《變形記》第13卷101-200行

Si semel ista datis meritis tam vilibus arma,
dividite et pars sit maior Diomedis in illis.
Quo tamen haec Ithaco, qui clam, qui semper inermis[1]
rem gerit et furtis incautum decipit hostem?
105 ipse nitor galeae claro radiantis ab auro
insidias prodet manifestabitque latentem.[2]
Sed neque Dulichius sub Achillis casside vertex
pondera tanta feret, nec non onerosa gravisque
Pelias hasta potest imbellibus esse lacertis,
110 nec clipeus vasti caelatus imagine mundi[3]
conveniet timidae nataeque ad furta sinistrae.
Debilitaturum quid te petis, improbe, munus?
Quod tibi si populi donaverit error Achivi,
cur spolieris, erit, non cur metuaris ab hoste[4]
115 et fuga, qua sola cunctos, timidissime, vincis,
tarda futura tibi est gestamina tanta trahenti.
Adde quod iste tuus, tam raro proelia passus,[5]
integer est clipeus; nostro, qui tela ferendo
mille patet plagis, novus est successor habendus.
120 Denique, quid verbis opus est? Spectemur agendo;
arma viri fortis medios mittantur in hostis;
inde iubete peti et referentem ornate relatis.’[6]
Finierat Telamone satus vulgique secutum
ultima murmur erat, donec Laertius heros
125 astitit atque oculos paulum tellure moratos
sustulit ad proceres expectatoque resoluit
ora sono; neque abest facundis gratia dictis.[7]
‘Si mea cum vestris valuissent vota, Pelasgi,
non foret ambiguus tanti certaminis heres
130 tuque tuis armis, nos te poteremur, Achille.
Quem quoniam non aequa mihi vobisque negarunt
fata’ (manuque simul veluti lacrimantia tersit
lumina) ‘quis magno melius succedat Achilli
quam per quem magnus Danais successit Achilles?[8]
135 Huic modo ne prosit, quod, ut est, hebes esse videtur,[9]
neve mihi noceat, quod vobis semper, Achivi,
profuit ingenium; meaque haec facundia, siqua est,
quae nunc pro domino, pro vobis saepe locuta est,
invidia careat, bona nec sua quisque recuset.
140 Nam genus et proavos et quae non fecimus ipsi,
vix ea nostra voco; sed enim quia rettulit Aiax
esse Iovis pronepos, nostri quoque sanguinis auctor[10]
Iuppiter est totidemque gradus distamus ab illo.
Nam mihi Laertes pater est, Arcesius illi,[11]
145 Iuppiter huic, neque in his quisquam damnatus et exul.
Est quoque per matrem Cyllenius addita nobis
altera nobilitas; deus est in utroque parente.[12]
Sed neque materno quod sum generosior ortu,
nec mihi quod pater est fraterni sanguinis insons,
150 proposita arma peto; meritis expendite causam,
dummodo quod fratres Telamon Peleusque fuerunt
Aiacis meritum non sit, nec sanguinis ordo,
sed virtutis honor spoliis quaeratur in istis.
Aut si proximitas primusque requiritur heres,
155 est genitor Peleus, est Pyrrhus filius illi;
quis locus Aiaci? Phthiam haec Scyrumve ferantur,
nec minus est isto Teucer patruelis Achilli;
num petit ille tamen, num si petat, auferat illa?
Ergo operum quoniam nudum certamen habetur,
160 plura quidem feci, quam quae comprendere dictis
in promptu mihi sit; rerum tamen ordine ducar.[13]
Praescia venturi genetrix Nereia leti
dissimulat cultu natum et deceperat omnes,
in quibus Aiacem, sumptae fallacia vestis.
165 Arma ego femineis animum motura virilem
mercibus inserui; neque adhuc proiecerat heros
virgineos habitus, cum parmam hastamque tenenti
“Nate dea,” dixi “tibi se peritura reservant
Pergama; quid dubitas ingentem evertere Troiam?”[14]
170 Iniecique manum fortemque ad fortia misi.[15]
Ergo opera illius mea sunt; ego Telephon hasta
pugnantem domui, victum orantemque refeci.
Quod Thebae cecidere, meum est; me credite Lesbon,
me Tenedon Chrysenque et Cillan, Apollinis urbes,
175 et Scyrum cepisse; mea concussa putate
procubuisse solo Lyrnesia moenia dextra.
Utque alios taceam, qui saevum perdere posset[16]
Hectora, nempe dedi, per me iacet inclitus Hector.
Illis haec armis, quibus est inventus Achilles,
180 arma peto; vivo dederam, post fata reposco.
Ut dolor unius Danaos pervenit ad omnes,
Aulidaque Euboicam complerunt mille carinae,
expectata diu, nulla aut contraria classi
flamina erant; duraeque iubent Agamemnona sortes
185 immeritam saevae natam mactare Dianae.
Denegat hoc genitor divisque irascitur ipsis,
atque in rege tamen pater est; ego mite parentis
ingenium verbis ad publica commoda verti.
