Me pia detinuit coniunx, pia mater Achillem;
primaque sunt illis data tempora, cetera vobis.
Haud timeo, si iam nequeam defendere, crimen
cum tanto commune viro; deprensus Ulixis
305 ingenio tamen ille, at non Aiacis Ulixes.
Neve in me stolidae convicia fundere linguae[1]
admiremur eum, vobis quoque digna pudore
obicit; an falso Palameden crimine turpe est
accusasse mihi, vobis damnasse decorum est?
310 Sed neque Naupliades facinus defendere tantum
tamque patens valuit, nec vos audistis in illo
crimina; vidistis pretioque obiecta patebant.
Nec Poeantiaden quod habet Vulcania Lemnos,
esse reus merui; factum defendite vestrum,[2]
315 consensistis enim; nec me suasisse negabo,
ut se subtraheret bellique viaeque labori,
temptaretque feros requie finire dolores.[3]
Paruit et vivit; non haec sententia tantum
fida, sed et felix, cum sit satis esse fidelem.
320 Quem quoniam vates delenda ad Pergama poscunt,
ne mandate mihi; melius Telamonius ibit
eloquioque virum morbis iraque furentem
molliet, aut aliqua producet callidus arte.
Ante retro Simois fluet et sine frondibus Ide
325 stabit et auxilium promittet Achaia Troiae,
quam, cessante meo pro vestris pectore rebus,
Aiacis stolidi Danais sollertia prosit.
Sis licet infestus sociis regique mihique,
dure Philoctete; licet exsecrere meumque[4]
330 devoveas sine fine caput cupiasque dolenti
me tibi forte dari nostrumque haurire cruorem,
utque tui mihi, sic fiat tibi copia nostri;
te tamen aggrediar mecumque reducere nitar;
tamque tuis potiar, faveat Fortuna, sagittis,[5]
335 quam sum Dardanio, quem cepi, vate potitus,
quam responsa deum Troianaque fata retexi,
quam rapui Phrygiae signum penetrale Minervae
hostibus e mediis. Et se mihi comparat Aiax?
Nempe capi Troiam prohibebant fata sine illo.
340 Fortis ubi est Aiax? Ubi sunt ingentia magni
verba viri? Cur hic metuis? Cur audet Ulixes
ire per excubias et se committere nocti
perque feros enses non tantum moenia Troum,
verum etiam summas arces intrare suaque
345 eripere aede deam raptamque afferre per hostes?
Quae nisi fecissem, frustra Telamone creatus
gestasset laeva taurorum tergora septem.
Illa nocte mihi Troiae victoria parta est;[6]
Pergama tunc vici, cum vinci posse coegi.
350 Desine Tydiden vultuque et murmure nobis
ostentare meum; pars est sua laudis in illo.
Nec tu, cum socia clipeum pro classe tenebas,
solus eras; tibi turba comes, mihi contigit unus.
Qui nisi pugnacem sciret sapiente minorem
355 esse nec indomitae deberi praemia dextrae,
ipse quoque haec peteret, peteret moderatior Aiax
Eurypylusque ferox claroque Andraemone natus,
nec minus Idomeneus patriaque creatus eadem
Meriones, peteret maioris frater Atridae;
360 quippe manu fortes nec sunt tibi Marte secundi,
consiliis cessere meis. Tibi dextera bello
utilis; ingenium est, quod eget moderamine nostro;
tu vires sine mente geris, mihi cura futuri;
tu pugnare potes, pugnandi tempora mecum
365 eligit Atrides; tu tantum corpore prodes,
nos animo; quantoque ratem qui temperat anteit
remigis officium, quanto dux milite maior,
tantum ego te supero; nec non in corpore nostro[7]
pectora sunt potiora manu; vigor omnis in illis.
370 At vos, o proceres, vigili date praemia vestro
proque tot annorum cura, quibus anxius egi,
hunc titulum meritis pensandum reddite nostris.
Iam labor in fine est; obstantia fata removi
altaque posse capi faciendo Pergama cepi.
375 Per spes nunc socias casuraque moenia Troum
perque deos oro, quos hosti nuper ademi,
per siquid superest, quod sit sapienter agendum,
siquid adhuc audax ex praecipitique petendum est,[8]
si Troiae fatis aliquid restare putatis,
380 este mei memores; aut, si mihi non datis arma,
huic date’ et ostendit signum fatale Minervae.
Mota manus procerum est et, quid facundia posset,
re patuit; fortisque viri tulit arma disertus.
