迎進了神殿和宅邸。君主
向客人展示城市和那座著名的廟宇,
635 還有古昔拉托娜分娩時緊攥的兩棵樹。[10]
他們點燃乳香,澆上葡萄酒禱祝,
循例宰殺母牛,燔燒它們的內臟,[11]
然後返回王宮,卧在高高的長椅上,
伴着晶瑩的佳釀,享用刻瑞斯的好禮。
640 虔敬的安喀塞斯說:“日神選定的祭司,
我沒記錯吧?初次拜訪這裡的那年,
你有一個兒子、四個女兒在身邊?”
阿尼俄斯搖晃纏繞着雪白髮帶的
雙鬢,凄哀地答道:“偉大的英雄,沒錯,
645 你上次見我,我的確是五位孩子的父親,
可如今(無常的遭際就是這般捉弄人!)
我幾乎失去了全部。僅存的兒子不能
相伴有何用?滯留的地方以他命名——
安德羅斯,他代替父親統治着那裡。”[12]
650 日神給了他占卜的技藝,利柏耳又賞賜
我的女兒們超過希望和想象的天賦。
任何東西只要經她們的手一碰觸,
立刻變成美酒、明亮的橄欖油和穀物——[13]
這樣的奇特本領自然是很有用處。
655 當摧毀特洛伊的阿伽門農聽聞此事
(不要以為你們的風暴完全未波及
我們這些無關者),便強行使用武力,
將她們從父親膝下生生奪走,令其
以天贈的禮物供養希臘的整支艦隊。
660 姐妹們竭力逃跑,歐卑亞接納了兩位,
另兩位奔往兄長所在的安德羅斯。
敵軍追來索要人,並以戰爭相威逼。
恐懼壓倒了血肉情,他交出親人的身體,
任她們受罰。兄長如此怯懦不稀奇:
665 畢竟沒埃涅阿斯保衛那座城,也沒
赫克托耳(你們依靠他才挺到第十載)。
對方已開始為俘虜準備綁縛的鎖鏈,
她們將暫且自由的手臂伸向蒼天,
喊道,‘尊神巴克斯,拯救我們!’禮物的[14]
670 贈予者確乎施了援,倘若奇妙的毀滅
可稱作幫助。當時我無從洞悉她們
如何失去了形狀,現在我也難講明。
我只知災難的結局:她們長出了羽翼,
變成你伴侶鍾愛的鳥類——雪白的鴿子。”[15]
675 他們一邊聊這些,一邊享用着酒席,
等到宴終,大家各自去卧室歇息。
天亮後眾人一起去聆聽福玻斯的神諭, 奧里昂的女兒們
日神令他們尋找古老的母親和宗族
定居的海岸。國王遵命,贈遠行之人
680 禮物:安喀塞斯得權杖,孫兒得披風[16]
和箭囊,埃涅阿斯得酒爵(是忒爾塞斯[17]
昔日從阿俄尼亞帶給君主的見面禮)。
饋贈者是忒爾塞斯,卻是阿爾孔所制,[18]
他在酒爵上刻鏤了一則曲折的故事。
685 上面有一座城,你能指出七處城門,
無需明言,它已經向你揭示了地名。[19]
城外可看到葬禮、墳墓、火焰和柴堆,
婦女們披散着頭髮,袒露着乳房,悲哀
表露無遺。寧芙們似乎也在痛哭,
690 悼念乾涸的泉水。失去了葉子,樹木
光禿地矗立,山羊啃噬着枯瘠的石田。
奧里昂女兒們出現在雕刻的忒拜街坊間,[20]
這位在喉嚨上捅出不屬於女人的傷口,
那位笨拙地試圖用梭子將自己扎透,
695 都是為民眾犧牲,都在榮耀的隊列中
穿過全城,在人群哀慟的注視里火葬。
後來,從少女的灰燼里蹦出一對孿生子
(彷彿怕家族滅絕),傳說他們的名字
叫克洛諾斯,負責為母親的骨灰領路。[21]
700 這些便是這古老青銅上熠熠的雕塑,

[1] Hopkinson(2000)很欣賞這段文字,認為它用文字完美再現了從煙霧到鳥的變形。
[2] 這些鳥的名字是Memnonides,意為“門農之女”,很可能是性情極其好鬥的流蘇鷸,其學名是Philomachus pugnax,兩部分的意思都是“好鬥”,前一部分來自古希臘語,後一部分是拉丁語。
