《变形记》第13卷601-700行

corruit igne rogus nigrique volumina fumi
infecere diem, veluti cum flumina natas
exhalant nebulas, nec sol admittitur infra;
atra favilla volat glomerataque corpus in unum
605 densetur faciemque capit sumitque calorem
atque animam ex igni; levitas sua praebuit alas
et primo similis volucri, mox vera volucris[1]
insonuit pennis; pariter sonuere sorores
innumerae, quibus est eadem natalis origo;
610 terque rogum lustrant et consonus exit in auras
ter plangor; quarto seducunt castra volatu.
Tum duo diversa populi de parte feroces
bella gerunt rostrisque et aduncis unguibus iras
exercent alasque adversaque pectora lassant;[2]
615 inferiaeque cadunt cineri cognata sepulto
corpora seque viro forti meminere creatas.
Praepetibus subitis nomen facit auctor; ab illo
Memnonides dictae, cum sol duodena peregit
signa, parentali moriturae voce rebellant.
620 Ergo aliis latrasse Dymantida flebile visum;
luctibus est Aurora suis intenta piasque
nunc quoque dat lacrimas et toto rorat in orbe.
Non tamen eversam Troiae cum moenibus esse
spem quoque fata sinunt; sacra et, sacra altera, patrem[3]
625 fert umeris, venerabile onus, Cythereius heros.
De tantis opibus praedam pius eligit illam
Ascaniumque suum profugaque per aequora classe
fertur ab Antandro scelerataque limina Thracum
et Polydoreo manantem sanguine terram
630 linquit et utilibus ventis aestuque secundo
intrat Apollineam sociis comitantibus urbem.
Hunc Anius, quo rege homines, antistite Phoebus
rite colebatur, temploque domoque recepit
urbemque ostendit delubraque nota duasque
635 Latona quondam stirpes pariente retentas.
Ture dato flammis vinoque in tura profuso
caesarumque boum fibris de more crematis,
regia tecta petunt, positique tapetibus altis
munera cum liquido capiunt Cerealia Baccho.
640 Tum pius Anchises: ‘O Phoebi lecte sacerdos,
fallor an et natum, cum primum haec moenia vidi,
bisque duas natas, quantum reminiscor, habebas?’[4]
Huic Anius niveis circumdata tempora vittis
concutiens et tristis ait: ‘Non falleris, heros
645 maxime; vidisti natorum quinque parentem,
quem nunc (tanta homines rerum inconstantia versat!)
paene vides orbum. Quod enim mihi filius absens
auxilium, quem dicta suo de nomine tellus
Andros habet, pro patre locumque et regna tenentem?
650 Delius augurium dedit huic; dedit altera Liber
femineae stirpi voto maiora fideque[5]
munera; nam tactu natarum cuncta mearum
in segetem laticemque meri canaeque Minervae
transformabantur, divesque erat usus in illis.
655 Hoc ubi cognovit Troiae populator Atrides,
ne non ex aliqua vestram sensisse procellam
nos quoque parte putes, armorum viribus usus
abstrahit invitas gremio genitoris alantque
imperat Argolicam caelesti munere classem.[6]
660 Effugiunt quo quaeque potest; Euboea duabus
et totidem natis Andros fraterna petita est.
Miles adest et, ni dedantur, bella minatur.
Victa metu pietas consortia corpora poenae
dedidit et timido possis ignoscere fratri;
665 non hic Aeneas, non, qui defenderet Andron,
Hector erat, per quem decimum durastis in annum.
Iamque parabantur captivis vincla lacertis:
illae tollentes etiamnunc libera caelo
bracchia: “Bacche pater, fer opem” dixere; tulitque
670 muneris auctor opem, si miro perdere more
ferre vocatur opem; nec qua ratione figuram
perdiderint, potui scire aut nunc dicere possum;
summa mali nota est; pennas sumpsere, tuaeque
coniugis in volucres, niveas abiere columbas.’[7]
675 Talibus atque aliis postquam convivia dictis
implerunt, mensa somnum petiere remota;[8]
cumque die surgunt adeuntque oracula Phoebi
qui petere antiquam matrem cognataque iussit
litora; prosequitur rex et dat munus ituris,
680 Anchisae sceptrum, chlamydem pharetramque nepoti,
cratera Aeneae, quem quondam transtulit illi[9]
hospes ab Aoniis Therses Ismenius oris.[10]
Miserat hunc illi Therses, fabricaverat Alcon
Hyleus et longo caelaverat argumento.
