et moveo Priamum Priamoque Antenora iunctum.
Et Paris et fratres et qui rapuere sub illo
vix tenuere manus, scis hoc, Menelae, nefandas;
primaque lux nostri tecum fuit illa pericli.
205 Longa referre mora est quae consilioque manuque
utiliter feci spatiosi tempore belli.[1]
Post acies primas urbis se moenibus hostes
continuere diu, nec aperti copia Martis
ulla fuit; decimo demum pugnavimus anno.
210 Quid facis interea, qui nil, nisi proelia, nosti?
Quis tuus usus erat? Nam si mea facta requiris,
hostibus insidior, fossas munimine cingo,
consolor socios, ut longi taedia belli
mente ferant placida; doceo, quo simus alendi
215 armandique modo; mittor, quo postulat usus.[2]
Ecce Iovis monitu, deceptus imagine somni,[3]
rex iubet incepti curam dimittere belli.
Ille potest auctore suam defendere vocem;
non sinat hoc Aiax delendaque Pergama poscat,
220 quodque potest, pugnet! Cur non remoratur ituros?
Cur non arma capit, dat quod vaga turba sequatur?
Non erat hoc nimium numquam nisi magna loquenti.
Quid quod et ipse fugit? Vidi, puduitque videre,
cum tu terga dares inhonestaque vela parares.
225 Nec mora: “Quid facitis? Quae vos dementia” dixi[4]
“concitat, o socii, captam dimittere Troiam?
Quidve domum fertis decimo, nisi dedecus, anno?”[5]
Talibus atque aliis, in quae dolor ipse disertum
fecerat, aversos profuga de classe reduxi.[6]
230 Convocat Atrides socios terrore paventes
nec Telamoniades etiam nunc hiscere quicquam
audet; at ausus erat reges incessere dictis
Thersites, etiam per me haud impune protervus.
Erigor et trepidos cives exhortor in hostem
235 amissamque mea virtutem voce reposco.
Tempore ab hoc, quodcumque potest fecisse videri
fortiter iste, meum est, qui dantem terga retraxi.
Denique de Danais quis te laudatve petitve?
At sua Tydides mecum communicat acta,
240 me probat, et socio semper confidit Ulixe.
Est aliquid de tot Graiorum milibus unum
a Diomede legi. Nec me sors ire iubebat;
sic tamen, et spreto noctisque hostisque periclo,[7]
ausum eadem, quae nos, Phrygia de gente Dolona
245 interimo, non ante tamen quam cuncta coegi
prodere et edidici quid perfida Troia pararet.
Omnia cognoram, nec quod specularer habebam,
et iam promissa poteram cum laude reverti
haud contentus eo petii tentoria Rhesi[8]
250 inque suis ipsum castris comitesque peremi;
atque, ita captiuo, victor votisque potitus,
ingredior curru laetos imitante triumphos.
Cuius equos pretium pro nocte poposcerat hostis,
arma negate mihi fueritque benignior Aiax.
255 Quid Lycii referam Sarpedonis agmina ferro
devastata meo? Cum multo sanguine fudi
Coeranon Iphitiden et Alastoraque Chromiumque
Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque,
exitioque dedi cum Chersidamante Thoona
260 et Charopem fatisque immitibus Ennomon actum,
quique minus celebres nostra sub moenibus urbis
procubuere manu. Sunt et mihi vulnera, cives,
ipso pulchra loco; nec vanis credite verbis.
Adspicite en!’ Vestemque manu deduxit et ‘Haec sunt[9]
265 pectora semper’ ait ‘vestris exercita rebus.
At nil impendit per tot Telamonius annos
sanguinis in socios et habet sine vulnere corpus.
Quid tamen hoc refert, si se pro classe Pelasga
arma tulisse refert contra Troasque Iovemque?
270 Confiteorque, tulit, neque enim benefacta maligne
detractare meum est; sed ne communia solus
occupet atque aliquem vobis quoque reddat honorem,
reppulit Actorides sub imagine tutus Achillis
Troas ab arsuris cum defensore carinis.
275 Ausum etiam Hectoreis solum concurrere telis
se putat, oblitus regisque ducumque meique,
nonus in officio et praelatus munere sortis.
Sed tamen eventus vestrae, fortissime, pugnae
quis fuit? Hector abit violatus vulnere nullo.
280 Me miserum! Quanto cogor meminisse dolore
temporis illius, quo, Graium murus, Achilles
procubuit, nec me lacrimae luctusque timorque
tardarunt quin corpus humo sublime referrem.
His umeris, his, inquam, umeris ego corpus Achillis
285 et simul arma tuli, quae nunc quoque ferre laboro.