Nunc equidem fateor fassoque ignoscat Atrides,
190 difficilem tenui sub iniquo iudice causam;
hunc tamen utilitas populi fraterque datique[17]
summa movet sceptri, laudem ut cum sanguine penset.
Mittor et ad matrem, quae non hortanda, sed astu
decipienda fuit; quo si Telamonius isset,
195 orba suis essent etiamnum lintea ventis.
Mittor et Iliacas audax orator ad arces
visaque et intrata est altae mihi curia Troiae
plenaque adhuc erat illa viris; interritus egi,
quam mihi mandarat communis Graecia, causam[18]
200 accusoque Parim praedamque Helenamque reposco[19]

[1] Quo=Quid
[2] latentem=iacentem=paventem
[3] caelatus=concretus
[4] metuaris=timearis
[5] proelia=vulnera
[6] relatis=lacertis=petitis=coronis=relictis
[7] dictis=verbis
[8] successit=succedit
[9] videtur=fatetur=videntur
[10] esse=ipse
[11] Nam=Iam
[12] altera=addita
[13] sit=sint
[14] evertere=vertere
[15] misi=movi=missi=duxi
[16] alios=alias
[17] hunc=nunc
[18] mandarat=mandavitt
[19] Parim=Parin

如此卑賤的事情若得到如此的獎賞,
大半都應該分到狄俄墨得斯頭上。
但為何給偷偷摸摸、從不用武器、總是
用詭計讓敵人防不勝防的尤利西斯?
105 僅僅是這頂頭盔上明亮黃金的光芒
就會暴露他的陰謀和藏匿的地方,
但杜里齊文的腦袋哪裡能夠承受[1]
阿喀琉斯的頭盔,他的胳膊太陰柔,
如何拿得動佩里昂松木製成的重矛?[2]
110 這張盾鏤刻了整個浩瀚宇宙的樣貌,[3]
也不適合他那隻為盜竊而生的左手。
惡徒,將會害你的禮物何必去追求?
如果希臘人錯誤地將這些東西判給你,
敵人絕不會怕你,你將是搶奪的靶子;
115 你這位懦夫擊敗世人的唯一法寶——
逃竄——也會受它們拖累,失去功效。
再說,你那張盾牌極少經歷過搏殺,
依然完整如新,而我的已飽受擊打,
露出了千道裂紋,必須用新盾替換。
120 總之,何必費口舌?讓我們現場試驗。
將那位勇敢英雄的兵甲扔進敵陣,
命我們去取,誰取回就應獲得戰利品!”
埃阿斯話音剛落,圍觀的眾人便開始
議論,直到拉厄耳忒斯的兒子站起,
125 先低頭看了地面一陣,然後才抬眼
望着諸頭領,開始大家期待的發言,
滔滔不絕的話語伴着優雅的神情:
“如果我和你們的禱告真有用,希臘人,
這份珍貴的武器就不會引發爭執,
130 你阿喀琉斯仍擁有它們,我們擁有你。
但既然不義的命運將他從我們身邊
奪走,”他用手擦拭了似乎濕潤的雙眼,
“誰適合繼承偉大的阿喀琉斯,除了
促使偉大的阿喀琉斯襄助希臘的智者?[4]
135 只是別讓愚鈍者因表現出愚鈍而得利,
希臘人,別讓我始終為你們謀利的天資
反而害了我。我所謂的辯才(倘若真有)
此時雖是為自己,卻經常為你們開口。
請勿嫉妒它,也別讓每個人荒廢才能。
140 世系、祖先和別人所做的一切事情,
我本來不想牽扯,但既然埃阿斯吹噓
他是朱庇特曾孫,我們家族的先祖
也是神王,我和他也是三代的距離:
父親是拉厄耳忒斯,往上是阿克西俄斯、[5]
145 朱庇特,祖父和父親都未遭流放的判決。[6]
通過母親,墨丘利的高貴血緣也與我
發生了關聯,所以我父母皆出於神統。[7]
但我並非依憑母親的出身更尊崇,[8]
或者父親從未有殺害兄弟的罪孽,[9]
150 索要這兵甲。請以兩人的功績來裁決!
只是別將特拉蒙和佩琉斯是兄弟也算成
埃阿斯的功績。在這場爭訟中,不要追蹤
血緣的次序,僅需考慮勇敢的榮名。
倘若按親族的遠近來尋求最佳繼承人,
155 佩琉斯和皮洛士是阿喀琉斯的父親和兒子,
哪輪到埃阿斯?該送到普提亞或斯庫洛斯。[10]
透克羅斯同樣是阿喀琉斯的堂弟,[11]
他可曾提出或指望拿走這些武器?
好了,既然此爭端純粹是功勞的爭端,
160 我敢說,我做的太多,實在無法用語言
輕易概括,但我還是按順序來細講。
身為海神的母親預知他未來的死亡,[12]
用女裝藏匿了兒子,眾人全部上了當,
包括埃阿斯,都沒看穿改扮的伎倆。
165 我把能打動男人心靈的武器混入
女人飾物中,這位英雄還沒有脫去
閨秀的衣服,就用手握住長矛和圓盾,
‘女神的兒子,註定滅亡的佩爾加蒙
等着你,’我說,‘何不去摧毀大城特洛伊?’