685 Urbs erat et septem posses ostendere portas
hae pro nomine erant et, quae foret illa, docebant.
Ante urbem exequiae tumulique ignesque rogique
effusaeque comas et apertae pectora matres
significant luctum; nymphae quoque flere videntur
690 siccatosque queri fontes; sine frondibus arbor
nuda riget; rodunt arentia saxa capellae.[11]
Ecce facit mediis natas Orione Thebis,
hanc non femineum iugulo dare vulnus aperto,[12]
illam demisso per inertia vulnera telo
695 pro populo cecidisse suo pulchrisque per urbem
funeribus ferri celebrique in parte cremari.
Tum de virginea geminos exire favilla,
ne genus intereat, iuvenes, quos fama Coronos[13]
nominat, et cineri materno ducere pompam.
700 Hactenus antiquo signis fulgentibus aere,

[1] vera=prima
[2] lassant=iactant
[3] sacra=sacer
[4] quantum=tantum
[5] stirpi=stirpe
[6] classem=gentem
[7] volucres=volucrem
[8] somnum petiere=somni meminere
[9] transtulit=transtulerat
[10] Ismenius=Minyeius
[11] rodunt=lambunt
[12] vulnus=pectus
[13] Coronos=coronas=colonos=coronis==corona=corones=coronat=coranos=cerastas=corondas=corindas=corondos

和耸峙的火焰一起塌落,翻卷的黑烟
遮暗了天光,仿佛江河中蒸腾起片片
氤氲的雾气,不许阳光向下方渗透。
如墨的灰烬飞扬,逐渐汇聚成一个球,
605 慢慢成形,并且从火里摄取了热量
和生命。自身的轻盈赋予了它们翅膀,
开始只不过像鸟,很快就真的变成鸟,
扇动着羽翼。无数的姐妹一起喧吵,[1]
它们的生命全都从相同的源头开始。
610 绕柴堆三次,它们又齐声啼叫,三次
升入空中,第四次飞起则分开了阵营。
于是两大凶悍的部落便对垒交兵,
以嘴喙和弯曲的利爪彼此攻击,发泄
愤怒,翅翼和胸膛在冲撞中精疲力竭。
615 互为亲族的尸体纷纷坠落,为埋葬的
骨灰献祭品,纪念创生自己的勇者。
这些突然显现的飞鸟因为他而唤作
“门农女”。等到太阳行尽十二个星座,[2]
它们又重新以父亲之名战斗至死。
620 所以,别人都觉得赫库芭变犬很悲戚,
奥罗拉却沉浸在自己的伤痛中,怀念之泪
今天仍未绝,就是洒遍全世界的露水。[3]
然而,命运不允许特洛伊的希望与城墙[4] 阿尼俄斯的女儿们
一起毁灭,维纳斯的后裔在他的肩上[5]
625 扛着圣器和父亲——另一种神圣的负担。[6]
众多财富中,这件成了他虔敬的首选,
还有自己的阿斯卡尼俄斯。随流亡的船只[7]
从安坦得罗斯出海,他抛下罪恶的色雷斯[8]
宫廷和流淌着波吕多若斯鲜血的土地,
630 在好风和顺遂潮水帮助下,与同伴一起
进入了属于阿波罗的城市,被阿尼俄斯[9]
(他既是统治臣民的国王,又是福玻斯
殷勤的祭司)迎进了神殿和宅邸。君主
向客人展示城市和那座著名的庙宇,
635 还有古昔拉托娜分娩时紧攥的两棵树。[10]
他们点燃乳香,浇上葡萄酒祷祝,
循例宰杀母牛,燔烧它们的内脏,[11]
然后返回王宫,卧在高高的长椅上,
伴着晶莹的佳酿,享用刻瑞斯的好礼。
640 虔敬的安喀塞斯说:“日神选定的祭司,
我没记错吧?初次拜访这里的那年,
你有一个儿子、四个女儿在身边?”
阿尼俄斯摇晃缠绕着雪白发带的
双鬓,凄哀地答道:“伟大的英雄,没错,
645 你上次见我,我的确是五位孩子的父亲,
可如今(无常的遭际就是这般捉弄人!)