Hectora qui solus, qui ferrum ignesque Iovemque
385 sustinuit totiens, unam non sustinet iram;
invictumque virum vicit dolor; arripit ensem
et: “Meus hic certe est; an et hunc sibi poscit Ulixes?[9]
Hoc” ait “utendum est in me mihi; quique cruore
saepe Phrygum maduit, domini nunc caede madebit,
390 ne quisquam Aiacem possit superare nisi Aiax.”
Dixit et in pectus tum demum vulnera passum[10]
qua patuit ferro, letalem condidit ensem.
Nec valuere manus infixum educere telum;[11]
expulit ipse cruor; rubefactaque sanguine tellus
395 purpureum viridi genuit de caespite florem,
qui prius Oebalio fuerat de vulnere natus.
Littera communis mediis pueroque viroque
inscripta est foliis, haec nominis, illa querellae.
Victor ad Hypsipyles patriam clarique Thoantis
400 et veterum terras infames caede virorum
[1] fundere=reddere
[2] factum=crimen
[3] finire=lenire
[4] dure=iure=duro=duri
[5] faveat=faveas
[6] parta=parata=pecta=perta
[7] tantum=tanto
[8] audax=audex
[9] et=en
[10] demum=denique
[11] telum=ferrum
我是被爱妻阻拦,他则被慈母留住。
我们的时间首先给她们,你们得其余。
即使无法为自己辩护,我也不介意
与这样的伟人同罪。但他被尤利西斯
305 看穿,尤利西斯却没被埃阿斯识破。
我们何必奇怪,如果他用愚蠢的长舌
肆意叱责我?他同样以可耻的言语攻击
你们。我炮制罪名指控帕拉墨得斯,
倘若算卑劣,你们判决他难道光荣?
310 但如此滔天的大罪帕拉墨得斯没能
替自己洗脱,你们也并非只是听见
证据,而是亲见了贿金,恶行昭然。
波亚斯之子滞留火神的莱姆诺斯岛,[1]
不该只怪我。你们也同意,所以也需要
315 为自己辩解!我不否认,我的确劝他
从艰苦的旅途和战争抽身,独自留下,
尝试以安静的休养治愈可怕的病症。
他听了,现在还活着。我不仅出于好心,
结果也幸运,虽然有好心已经足矣。
320 既然先知说缺了他就无法毁灭特洛伊,
此任务就别交给我!最好派埃阿斯上场,
用口才安抚被疼痛和愤怒磨利的疯狂,
或者以别样的巧计带这位英雄回来。
西摩伊斯河会先倒流,绿装先离开[2]
325 伊达山,亚该亚转而承诺救援伊利昂——[3]
我的才华若不为你们服务,就别想
见到愚蠢的埃阿斯以智谋助益希腊。
顽固的菲罗克忒特斯,虽然你怨恨大家、
统帅和我本人,虽然你不停诅咒,盼我
330 不得好死,在痛苦中期待着机缘巧合,
我能落入你手中,你能饮干我的血,
正如我曾虐待你,你也有机会虐待我——
我仍愿去找你,努力让你随我返营。
我也会取回你的箭矢,若好运垂青,
335 就像我成功俘虏了达尔达尼亚的先知,[4]
发现了神谕,解开了特洛伊结局之谜,
也从敌人重围中劫走了藏于圣所的
密涅瓦神像。与我相比,埃阿斯算什么?
没有此物,命运就不许特洛伊沦陷。
340 勇敢的埃阿斯在哪里?这位大英雄的豪言
在哪里?他为何胆怯?为何尤利西斯
敢越过岗哨,没入黑夜的不测危险里,
冲破无情的剑阵,不只进入了敌城,
而且闯到了堡垒的至高处,从神庙之中
345 夺取了女神雕像,靠血战顺利带回?
我若未奏凯,这张七层牛皮的盾牌
挡在特拉蒙儿子的左手前,又有何益?
