《變形記》第12卷501-628行

quod fuit ille, sumus. Quid membra immania prosunt?
Quid geminae vires et quod fortissima rerum
in nobis duplex natura animalia iunxit?
Nec nos matre dea, nec nos Ixione natos
505 esse reor, qui tantus erat, Iunonis ut altae
spem caperet; nos semimari superamur ab hoste.
Saxa trabesque super totosque involvite montes
vivacemque animam missis elidite silvis;
silva premat fauces, et erit pro vulnere pondus.’[1]
510 Dixit et insanis deiectam viribus Austri
forte trabem nactus, validum coniecit in hostem
exemplumque fuit parvoque in tempore nudus
arboris Othrys erat, nec habebat Pelion umbras.
Obrutus immani tumulo, sub pondere Caeneus
515 aestuat arboreo congestaque robora duris
fert umeris; sed enim postquam super ora caputque
crevit onus, neque habet quas ducat spiritus auras,
deficit interdum, modo se super aera frustra
tollere conatur iactasque evoluere silvas
520 interdumque movet, veluti, quam cernimus, ecce
ardua si terrae quatiatur motibus Ide.
Exitus in dubio est; alii sub inania corpus
Tartara detrusum silvarum mole ferebant;
abnuit Ampycides medioque ex aggere fulvis
525 vidit avem pennis liquidas exire sub auras,
quae mihi tunc primum, tunc est conspecta supremum.
Hanc ubi lustrantem leni sua castra volatu
Mopsus et ingenti circum clangore sonantem
adspexit pariterque animis oculisque secutus:
530 “O salve,” dixit “Lapithaeae gloria gentis,
maxime vir quondam, sed avis nunc unica, Caeneu!”
Credita res auctore suo est; dolor addidit iram
oppressumque aegre tulimus tot ab hostibus unum;
nec prius abstitimus ferro exercere dolorem,
535 quam data pars leto, partem fuga noxque removit.’
Haec inter Lapithas et semihomines Centauros
proelia Tlepolemus Pylio referente dolorem
praeteriti Alcidae tacito non pertulit ore
atque ait: ‘Herculeae mirum est oblivia laudis
540 acta tibi, senior; certe mihi saepe referre
nubigenas domitos a se pater esse solebat.’
Tristis ad haec Pylius: ‘Quid me meminisse malorum
cogis et obductos annis rescindere luctus
inque tuum genitorem odium offensasque fateri?
545 Ille quidem maiora fide, di, gessit et orbem
implevit meritis, quod mallem posse negare;
sed neque Deiphobum nec Polydamanta nec ipsum
Hectora laudamus; quis enim laudaverit hostem?
Ille tuus genitor Messenia moenia quondam
550 stravit et immeritas urbes Elimque Pylumque[2]
diruit inque meos ferrum flammamque penatis
impulit; utque alios taceam, quos ille peremit,
bis sex Nelidae fuimus, conspecta iuventus;
bis sex Herculeis ceciderunt, me minus uno,
555 viribus; atque alios vinci potuisse ferendum est;
mira Periclymeni mors est, cui posse figuras
sumere quas vellet rursusque reponere sumptas
Neptunus dederat, Nelei sanguinis auctor.
Hic ubi nequiquam est formas variatus in omnes,
560 vertitur in faciem volucris, quae fulmina curvis
ferre solet pedibus, divum gratissima regi:
viribus usus avis pennis rostroque redunco
hamatisque viri laniaverat unguibus ora;
tendit in hunc nimium certos Tirynthius arcus
565 atque inter nubes sublimia membra ferentem
pendentemque ferit, lateri qua iungitur ala.
Nec grave vulnus erat; sed rupti vulnere nervi
deficiunt motumque negant viresque volandi.
Decidit in terram, non concipientibus auras
570 infirmis pennis, et qua levis haeserat alae,
corporis affixi pressa est gravitate sagitta
perque latus summum iugulo est exacta sinistro.
