《變形記》第13卷301-400行

Me pia detinuit coniunx, pia mater Achillem;
primaque sunt illis data tempora, cetera vobis.
Haud timeo, si iam nequeam defendere, crimen
cum tanto commune viro; deprensus Ulixis
305 ingenio tamen ille, at non Aiacis Ulixes.
Neve in me stolidae convicia fundere linguae[1]
admiremur eum, vobis quoque digna pudore
obicit; an falso Palameden crimine turpe est
accusasse mihi, vobis damnasse decorum est?
310 Sed neque Naupliades facinus defendere tantum
tamque patens valuit, nec vos audistis in illo
crimina; vidistis pretioque obiecta patebant.
Nec Poeantiaden quod habet Vulcania Lemnos,
esse reus merui; factum defendite vestrum,[2]
315 consensistis enim; nec me suasisse negabo,
ut se subtraheret bellique viaeque labori,
temptaretque feros requie finire dolores.[3]
Paruit et vivit; non haec sententia tantum
fida, sed et felix, cum sit satis esse fidelem.
320 Quem quoniam vates delenda ad Pergama poscunt,
ne mandate mihi; melius Telamonius ibit
eloquioque virum morbis iraque furentem
molliet, aut aliqua producet callidus arte.
Ante retro Simois fluet et sine frondibus Ide
325 stabit et auxilium promittet Achaia Troiae,
quam, cessante meo pro vestris pectore rebus,
Aiacis stolidi Danais sollertia prosit.
Sis licet infestus sociis regique mihique,
dure Philoctete; licet exsecrere meumque[4]
330 devoveas sine fine caput cupiasque dolenti
me tibi forte dari nostrumque haurire cruorem,
utque tui mihi, sic fiat tibi copia nostri;
te tamen aggrediar mecumque reducere nitar;
tamque tuis potiar, faveat Fortuna, sagittis,[5]
335 quam sum Dardanio, quem cepi, vate potitus,
quam responsa deum Troianaque fata retexi,
quam rapui Phrygiae signum penetrale Minervae
hostibus e mediis. Et se mihi comparat Aiax?
Nempe capi Troiam prohibebant fata sine illo.
340 Fortis ubi est Aiax? Ubi sunt ingentia magni
verba viri? Cur hic metuis? Cur audet Ulixes
ire per excubias et se committere nocti
perque feros enses non tantum moenia Troum,
verum etiam summas arces intrare suaque
345 eripere aede deam raptamque afferre per hostes?
Quae nisi fecissem, frustra Telamone creatus
gestasset laeva taurorum tergora septem.
Illa nocte mihi Troiae victoria parta est;[6]
Pergama tunc vici, cum vinci posse coegi.
350 Desine Tydiden vultuque et murmure nobis
ostentare meum; pars est sua laudis in illo.
Nec tu, cum socia clipeum pro classe tenebas,
solus eras; tibi turba comes, mihi contigit unus.
Qui nisi pugnacem sciret sapiente minorem
355 esse nec indomitae deberi praemia dextrae,
ipse quoque haec peteret, peteret moderatior Aiax
Eurypylusque ferox claroque Andraemone natus,
nec minus Idomeneus patriaque creatus eadem
Meriones, peteret maioris frater Atridae;
360 quippe manu fortes nec sunt tibi Marte secundi,
consiliis cessere meis. Tibi dextera bello
utilis; ingenium est, quod eget moderamine nostro;
tu vires sine mente geris, mihi cura futuri;
tu pugnare potes, pugnandi tempora mecum
365 eligit Atrides; tu tantum corpore prodes,
nos animo; quantoque ratem qui temperat anteit
remigis officium, quanto dux milite maior,
tantum ego te supero; nec non in corpore nostro[7]
pectora sunt potiora manu; vigor omnis in illis.
370 At vos, o proceres, vigili date praemia vestro
proque tot annorum cura, quibus anxius egi,
hunc titulum meritis pensandum reddite nostris.
Iam labor in fine est; obstantia fata removi
altaque posse capi faciendo Pergama cepi.
375 Per spes nunc socias casuraque moenia Troum
perque deos oro, quos hosti nuper ademi,
per siquid superest, quod sit sapienter agendum,
siquid adhuc audax ex praecipitique petendum est,[8]
si Troiae fatis aliquid restare putatis,
380 este mei memores; aut, si mihi non datis arma,
huic date’ et ostendit signum fatale Minervae.
Mota manus procerum est et, quid facundia posset,
re patuit; fortisque viri tulit arma disertus.