我几乎失去了全部。仅存的儿子不能
相伴有何用?滞留的地方以他命名——
安德罗斯,他代替父亲统治着那里。”[12]
650 日神给了他占卜的技艺,利柏耳又赏赐
我的女儿们超过希望和想象的天赋。
任何东西只要经她们的手一碰触,
立刻变成美酒、明亮的橄榄油和谷物——[13]
这样的奇特本领自然是很有用处。
655 当摧毁特洛伊的阿伽门农听闻此事
(不要以为你们的风暴完全未波及
我们这些无关者),便强行使用武力,
将她们从父亲膝下生生夺走,令其
以天赠的礼物供养希腊的整支舰队。
660 姐妹们竭力逃跑,欧卑亚接纳了两位,
另两位奔往兄长所在的安德罗斯。
敌军追来索要人,并以战争相威逼。
恐惧压倒了血肉情,他交出亲人的身体,
任她们受罚。兄长如此怯懦不稀奇:
665 毕竟没埃涅阿斯保卫那座城,也没
赫克托耳(你们依靠他才挺到第十载)。
对方已开始为俘虏准备绑缚的锁链,
她们将暂且自由的手臂伸向苍天,
喊道,‘尊神巴克斯,拯救我们!’礼物的[14]
670 赠予者确乎施了援,倘若奇妙的毁灭
可称作帮助。当时我无从洞悉她们
如何失去了形状,现在我也难讲明。
我只知灾难的结局:她们长出了羽翼,
变成你伴侣钟爱的鸟类——雪白的鸽子。”[15]
675 他们一边聊这些,一边享用着酒席,
等到宴终,大家各自去卧室歇息。
天亮后众人一起去聆听福玻斯的神谕, 奥里昂的女儿们
日神令他们寻找古老的母亲和宗族
定居的海岸。国王遵命,赠远行之人
680 礼物:安喀塞斯得权杖,孙儿得披风[16]
和箭囊,埃涅阿斯得酒爵(是忒尔塞斯[17]
昔日从阿俄尼亚带给君主的见面礼)。
馈赠者是忒尔塞斯,却是阿尔孔所制,[18]
他在酒爵上刻镂了一则曲折的故事。
685 上面有一座城,你能指出七处城门,
无需明言,它已经向你揭示了地名。[19]
城外可看到葬礼、坟墓、火焰和柴堆,
妇女们披散着头发,袒露着乳房,悲哀
表露无遗。宁芙们似乎也在痛哭,
690 悼念干涸的泉水。失去了叶子,树木
光秃地矗立,山羊啃噬着枯瘠的石田。
奥里昂女儿们出现在雕刻的忒拜街坊间,[20]
这位在喉咙上捅出不属于女人的伤口,
那位笨拙地试图用梭子将自己扎透,
695 都是为民众牺牲,都在荣耀的队列中
穿过全城,在人群哀恸的注视里火葬。
后来,从少女的灰烬里蹦出一对孪生子
(仿佛怕家族灭绝),传说他们的名字
叫克洛诺斯,负责为母亲的骨灰领路。[21]
700 这些便是这古老青铜上熠熠的雕塑,

[1] Hopkinson(2000)很欣赏这段文字,认为它用文字完美再现了从烟雾到鸟的变形。
[2] 这些鸟的名字是Memnonides,意为“门农之女”,很可能是性情极其好斗的流苏鹬,其学名是Philomachus pugnax,两部分的意思都是“好斗”,前一部分来自古希腊语,后一部分是拉丁语。
[3] Papaioannou(2003)认为门农这部分的情节作为“小《伊利亚特》”的终结,具有强烈的史诗色彩。奥维德在门农和特洛伊勇士赫克托耳之间建立了关联,两人都死于阿喀琉斯之手,《伊利亚特》结尾的赫克托耳葬礼也与此处的葬礼相似。奥罗拉的悲悼呼应着赫库芭的悲悼,奥维德在这个段落的开头与结尾也都将奥罗拉与赫库芭并置。虽然门农一直受到史诗作者的青睐,但Forbes-Irving(1990)指出,门农死后变鸟的情节首次出现在奥维德的故事里。Papaioannou分析说,这不是偶然的,它与第十四卷“小《埃涅阿斯纪》”结尾明显构成了平行关系。在这里,鸟从门农的火葬废墟里升起;在那里,鸟从沦陷城市阿尔代亚的废墟中升起。奥维德用“高大”(arduus)形容门农的柴丘并非偶然,因为阿尔代亚的名字(Ardea)的意思就是“高大”,换言之,这个柴丘影射着下一卷的阿尔代亚,增强了《变形记》两段史诗篇章的黏合力。