Nunc videor debere tui praeconia rebus
Herculis, o Rhodiae rector pulcherrime classis?
575 Nec tamen ulterius, quam fortia facta silendo
ulciscor fratres; solida est mihi gratia tecum.’
Haec postquam dulci Neleius edidit ore,
a sermone senis repetito munere Bacchi,
surrexere toris; nox est data cetera somno.
580 At deus aequoreas qui cuspide temperat undas,
in volucrem corpus nati Phaethontida versum
mente dolet patria saevumque perosus Achillem
exercet memores plus quam civiliter iras.
Iamque fere tracto duo per quinquennia bello,
585 talibus intonsum compellat Sminthea dictis:
‘O mihi de fratris longe gratissime natis,
irrita qui mecum posuisti moenia Troiae,
ecquid, ubi has iam iam casuras adspicis arces,
ingemis? Aut ecquid tot defendentia muros
590 milia caesa doles? Ecquid, ne persequar omnes,
Hectoris umbra subit circum sua Pergama tracti?
Cum tamen ille ferox belloque cruentior ipso
vivit adhuc, operis nostri populator, Achilles.
Det mihi se; faxo, triplici quid cuspide possim,
595 sentiat; at quoniam concurrere comminus hosti
non datur, occulta necopinum perde sagitta.’
Annuit atque animo pariter patruique suoque
Delius indulgens nebula velatus in agmen
pervenit Iliacum; mediaque in caede virorum
600 rara per ignotos spargentem cernit Achivos
tela Parim; fassusque deum: ‘Quid spicula perdis
sanguine plebis?’ ait ‘Siqua est tibi cura tuorum,
vertere in Aeaciden caesosque ulciscere fratres.’
Dixit et ostendens sternentem Troica ferro
605 corpora Peliden arcus obvertit in illum
certaque letifera direxit spicula dextra.
Quod Priamus gaudere senex post Hectora posset,
hoc fuit. Ille igitur tantorum victor, Achille,
victus es a timido Graiae raptore maritae!
610 At si femineo fuerat tibi Marte cadendum,
Thermodontiaca malles cecidisse bipenni.
Iam timor ille Phrygum, decus et tutela Pelasgi
nominis, Aeacides, caput insuperabile bello,
arserat; armarat deus idem idemque cremabat.[3]
615 Iam cinis est et de tam magno restat Achille
nescio quid, parvam quod non bene compleat urnam;[4]
at vivit totum quae gloria compleat orbem.
Haec illi mensura viro respondet et hac est
par sibi Pelides nec inania Tartara sentit.
620 Ipse etiam, ut cuius fuerit cognoscere posses,
bella movet clipeus deque armis arma feruntur.
Non ea Tydides, non audet Oileos Aiax,
non minor Atrides, non bello maior et aevo
poscere, non alii; solis Telamone creato[5]
625 Laerteque fuit tantae fiducia laudis.[6]
A se Tantalides onus invidiamque removit
Argolicosque duces mediis considere castris
iussit et arbitrium litis traiecit in omnes.

[1] silva=massa
[2] Elimque Pylumque=Elinque Pylonque
[3] cremabat=cremarat
[4] parvam=parvum
[5] creato=creatis
[6] Laerteque=Laertaque

反而是從前的他。這龐然的身軀有何用?[1]
雙倍的力量有何用?在我們體內雙重
本性結合了最強壯的活物,有什麼意義?
我不信我們是女神和伊克西翁的兒子——[2]
505 他如此偉大,竟敢追逐至高的朱諾,
不男不女的敵人卻輕易將我們擊破。
往他身上堆巨石、大樹和整座的山峰,
朝他扔成片的森林,擠出頑固的靈魂,
讓森林扼斷喉管,重量也可以殺人!’