[3] Papaioannou(2003)認為門農這部分的情節作為“小《伊利亞特》”的終結,具有強烈的史詩色彩。奧維德在門農和特洛伊勇士赫克托耳之間建立了關聯,兩人都死於阿喀琉斯之手,《伊利亞特》結尾的赫克托耳葬禮也與此處的葬禮相似。奧羅拉的悲悼呼應着赫庫芭的悲悼,奧維德在這個段落的開頭與結尾也都將奧羅拉與赫庫芭並置。雖然門農一直受到史詩作者的青睞,但Forbes-Irving(1990)指出,門農死後變鳥的情節首次出現在奧維德的故事裡。Papaioannou分析說,這不是偶然的,它與第十四卷“小《埃涅阿斯紀》”結尾明顯構成了平行關係。在這裡,鳥從門農的火葬廢墟里升起;在那裡,鳥從淪陷城市阿爾代亞的廢墟中升起。奧維德用“高大”(arduus)形容門農的柴丘並非偶然,因為阿爾代亞的名字(Ardea)的意思就是“高大”,換言之,這個柴丘影射着下一卷的阿爾代亞,增強了《變形記》兩段史詩篇章的黏合力。
[4] 學術界一般將本書十三卷後三分之一和十四卷前三分之二(13.623-14.608)合稱為奧維德的“小《埃涅阿斯紀》”,因為它的時間線基本與維吉爾的《埃涅阿斯紀》重合。但如Tissol(1997)所言,奧維德的寫法與維吉爾大不相同,維吉爾突出的是天意,奧維德卻強調世界的多變。Segal(1969)指出,在這一部分,“本該”居於中心地位的歷史事件退居邊緣,埃涅阿斯的故事被篇幅更大、非歷史、非史詩的情愛和變形故事包圍,其嚴肅性被極度消解了。
[5] “維納斯的後裔”(Cythereius heros)指埃涅阿斯。
[6] 因為他父親安喀塞斯是維納斯的情人,所以是“神聖的負擔”。
[7] 阿斯卡尼俄斯(Ascanius)又名尤盧斯(Iulus),是埃涅阿斯和前妻克魯薩(Creusa)的孩子(維吉爾的說法),後來成為拉維尼昂(Lavinium)國王,並建立長白城(Alba Longa)。但李維認為,阿斯卡尼俄斯可能是埃涅阿斯後妻的孩子,出生在拉提烏姆。奧維德似乎認同了維吉爾的說法。
[8] 安坦得羅斯(Antandrus)是佛里吉亞的一個城市,在伊達山麓,埃涅阿斯在此建造了遠航船隻。
[9] “屬於阿波羅的城市”:因為這個城市在阿波羅出生地提洛島上。阿尼俄斯(Anius)是這裡的國王和日神祭司。
[10] 一棵是棕櫚樹,一棵是橄欖樹。
[11] 據公元5世紀的墨高庇(Macrobius)說,提洛島的阿波羅祭壇上從來不宰殺犧牲。
[12] 安德羅斯(Andros)是愛琴海環形島中的一個較大的島嶼,也是阿尼俄斯兒子的名字。
[13] “橄欖油”對應的原文是laticem Minervae(密涅瓦的液體)。
[14] “尊神”對應的原文是pater,這裡只是一種對尊長的稱呼,並非“父親”的意思。
[15] 鴿子是維納斯的聖鳥。
[16] “孫兒”指阿斯卡尼俄斯。
[17] 原文中忒爾塞斯(Therses)還有修飾語Ismenius(伊斯梅諾斯人),代指阿俄尼亞人。
[18] 原文中阿爾孔(Alcon)還有修飾語Hyleus(許勒的),許勒是博奧蒂亞的一座城鎮,這個詞因為譯文格律限制未譯。
[19] 七座城門立刻讓人聯想到七將攻忒拜的著名故事。
[20] “奧里昂女兒們”指墨尼珀(Menippe)和墨提俄刻(Metioche)。他們的父親奧里昂曾是女神拉托娜的衛士,他在打獵時聲稱能征服一切野獸,觸怒了地母蓋婭,被她派去的蠍子殺死。但拉托娜把他變成了獵戶座,參考奧維德《歲時記》(Fasti 5.537-544)。奧里昂死後,姐妹倆被母親帶大。後來家鄉阿俄尼亞遭受瘟疫,神諭說必須向復仇女神獻出兩位處女才可平息,而且人牲必須是自願的。墨尼珀和墨提俄刻主動獻出生命,後來被冥王夫婦變作彗星。
[21] 因為有兩位克洛諾斯,所以他們被合稱為Coroni(複數)。Wheeler(2002)認為,681-699行暗示了奧維德在《變形記》全書建立的羅馬與忒拜的關聯,並指出古羅馬白銀時代史詩詩人盧卡努斯看到了這層關聯,將忒拜史視為羅馬史的神話原型,將《變形記》視為以內戰為核心的普遍歷史的模型,但其終點不是《變形記》的終點——愷撒封神,而是愷撒與龐培和小加圖的內戰。