[4] 学术界一般将本书十三卷后三分之一和十四卷前三分之二(13.623-14.608)合称为奥维德的“小《埃涅阿斯纪》”,因为它的时间线基本与维吉尔的《埃涅阿斯纪》重合。但如Tissol(1997)所言,奥维德的写法与维吉尔大不相同,维吉尔突出的是天意,奥维德却强调世界的多变。Segal(1969)指出,在这一部分,“本该”居于中心地位的历史事件退居边缘,埃涅阿斯的故事被篇幅更大、非历史、非史诗的情爱和变形故事包围,其严肃性被极度消解了。
[5] “维纳斯的后裔”(Cythereius heros)指埃涅阿斯。
[6] 因为他父亲安喀塞斯是维纳斯的情人,所以是“神圣的负担”。
[7] 阿斯卡尼俄斯(Ascanius)又名尤卢斯(Iulus),是埃涅阿斯和前妻克鲁萨(Creusa)的孩子(维吉尔的说法),后来成为拉维尼昂(Lavinium)国王,并建立长白城(Alba Longa)。但李维认为,阿斯卡尼俄斯可能是埃涅阿斯后妻的孩子,出生在拉提乌姆。奥维德似乎认同了维吉尔的说法。
[8] 安坦得罗斯(Antandrus)是佛里吉亚的一个城市,在伊达山麓,埃涅阿斯在此建造了远航船只。
[9] “属于阿波罗的城市”:因为这个城市在阿波罗出生地提洛岛上。阿尼俄斯(Anius)是这里的国王和日神祭司。
[10] 一棵是棕榈树,一棵是橄榄树。
[11] 据公元5世纪的墨高庇(Macrobius)说,提洛岛的阿波罗祭坛上从来不宰杀牺牲。
[12] 安德罗斯(Andros)是爱琴海环形岛中的一个较大的岛屿,也是阿尼俄斯儿子的名字。
[13] “橄榄油”对应的原文是laticem Minervae(密涅瓦的液体)。
[14] “尊神”对应的原文是pater,这里只是一种对尊长的称呼,并非“父亲”的意思。
[15] 鸽子是维纳斯的圣鸟。
[16] “孙儿”指阿斯卡尼俄斯。
[17] 原文中忒尔塞斯(Therses)还有修饰语Ismenius(伊斯梅诺斯人),代指阿俄尼亚人。
[18] 原文中阿尔孔(Alcon)还有修饰语Hyleus(许勒的),许勒是博奥蒂亚的一座城镇,这个词因为译文格律限制未译。
[19] 七座城门立刻让人联想到七将攻忒拜的著名故事。
[20] “奥里昂女儿们”指墨尼珀(Menippe)和墨提俄刻(Metioche)。他们的父亲奥里昂曾是女神拉托娜的卫士,他在打猎时声称能征服一切野兽,触怒了地母盖娅,被她派去的蝎子杀死。但拉托娜把他变成了猎户座,参考奥维德《岁时记》(Fasti 5.537-544)。奥里昂死后,姐妹俩被母亲带大。后来家乡阿俄尼亚遭受瘟疫,神谕说必须向复仇女神献出两位处女才可平息,而且人牲必须是自愿的。墨尼珀和墨提俄刻主动献出生命,后来被冥王夫妇变作彗星。
[21] 因为有两位克洛诺斯,所以他们被合称为Coroni(复数)。Wheeler(2002)认为,681-699行暗示了奥维德在《变形记》全书建立的罗马与忒拜的关联,并指出古罗马白银时代史诗诗人卢卡努斯看到了这层关联,将忒拜史视为罗马史的神话原型,将《变形记》视为以内战为核心的普遍历史的模型,但其终点不是《变形记》的终点——恺撒封神,而是恺撒与庞培和小加图的内战。