510 說完,他碰巧找到一棵被暴烈南風
颳倒的樹,便對準強大的敵人擲去。
大家都仿效,眨眼間,俄特里斯的樹木
全部消失,佩里昂也不再有任何綠蔭。
被巨大木山埋葬,凱紐斯在重負下翻滾,
515 仍然用頑強的肩膀支撐着沉沉的橡樹,
但壓在臉上和頭上的木頭不斷堆聚,
他已經無法吸入空氣,時而快窒息,
時而徒勞地掙扎,竭力將頭抬起,
竭力甩掉淹沒了自己身體的森林。
520 有時他一陣搖晃,就像地震來臨,
遠處高峻的伊達山在我們眼中震顫。
他的結局不確定。有人說最終被木山
壓死,他的身體被推進空蕩的地府;
莫普索斯卻否認,他看見一隻翅羽
525 棕色的鳥從樹堆下飛出,升入青天。
那種鳥我是初次看見,從此不曾見。
當它自在地翻飛,巡視着他的營地,
雙翼的聲響四處回蕩,莫普索斯
目不轉睛地盯着它,滿懷深情地喊道:
530 ‘向你致敬,凱紐斯,拉庇泰民族的驕傲,
最偉大的戰士化身獨一無二的鳥!’
先知的權威難置疑,怒氣因悲傷而燃燒,
如此多的敵兵欺凌一人,我們不可能
容忍,於是用武器盡情宣洩着激憤,
535 直到殺死一大半,剩餘的逃入夜色中。”[3]
涅斯托耳講述着拉庇泰與半人馬的這場[4] 珀里克呂墨諾斯
戰爭,特勒波勒摩斯卻因為他絲毫[5]
未提及海格力斯而頗感不平,便說道:
“真是奇怪,老人家,你竟然忘了敘說
540 海格力斯的功勞。至少父親常為我
回憶他如何征服了雲朵誕下的後裔。”
老者悲哀地答道:“你為何強迫我想起
往日的慘禍,翻出被歲月埋葬的痛苦,
非逼我承認對你父親的仇恨與憎惡?
545 眾神啊,他的確做出了超凡的奇蹟,功勛
遍及天下(這一切我真希望能否認),
但我們不稱讚德伊福玻斯、波呂達瑪斯[6]
或赫克托耳,因為誰會稱讚自己的仇敵?
你那位父親曾經把墨塞涅夷為平地,[7]
550 摧毀厄里斯、皮洛斯這兩座無辜的城市,
讓我的宮殿遭受兵戈和火焰的蹂躪。
且不說他屠戮的旁人,我們兄弟十二人
都是涅琉斯的兒子,萬眾矚目的青年,[8]
全部被海格力斯殺害,只有我倖免。
555 其他人註定不是對手,但驚奇的是,
珀里克呂墨諾斯竟然也死了,涅琉斯[9]
家族的始祖涅普頓曾經賜予他隨意
變化並且隨意恢復形狀的能力。
當他發現此前的變形都沒有效用,
560 就化作鳥的模樣——總在彎曲的爪子中
握着閃電的那種鳥,最得神王的青睞。
憑藉鷹的力量、翅膀、弧形的嘴喙
和帶鉤的利爪,他撕扯海格力斯的臉。
提林斯猛士拉開從未落空的弓弦,[10]
565 瞄準他,射中在高雲間時而舒展飛舞、
時而懸停的身體,刺入翼翅的根部。
傷並不嚴重,但被割斷的肌腱再不能
履行職司,失去了動力,無法飛行。
他墜落泥地,孱弱的羽翼已經抓不住
570 空氣,輕巧的箭矢黏着於翅膀之處,
因為重力的緣故,被撞進身體更深,
從胸膛上部一直戳入左側的喉嚨。
羅多斯艦隊的英俊統領,現在你覺得[11]
我是否應當為你的海格力斯唱讚歌?