Sunt mihi, quae valeant in talia pondera, vires,
est animus certe vestros sensurus honores.
Scilicet idcirco pro nato caerula mater
ambitiosa suo fuit, ut caelestia dona,
290 artis opus tantae, rudis et sine pectore miles
indueret? Neque enim clipei caelamina novit,
Oceanum et terras cumque alto sidera caelo
Pleiadasque Hyadasque immunemque aequoris Arcton
diversasque urbes nitidumque Orionis ensem;
295 postulat ut capiat, quae non intellegit, arma.
Quid quod me duri fugientem munera belli[10]
arguit incepto serum accessisse labori,
nec se magnanimo maledicere sentit Achilli?
Si simulasse vocas crimen, simulavimus ambo[11]
300 si mora pro culpa est, ego sum maturior illo.
[1] tempore=in tempore
[2] armandique=amandique
[3] monitu…somni=monitos…somnos
[4] facitis=fugitis
[5] fertis=quaeritis
[6] reduxi=retraxi
[7] sic tamen, et=sponte mea
[8] eo=ego
[9] deduxit=diduxit
[10] quod me=memet
[11] vocas=vocat
并且打动了普里阿摩斯和安忒诺耳。[1]
然而帕里斯兄弟和帐下的盗匪险些
以罪恶之手攻击我,墨涅拉俄斯可作证。
从那天开始,我就与你们共入险境。
205 细述我在这场漫长的战争中,靠智力
和勇气所做的所有事情,未免太耗时。
两军初次对阵后,敌人一直固守在
城防后面,没有在野外厮杀的机会。
到了第十年,我们终于投入了战斗。
210 但你们只知道战斗,又哪里懂得计谋?
蛮勇有何用?你们若调查我的所为,
会发现我在设伏,在挖壕加固营垒,
在鼓舞盟军,好让他们平静地捱过
旷日持久的战事;我也教大家如何
215 补充营养和兵器;有需要的地方就有我。
按照朱庇特的旨意,统帅被梦中的幻觉[2]
欺骗,吩咐我们放弃已开始的战争。
他能用讯息的神圣源头辩护这军令,
埃阿斯为何没反对,坚持摧毁特洛伊,
220 尽其力抗争?为何不阻止同伴撤离?[3]
为何不拿起武器,凝聚溃散的人心?
对只会夸口的他来说,这并不过分。
他自己也逃了,怎么说?我真耻于看见
你转身飞窜,准备升起那丢脸的帆。
225 我立刻高喊:‘你们干什么?怎样的疯狂
竟促使你们放弃唾手可得的伊利昂?
难道苦战了十年,只带着羞辱返乡?’
用此类的话(痛苦给了我雄辩的力量),
我劝服了大家,重新登岸,返回战阵。
230 阿伽门农集合起惊魂未定的盟军,
即使到这时,特拉蒙之子也不敢吭声,
忒尔西忒斯却敢冲出来,斥责众首领,
这放肆的家伙也是通过我受到惩处。[4]
我慷慨激昂地向恐慌的同袍演说,鼓舞
235 其战意,靠我的言辞,他们才恢复信心。
从此刻开始,被我拽回的那位逃兵,[5]
无论有什么勇武之举,全都属于我。
而且,哪位希腊人称赞你,与你投合?
可是狄俄墨得斯总与我一起行动,
240 称赞我,只要有我相伴,就成竹在胸。
万千希腊人里被狄俄墨得斯单独挑中,
绝非寻常,也并非抓阄选定我赴敌营。
但我不顾黑夜和深入虎穴的险况,
杀死了同样犯险的佛里吉亚人多隆,
245 但在此之前我已迫使他吐露一切,
获知了狡诈特洛伊正在谋划的计策。[6]
我已经一清二楚,无需继续查探,
本可以立刻返回,接受大家的称赞,
然而我意犹未尽,摸到瑞索斯营帐,
250 在他自己的老巢干掉了他和侍从。
于是,我如愿取得胜利,驾着俘获的
战车归来,仿佛一位喜庆的凯旋者。[7]
敌人曾把我的马视为夜探的报偿——
你们且拒绝我吧,将埃阿斯捧到天上!