在那个夜晚,我已经锁定战争的胜利,
已经准备好条件,已经攻下特洛伊。
350 别用眼色和咕哝提醒我,狄俄墨得斯
是我的搭档。部分功劳的确属于他。
当你为保护盟军的舰队拿起盾厮杀,
你也有大群同伴,却只有一人助我。
倘若他不懂善战者其实不如善谋者,
355 奖赏并不应归于不屈不挠的武力,
他也会参与竞争,还有更克制的埃阿斯、[5]
悍勇的欧律皮洛斯和安德莱蒙之子,[6]
伊多梅纽斯和他的同乡墨里俄涅斯[7]
也不会放弃,还有阿伽门农的弟弟——
360 这些都是勇士,论武艺绝不逊于你,
却因为我的智力而让贤。你在战场上
是悍将,但天性需要我引导;你有力量,
但缺乏计谋,而我却负责筹划未来;
你能拼杀,但拼杀的时机却由统帅
365 与我定夺。你只是以身体发挥效用,
我却以智性。正如控制航向的船长
重要性胜过桨手,将军胜过士兵,
我也同样优于你。我们体内的心灵
比手更强大,人之活力皆蕴含其内。
370 众头领,务必把奖赏给你们警觉的守卫。
多年来,我一直战战兢兢,忠心看护,
作为功劳的恰当补偿,请赐我这荣誉。
艰辛已接近终点,我推开了拦路的命运,
移除了高城的护身符,夺取了佩尔加蒙。[8]
375 我以共同的希望,以注定坍塌的特洛伊,
以我从敌人手中刚夺来的神灵的名义,
还有剩余的需要以智慧办成的任何事
(如果还有任何事需要我出生入死,
若你们相信,特洛伊还有任何转机),
380 我请求你们顾念我!若不肯给我兵器,
就给她!”他举起那尊致命的密涅瓦木雕。
首领们被说动,口才的威力再次得到
印证,一位勇敢者的武器判给了雄辩者。[9]
多少回单挑赫克托耳,受过火、兵戈
385 和朱庇特考验的无敌英雄不仅被怒焰
摧虐,也终于被痛苦征服。他抓起短剑,
吼道,“至少这属于我。尤利西斯总不会
连这也要抢?我就用它杀自己,它一再
让敌人喋血,现在却要饮主人的血——
390 除了埃阿斯,谁也不许把埃阿斯消灭!”
说完,他对准从未受过任何伤的胸膛,
将致命的剑狠狠一推,深深地埋葬。
手已经无力拔出嵌入肉中的武器,
它是被血流喷出。鲜血染红的大地
395 长出一朵紫花,绽放在青翠的草坪上,
从前它也曾诞生于许阿钦托斯的伤。[10]
花瓣间印着同样的字母,于这位英雄
是名字,于那位青年,则是表达哀痛。[11]
遂愿的尤利西斯扬帆,去许普西皮勒[12]
400 和著名托阿斯的国度(往昔因杀人的罪孽
[1] 莱姆诺斯岛被称为“火神的”,参考本书第二卷第757行的注释。
[2] 西摩伊斯河(Simois)是特洛伊附近的一条小河。
[3] 列举adynata(不可能之事)是奥维德特别喜欢的修辞手法。
[4] 达尔达尼亚(Darnania)即特洛伊,名称来自特洛伊先祖达尔达诺斯(Dardanus)。“先知”指赫勒诺斯。
[5] 指小埃阿斯。
[6] 欧律皮洛斯(Eurypylus)是帖撒利亚的欧埃蒙(Euaemon)之子,“安德莱蒙之子”指埃托利亚人托阿斯(Thoas),两人各自带着四十艘战船前来特洛伊助阵。原文的安德莱蒙(Andraemon)还有修饰语claro(著名的),由于译文格律限制未译。
[7] 伊多梅纽斯(Idomeneus)是克里特国王丢卡利昂的儿子,墨里俄涅斯(Meriones)是他的侄子和御夫。
[8] 从效果上看,尤利西斯的功劳锁定了希腊的胜局。
[9] Hopkinson(2000)认为,尤利西斯在辩论中获胜的关键是,他努力说服的对象不是普通士兵,而是有决定权的高级将领。在娴熟运用各种语言游戏和雄辩技巧方面,他几乎是一位诗人。但Hopkinson否认埃阿斯的演说比尤利西斯逊色。按照Clausen(1994)的说法,如果真是这样,奥维德就违反了古典诗歌的一个基本原则——主要人物之间的均衡。
[10] “许阿钦托斯的”对应的原文是Oebalio(俄巴罗斯之子)。
[11] 参考本书第十卷194-216行。
[12] 许普西皮勒(Hypsipyle)是莱姆诺斯岛的女王,在岛上女人决定杀光男人时,她保护了自己的父亲托阿斯(酒神巴克斯之子,不是安德莱蒙之子)。所以她的国度就是菲罗克忒特斯栖身的莱姆诺斯岛。