575 但我為兄弟復仇,僅限於對他的勇敢
保持沉默——你我的情誼牢不可撼。”
當涅斯托耳娓娓地講完這段往事,
被老者閑談打斷的酒宴又重新開始,
然後眾人起身,將余夜交付給酣眠。
580 可是以三叉戟統治海洋的那位神仍然 阿喀琉斯之死
沉浸在喪子之痛中(孩兒的身體已變成
帕厄同的鳥)。他痛恨阿喀琉斯的殘忍,[12]
毫無節制地發泄絕不肯放下的仇怨。
伊利昂的戰爭幾乎已經捱過了十年,
585 涅普頓如此慫恿披散頭髮的阿波羅:[13]
“弟弟的眾多兒子中,你最讓我喜悅,
你和我一起徒然建造了特洛伊的城堞。
眼見這些高塔馬上就坍塌,你真的
不傷心?數萬士兵為保衛這些牆而死,
590 你難道不難過?不必提及所有的名字,
可記得被繞城拖拽的赫克托耳的鬼魂?[14]
然而比戰爭本身還兇悍無情的那個人,
毀滅我們心血的阿喀琉斯,還活着!
把他交給我,定讓他體會三叉戟的折磨,
595 可是既然我無權與自己的敵人對陣,
就請你用秘密的飛箭讓他驟然喪命。”
日神同意了,既為滿足自己,也為
滿足伯父的心愿,藏在雲衣里,混在
特洛伊陣中。一片血腥的廝殺中,他看見
600 帕里斯時不時朝某些無名的希臘人放箭,
便暴露神的身份,勸道,“何必為低賤者
浪費箭矢?你若想為自己人做點什麼,
就射殺阿喀琉斯,告慰死去的兄弟!”
說完,他指着正用劍大肆砍殺特洛伊
605 兵士的佩琉斯之子,將弓轉向他,對準,
用催命的右手引導無誤的羽箭飛行。
自赫克托耳死後,這是普里阿摩斯
唯一的樂事。可是你,神勇的阿喀琉斯,
竟然被拐騙希臘妻子的懦夫殺死!
610 但若註定要亡於一位女人的武器,
你寧可倒在亞馬遜戰士的雙刃斧下。[15]
佛里吉亞人的噩夢,希臘民族的光華
與堅盾,埃阿科斯之孫,無敵的軍人,
已火葬,武裝和焚化他的都是火神。[16]
615 他燒成一撮骨灰,如此偉大的將領
餘下的東西卻填不滿一隻小小的瓮。
但他的榮光活着,充溢了整個世界——
這才是衡量他的真正尺度,這才與
佩琉斯之子相稱,不臣服空洞的冥府。
620 甚至他的盾都引發了爭鬥(你若想知悉
它落入誰手),有人為武器拿起武器。
狄俄墨得斯、俄伊琉斯之子埃阿斯、[17]
墨涅拉俄斯、阿伽門農或其餘將士[18]
都不敢索要,唯有埃阿斯(特拉蒙之子)[19]
625 和尤利西斯相信自己配得上此光榮。[20]
不願因裁決招來怨恨,阿伽門農[21]
召集希臘眾將領在營帳中央商議,
讓大家一起擔責,處理兩人的爭執。

[1] “從前的他”意為“女人”。
[2] 關於半人馬族的來源,參考本書第九卷第123行的注釋。
[3] 許多學者對這段漫長的戰鬥描寫評價都不高。Fränkel(1945)說,“它更像是盧卡努斯的作品,不像出自奧維德之手”,“場景沉悶且令人反胃”,Otis(1970)也認為它是全詩創造力的低點。但也有不少學者為奧維德辯護,認為他有自己的藝術設計。Latacz(1979)相信,奧維德在本卷中對史詩場景的誇張和扭曲是為了揭示所謂英雄戰爭中非英雄的反人性特質。Hardie(2000)和Papaioannou(2007)則從中看出了奧維德批判盛行於古羅馬環形劇場的血腥表演的用意。Mader(2013)概括了奧維德戲仿手法的三個目標:一是解構荷馬的戰鬥敘事,二是以看似迎合的方式批判古羅馬讀者對慘烈場面的迷戀,三是以文學隱喻的手段呈現愛情哀歌體裁與史詩體裁的對峙。