Hectora qui solus, qui ferrum ignesque Iovemque
385 sustinuit totiens, unam non sustinet iram;
invictumque virum vicit dolor; arripit ensem
et: “Meus hic certe est; an et hunc sibi poscit Ulixes?[9]
Hoc” ait “utendum est in me mihi; quique cruore
saepe Phrygum maduit, domini nunc caede madebit,
390 ne quisquam Aiacem possit superare nisi Aiax.”
Dixit et in pectus tum demum vulnera passum[10]
qua patuit ferro, letalem condidit ensem.
Nec valuere manus infixum educere telum;[11]
expulit ipse cruor; rubefactaque sanguine tellus
395 purpureum viridi genuit de caespite florem,
qui prius Oebalio fuerat de vulnere natus.
Littera communis mediis pueroque viroque
inscripta est foliis, haec nominis, illa querellae.
Victor ad Hypsipyles patriam clarique Thoantis
400 et veterum terras infames caede virorum

[1] fundere=reddere
[2] factum=crimen
[3] finire=lenire
[4] dure=iure=duro=duri
[5] faveat=faveas
[6] parta=parata=pecta=perta
[7] tantum=tanto
[8] audax=audex
[9] et=en
[10] demum=denique
[11] telum=ferrum

我是被愛妻阻攔,他則被慈母留住。
我們的時間首先給她們,你們得其餘。
即使無法為自己辯護,我也不介意
與這樣的偉人同罪。但他被尤利西斯
305 看穿,尤利西斯卻沒被埃阿斯識破。
我們何必奇怪,如果他用愚蠢的長舌
肆意叱責我?他同樣以可恥的言語攻擊
你們。我炮製罪名指控帕拉墨得斯,
倘若算卑劣,你們判決他難道光榮?
310 但如此滔天的大罪帕拉墨得斯沒能
替自己洗脫,你們也並非只是聽見
證據,而是親見了賄金,惡行昭然。
波亞斯之子滯留火神的萊姆諾斯島,[1]
不該只怪我。你們也同意,所以也需要
315 為自己辯解!我不否認,我的確勸他
從艱苦的旅途和戰爭抽身,獨自留下,
嘗試以安靜的休養治癒可怕的病症。
他聽了,現在還活着。我不僅出於好心,
結果也幸運,雖然有好心已經足矣。
320 既然先知說缺了他就無法毀滅特洛伊,
此任務就別交給我!最好派埃阿斯上場,
用口才安撫被疼痛和憤怒磨利的瘋狂,
或者以別樣的巧計帶這位英雄回來。
西摩伊斯河會先倒流,綠裝先離開[2]
325 伊達山,亞該亞轉而承諾救援伊利昂——[3]
我的才華若不為你們服務,就別想
見到愚蠢的埃阿斯以智謀助益希臘。
頑固的菲羅克忒特斯,雖然你怨恨大家、
統帥和我本人,雖然你不停詛咒,盼我
330 不得好死,在痛苦中期待着機緣巧合,
我能落入你手中,你能飲干我的血,
正如我曾虐待你,你也有機會虐待我——
我仍願去找你,努力讓你隨我返營。
我也會取回你的箭矢,若好運垂青,
335 就像我成功俘虜了達爾達尼亞的先知,[4]
發現了神諭,解開了特洛伊結局之謎,
也從敵人重圍中劫走了藏於聖所的
密涅瓦神像。與我相比,埃阿斯算什麼?
沒有此物,命運就不許特洛伊淪陷。
340 勇敢的埃阿斯在哪裡?這位大英雄的豪言
在哪裡?他為何膽怯?為何尤利西斯
敢越過崗哨,沒入黑夜的不測危險里,
衝破無情的劍陣,不只進入了敵城,
而且闖到了堡壘的至高處,從神廟之中
345 奪取了女神雕像,靠血戰順利帶回?
我若未奏凱,這張七層牛皮的盾牌
擋在特拉蒙兒子的左手前,又有何益?