170 我用手拽住他,迫使勇者做勇敢之事。
所以,他的功勞也歸我。是我征服[13]
持矛的泰勒頗斯,求助時是我治癒。
忒拜陷落,是因我,奪取萊斯博斯、
忒涅多斯、克律薩和基拉(日神的城市),[14]
175 斯庫洛斯都靠我。呂爾涅索斯的城樓[15]
夷為平地,也應當歸功於我的右手。
且不論其他人,是我找到了赫克托耳的
剋星,通過我這位著名的猛士才殞滅。[16]
用武器尋獲了阿喀琉斯,我理所當然
180 索要這武器,他生前使用,死後應歸還。
當一位希臘人的痛苦被所有希臘人感受,[17]
千艘艦船雲集歐卑亞的奧利斯港口,
大家長久地等待,卻無風或只有逆風,
此後,冷酷的神諭又命令阿伽門農
185 將無辜的女兒作為殘忍狄安娜的祭品。
這位父親拒絕了,並且怨恨諸神靈,
親情蓋過了國王的責任。是我用言辭
讓柔軟的父愛轉向,考慮公共的福祉。
現在我承認(願阿特柔斯之子原諒我),[18]
190 因為法官有偏私,當時實在難勸誡,
但民眾的利益、弟弟的損失和統帥的威權
最終促使他決定以榮譽來平衡血緣。
你們還令我以計謀欺騙、而非說服
那位母親。倘若是特拉蒙之子前去,[19]
195 恐怕到現在我們仍無法揚帆起航。
我這位勇敢的辯者也奉命出使伊利昂,
進入宏偉特洛伊的議事大廳。那時
堂上依然擠滿了英雄。我毫無怵惕,
自如地執行整個希臘託付我的任務,
200 譴責帕里斯,要求歸還海倫和贓物,

[1] “杜里齊文的腦袋”指尤利西斯的腦袋,因為杜里齊文(Dulichium)是伊塔卡附近的一座島。
[2] 阿喀琉斯的長矛是用佩里昂山的松木所造,是喀戎送給佩琉斯的禮物。
[3] 這張著名的盾是火神伏爾甘的傑作。
[4] 奧維德在這裡影射的是後荷馬時代流傳的一個關於阿喀琉斯的故事。該故事的情節記錄在偽阿波羅多洛斯的《神話彙編》(Bibliotheca 3.13.8)中。阿喀琉斯的母親忒提斯(Thetis)在特洛伊戰爭爆發前得知了兒子會戰死的命運,於是將他裝扮成女人,藏在斯庫羅斯(Scyros)國王呂科墨得斯(Lycomedes)的女兒中間。在此過程中,他和其中一位公主代達米亞(Deidamia)產生了愛情。後來尤利西斯化裝成小販前來,在貨物里混了一些武器,阿喀琉斯因為表現出對武器的興趣而暴露了身份。參考下文162-170行。
[5] 阿克西俄斯(Arcesius)是尤利西斯的祖父。
[6] 此處影射埃阿斯伯父佩琉斯和父親特拉蒙誤殺弟弟福科斯被放逐的事。
[7] 尤利西斯的母親安提克勒亞(Anticlea)是奧托呂科斯的女兒,而奧托呂科斯是墨丘利和喀俄涅的兒子(參考本書第十一卷301-315行)。
[8] 與埃阿斯的母親相比。
[9] 影射特拉蒙殺弟之事。
[10] 佩琉斯此時住在普提亞(Phthia)。皮洛士(Pyrrhus)是阿喀琉斯之子,此時住在斯庫洛斯(Scyrus),後來被阿伽門農的兒子俄瑞斯忒斯(Orestes)殺死,屍骨被拋在安布拉奇亞(Ambracia)。
[11] 透克羅斯(Teucer)是特拉蒙與後妻赫西俄涅所生的兒子。特洛伊戰爭中,特拉蒙讓自己的兩個兒子埃阿斯和透克羅斯參加了希臘聯軍,事先要求兄弟倆必須一起回來。埃阿斯被密涅瓦逼瘋後,屈辱自盡。戰爭結束後,特拉蒙堅決不允許透克羅斯單獨回來,並將他流放。透克羅斯後來在塞浦路斯定居,並創建了一個新的薩拉米斯城。
[12] “身為海神的母親”指忒提斯。
[13] 從這裡開始,按照他剛才的邏輯,阿喀琉斯後來建立的所有功勛都被算到尤利西斯頭上。參考本書第十二卷第108-112行的正文及注釋。
[14] 忒涅多斯(Tenedos)、克律薩(Chryse或Chrysa)和基拉(Cilla)都是特洛伊附近的城市,以阿波羅敬拜聞名。
[15] 斯庫洛斯是愛琴海上的一個島,在歐卑亞對面。
[16] “赫克托耳的剋星”指阿喀琉斯。
[17] “一位希臘人”指墨涅拉俄斯,他因為妻子海倫被奪而痛苦。
[18] “阿特柔斯之子”指阿伽門農。
[19] “母親”指克呂泰墨斯特拉。