[4] “涅斯托耳”對應的原文是Pylio(皮洛斯人),因為他是伯羅奔尼撒半島皮洛斯城的國王。
[5] 特勒波勒摩斯(Tlepolemus)是海格力斯和阿斯提俄刻(Astioche)的兒子,特洛伊戰爭中羅多斯的首領,最後死於呂基亞國王薩爾珀冬(Sarpedon)之手。Mader(2013)評論道,特勒波勒摩斯指出的問題表明涅斯托耳絕非公正可靠的敘述者,也動搖了他此前敘述的權威性。
[6] 德伊福玻斯(Deiphobus)是普里阿摩斯和赫庫芭的兒子,在帕里斯死後成為海倫的丈夫。波呂達瑪斯(Polydamas)是特洛伊貴族,潘托俄斯(Panthous)的兒子,赫克托耳的朋友。
[7] 墨塞涅(Messene)是伯羅奔尼撒半島的城市。
[8] 涅琉斯(Neleus)是涅普頓和仙女推羅(Tyro)的兒子,涅斯托耳的父親,皮洛斯國王。
[9] 珀里克呂墨諾斯(Periclymenus)是涅斯托耳的兄長。
[10] “提林斯猛士”指海格力斯。
[11] “羅多斯艦隊的英俊統領”指特勒波勒摩斯。
[12] “帕厄同的鳥”指天鵝,因為第一隻天鵝是因為哀悼帕厄同的死才出現的,參考本書第二卷367-380行。
[13] “阿波羅”對應的原文是Smintheus(斯閔透斯),這個名字源於特洛伊城市斯閔特(Sminthe或Sminthus)。也有人認為,這個詞源於古希臘語sminthos(老鼠),因為阿波羅替克里特島消滅了鼠患。
[14] 這行原文的城名“佩爾加蒙”(Pergama,即特洛伊)因為譯文格律限制未譯。
[15] “亞馬遜戰士的”對應的原文是Thermodontiaca(忒爾墨冬的),忒爾墨冬河代指亞馬遜人(Amazones)。這裡奧維德影射的是亞馬遜女王、馬爾斯之女彭忒西勒婭(Penthesilea)。她幫助特洛伊人對抗希臘人,被阿喀琉斯殺死。
[16] 火神伏爾甘應忒提斯的請求,為阿喀琉斯打造了盾牌,現在他又火葬了阿喀琉斯。
[17] “狄俄墨得斯”對應的原文是Tydides(堤丟斯之子)。狄俄墨得斯是特洛伊戰爭中希臘一方著名的勇士,在《伊利亞特》中,狄俄墨得斯曾受到雅典娜(密涅瓦)的激勵和幫助,攻入敵人陣中,並擊傷了阿佛洛狄忒(維納斯)和阿瑞斯(馬爾斯)兩位神。參考《伊利亞特》(Iliad 5.881-884)。這裡的埃阿斯被稱為“小埃阿斯”,不是埃阿科斯的孫子,而是洛克里斯(Locris)國王俄伊琉斯(Oileus)的兒子。他在密涅瓦神廟強姦特洛伊女祭司卡珊德拉(Cassandra),褻瀆神靈,導致希臘艦隊在返航途中遭受重創。他自己最終也因為傲慢被涅普頓用海難殺死。
[18] “墨涅拉俄斯”對應的原文是minor Atrides(阿特柔斯的小兒子),阿特柔斯(Atreus)是佩洛普斯的兒子。“阿伽門農”對應的原文是bello maior et aevo,意為“戰力和年齡都更大的(阿特柔斯兒子)”。
[19] 這位埃阿斯被稱為“大埃阿斯”,他的名字(Aias)來自古希臘語aetos(鷹)。
[20] 尤利西斯對應的原文是creato Laerte(拉厄耳忒斯之子)。
[21] “阿伽門農”對應的原文是Tantalides(坦塔羅斯的後裔),因為他是坦塔羅斯的曾孫。