在那個夜晚,我已經鎖定戰爭的勝利,
已經準備好條件,已經攻下特洛伊。
350 別用眼色和咕噥提醒我,狄俄墨得斯
是我的搭檔。部分功勞的確屬於他。
當你為保護盟軍的艦隊拿起盾廝殺,
你也有大群同伴,卻只有一人助我。
倘若他不懂善戰者其實不如善謀者,
355 獎賞並不應歸於不屈不撓的武力,
他也會參與競爭,還有更克制的埃阿斯、[5]
悍勇的歐律皮洛斯和安德萊蒙之子,[6]
伊多梅紐斯和他的同鄉墨里俄涅斯[7]
也不會放棄,還有阿伽門農的弟弟——
360 這些都是勇士,論武藝絕不遜於你,
卻因為我的智力而讓賢。你在戰場上
是悍將,但天性需要我引導;你有力量,
但缺乏計謀,而我卻負責籌劃未來;
你能拼殺,但拼殺的時機卻由統帥
365 與我定奪。你只是以身體發揮效用,
我卻以智性。正如控制航向的船長
重要性勝過槳手,將軍勝過士兵,
我也同樣優於你。我們體內的心靈
比手更強大,人之活力皆蘊含其內。
370 眾頭領,務必把獎賞給你們警覺的守衛。
多年來,我一直戰戰兢兢,忠心看護,
作為功勞的恰當補償,請賜我這榮譽。
艱辛已接近終點,我推開了攔路的命運,
移除了高城的護身符,奪取了佩爾加蒙。[8]
375 我以共同的希望,以註定坍塌的特洛伊,
以我從敵人手中剛奪來的神靈的名義,
還有剩餘的需要以智慧辦成的任何事
(如果還有任何事需要我出生入死,
若你們相信,特洛伊還有任何轉機),
380 我請求你們顧念我!若不肯給我兵器,
就給她!”他舉起那尊致命的密涅瓦木雕。
首領們被說動,口才的威力再次得到
印證,一位勇敢者的武器判給了雄辯者。[9]
多少回單挑赫克托耳,受過火、兵戈
385 和朱庇特考驗的無敵英雄不僅被怒焰
摧虐,也終於被痛苦征服。他抓起短劍,
吼道,“至少這屬於我。尤利西斯總不會
連這也要搶?我就用它殺自己,它一再
讓敵人喋血,現在卻要飲主人的血——
390 除了埃阿斯,誰也不許把埃阿斯消滅!”
說完,他對準從未受過任何傷的胸膛,
將致命的劍狠狠一推,深深地埋葬。
手已經無力拔出嵌入肉中的武器,
它是被血流噴出。鮮血染紅的大地
395 長出一朵紫花,綻放在青翠的草坪上,
從前它也曾誕生於許阿欽托斯的傷。[10]
花瓣間印着同樣的字母,於這位英雄
是名字,於那位青年,則是表達哀痛。[11]
遂願的尤利西斯揚帆,去許普西皮勒[12]
400 和著名托阿斯的國度(往昔因殺人的罪孽

[1] 萊姆諾斯島被稱為“火神的”,參考本書第二卷第757行的注釋。
[2] 西摩伊斯河(Simois)是特洛伊附近的一條小河。
[3] 列舉adynata(不可能之事)是奧維德特別喜歡的修辭手法。
[4] 達爾達尼亞(Darnania)即特洛伊,名稱來自特洛伊先祖達爾達諾斯(Dardanus)。“先知”指赫勒諾斯。
[5] 指小埃阿斯。
[6] 歐律皮洛斯(Eurypylus)是帖撒利亞的歐埃蒙(Euaemon)之子,“安德萊蒙之子”指埃托利亞人托阿斯(Thoas),兩人各自帶着四十艘戰船前來特洛伊助陣。原文的安德萊蒙(Andraemon)還有修飾語claro(著名的),由於譯文格律限制未譯。
[7] 伊多梅紐斯(Idomeneus)是克里特國王丟卡利昂的兒子,墨里俄涅斯(Meriones)是他的侄子和御夫。
[8] 從效果上看,尤利西斯的功勞鎖定了希臘的勝局。
[9] Hopkinson(2000)認為,尤利西斯在辯論中獲勝的關鍵是,他努力說服的對象不是普通士兵,而是有決定權的高級將領。在嫻熟運用各種語言遊戲和雄辯技巧方面,他幾乎是一位詩人。但Hopkinson否認埃阿斯的演說比尤利西斯遜色。按照Clausen(1994)的說法,如果真是這樣,奧維德就違反了古典詩歌的一個基本原則——主要人物之間的均衡。
[10] “許阿欽托斯的”對應的原文是Oebalio(俄巴羅斯之子)。
[11] 參考本書第十卷194-216行。
[12] 許普西皮勒(Hypsipyle)是萊姆諾斯島的女王,在島上女人決定殺光男人時,她保護了自己的父親托阿斯(酒神巴克斯之子,不是安德萊蒙之子)。所以她的國度就是菲羅克忒特斯棲身的萊姆諾斯島。