255 我为何要提及吕基亚萨尔珀冬的兵士[8]
被我的剑横扫?我也曾血洗科厄拉诺斯、[9]
阿拉斯托耳、克洛米俄斯、哈里俄斯,
还有阿尔坎德尔、诺厄蒙、普瑞塔尼斯、
克尔西达马斯、托昂、卡罗佩斯以及
260 恩诺莫斯(被无情的命运苦苦追逼),[10]
更多无名之辈也死于我的手,倒在
城墙下。各位公民,我也同样挂过彩,
也伤在光荣的地方。别轻信空洞的言辞,
你们请看!”他边说边撩开衣服。“这就是
265 一直为你们的事业忠心服务的胸膛。
相反,这么多年来,特拉蒙之子却不曾
为同伴流过一滴血,身上无一处伤迹。[11]
他声称自己为了希腊的舰队,拿起
武器对抗特洛伊和朱庇特,又有何益?
270 我承认此事不假,因为我向来无意
抹杀别人的善行,可是让他别独吞
众人的功劳,把部分荣誉也分给你们——
帕特洛克罗斯乔装成阿喀琉斯,无人[12]
敢敌,船和军队才免遭特洛伊火焚。
275 他以为只有他才敢与赫克托耳对抗,[13]
却忘了统帅、众位将领和我,事实上,
他被排在第九位,靠抓阄才赢得机会。
可是,最勇敢的人,这场决斗的胜败
如何?赫克托耳逃脱了,毫发无伤。[14]
280 多么痛苦啊,当我被迫在脑海中回放
那个时刻!希腊人的柱石——阿喀琉斯
倒下了,眼泪、哀痛和恐惧都没能阻止
我将他的尸体从地面高高地举起。
是的,我就是用这对肩膀扛他的尸体
285 和兵甲,我现在竭力争取获得的兵甲。
承受如此重物的力量,我绝不缺乏,
我更有一颗看护你们荣誉的灵魂。
海神母亲如此为儿子的前程操心,
难道就是为了让这些天赐的礼物,
290 这样精致的艺术品装饰一位愚鲁
糙野的莽夫?他全然不懂盾上的雕刻:
海洋,大地,深邃的天穹,星座,
昴星团,毕星团,永不沉水的大熊,点缀
各处的城市,还有奥里昂宝剑的寒辉。
295 他根本无法理解他坚持索要的器具。
至于他指控我逃避残酷战争的义务,
等厮杀开始才姗姗来迟,难道他不知
自己也一并侮辱了勇敢的阿喀琉斯?
你若说伪装是罪,我们两人都有罪;
300 如果拖延该谴责,我至少比他先来。
[1] 安忒诺耳(Antenor)是特洛伊的领袖之一,主张归还海伦,避免战争,参考《伊利亚特》(Iliad 7.348-364)。
[2] “统帅”指阿伽门农。
[3] 这行的原文中“尽其力抗争”后还有一个小句quodque potest,意为“这是他能够做的”,因为译文格律限制未译。
[4] 忒尔西忒斯(Thersites)是希腊军队中作战最怯懦、对上司却最无礼的人,后来被尤利西斯殴打,被阿喀琉斯杀死。
[5] “那位逃兵”指埃阿斯。
[6] 抓获多隆后,尤利西斯和狄俄墨得斯逼迫他透露了最新的军情,知道色雷斯国王瑞索斯最近已到达特洛伊军中。
[7] 这里,奥维德让尤利西斯“穿越”到了罗马,用罗马将领在军事大捷后享受的凯旋礼(triumphus)来形容他得胜的感觉。
[8] 吕基亚国王萨尔珀冬(Sarpedon)是朱庇特和欧罗巴的儿子,是特洛伊盟友,被阿喀琉斯的挚友帕特洛克罗斯(Patroclus)杀死。
[9] 原文中科厄拉诺斯(Coeranon)的同位语Iphitiden(伊菲托斯之子)由于译文格律限制未译。
[10] 这些都是尤利西斯在特洛伊战争中消灭的敌人。
[11] 埃阿斯身上裹着海格力斯的“甲胄”——尼米亚狮子的皮,所以刀枪不入,这一点却被巧舌如簧的尤利西斯描述为他怯懦的证据。
[12] “帕特洛克罗斯”对应的原文是Actorides(阿克托耳的孙子),因为他父亲墨诺提俄斯(Menoetius)是阿克托耳之子。阿喀琉斯不在希腊军营时,特洛伊人攻了进来,他穿上阿喀琉斯的甲胄抵抗,被赫克托耳所杀,后来阿喀琉斯杀死赫克托耳,为他报了仇。
[13] “他”指埃阿斯。
[14] 事实上,埃阿斯和赫克托耳战成平手,并互赠礼物,但两份礼物最终都导致悲剧。埃阿斯送给赫克托耳的皮带最终被用来拽着后者的身体绕特洛伊拖行,赫克托耳送给埃阿斯的剑被后者用来自杀。