《变形记》第12卷501-628行

quod fuit ille, sumus. Quid membra immania prosunt?
Quid geminae vires et quod fortissima rerum
in nobis duplex natura animalia iunxit?
Nec nos matre dea, nec nos Ixione natos
505 esse reor, qui tantus erat, Iunonis ut altae
spem caperet; nos semimari superamur ab hoste.
Saxa trabesque super totosque involvite montes
vivacemque animam missis elidite silvis;
silva premat fauces, et erit pro vulnere pondus.’[1]
510 Dixit et insanis deiectam viribus Austri
forte trabem nactus, validum coniecit in hostem
exemplumque fuit parvoque in tempore nudus
arboris Othrys erat, nec habebat Pelion umbras.
Obrutus immani tumulo, sub pondere Caeneus
515 aestuat arboreo congestaque robora duris
fert umeris; sed enim postquam super ora caputque
crevit onus, neque habet quas ducat spiritus auras,
deficit interdum, modo se super aera frustra
tollere conatur iactasque evoluere silvas
520 interdumque movet, veluti, quam cernimus, ecce
ardua si terrae quatiatur motibus Ide.
Exitus in dubio est; alii sub inania corpus
Tartara detrusum silvarum mole ferebant;
abnuit Ampycides medioque ex aggere fulvis
525 vidit avem pennis liquidas exire sub auras,
quae mihi tunc primum, tunc est conspecta supremum.
Hanc ubi lustrantem leni sua castra volatu
Mopsus et ingenti circum clangore sonantem
adspexit pariterque animis oculisque secutus:
530 “O salve,” dixit “Lapithaeae gloria gentis,
maxime vir quondam, sed avis nunc unica, Caeneu!”
Credita res auctore suo est; dolor addidit iram
oppressumque aegre tulimus tot ab hostibus unum;
nec prius abstitimus ferro exercere dolorem,
535 quam data pars leto, partem fuga noxque removit.’
Haec inter Lapithas et semihomines Centauros
proelia Tlepolemus Pylio referente dolorem
praeteriti Alcidae tacito non pertulit ore
atque ait: ‘Herculeae mirum est oblivia laudis
540 acta tibi, senior; certe mihi saepe referre
nubigenas domitos a se pater esse solebat.’
Tristis ad haec Pylius: ‘Quid me meminisse malorum
cogis et obductos annis rescindere luctus
inque tuum genitorem odium offensasque fateri?
545 Ille quidem maiora fide, di, gessit et orbem
implevit meritis, quod mallem posse negare;
sed neque Deiphobum nec Polydamanta nec ipsum
Hectora laudamus; quis enim laudaverit hostem?
Ille tuus genitor Messenia moenia quondam
550 stravit et immeritas urbes Elimque Pylumque[2]
diruit inque meos ferrum flammamque penatis
impulit; utque alios taceam, quos ille peremit,
bis sex Nelidae fuimus, conspecta iuventus;
bis sex Herculeis ceciderunt, me minus uno,
555 viribus; atque alios vinci potuisse ferendum est;
mira Periclymeni mors est, cui posse figuras
sumere quas vellet rursusque reponere sumptas
Neptunus dederat, Nelei sanguinis auctor.
Hic ubi nequiquam est formas variatus in omnes,
560 vertitur in faciem volucris, quae fulmina curvis
ferre solet pedibus, divum gratissima regi:
viribus usus avis pennis rostroque redunco
hamatisque viri laniaverat unguibus ora;
tendit in hunc nimium certos Tirynthius arcus
565 atque inter nubes sublimia membra ferentem
pendentemque ferit, lateri qua iungitur ala.
Nec grave vulnus erat; sed rupti vulnere nervi
deficiunt motumque negant viresque volandi.
Decidit in terram, non concipientibus auras
570 infirmis pennis, et qua levis haeserat alae,
corporis affixi pressa est gravitate sagitta
perque latus summum iugulo est exacta sinistro.
Nunc videor debere tui praeconia rebus
Herculis, o Rhodiae rector pulcherrime classis?
575 Nec tamen ulterius, quam fortia facta silendo
ulciscor fratres; solida est mihi gratia tecum.’
Haec postquam dulci Neleius edidit ore,
a sermone senis repetito munere Bacchi,
surrexere toris; nox est data cetera somno.
580 At deus aequoreas qui cuspide temperat undas,
in volucrem corpus nati Phaethontida versum
mente dolet patria saevumque perosus Achillem
exercet memores plus quam civiliter iras.
Iamque fere tracto duo per quinquennia bello,
585 talibus intonsum compellat Sminthea dictis:
‘O mihi de fratris longe gratissime natis,
irrita qui mecum posuisti moenia Troiae,
ecquid, ubi has iam iam casuras adspicis arces,
ingemis? Aut ecquid tot defendentia muros
590 milia caesa doles? Ecquid, ne persequar omnes,
Hectoris umbra subit circum sua Pergama tracti?
Cum tamen ille ferox belloque cruentior ipso
vivit adhuc, operis nostri populator, Achilles.
Det mihi se; faxo, triplici quid cuspide possim,
595 sentiat; at quoniam concurrere comminus hosti
non datur, occulta necopinum perde sagitta.’
Annuit atque animo pariter patruique suoque
Delius indulgens nebula velatus in agmen
pervenit Iliacum; mediaque in caede virorum
600 rara per ignotos spargentem cernit Achivos
tela Parim; fassusque deum: ‘Quid spicula perdis
sanguine plebis?’ ait ‘Siqua est tibi cura tuorum,
vertere in Aeaciden caesosque ulciscere fratres.’
Dixit et ostendens sternentem Troica ferro
605 corpora Peliden arcus obvertit in illum
certaque letifera direxit spicula dextra.
Quod Priamus gaudere senex post Hectora posset,
hoc fuit. Ille igitur tantorum victor, Achille,
victus es a timido Graiae raptore maritae!
610 At si femineo fuerat tibi Marte cadendum,
Thermodontiaca malles cecidisse bipenni.
Iam timor ille Phrygum, decus et tutela Pelasgi
nominis, Aeacides, caput insuperabile bello,
arserat; armarat deus idem idemque cremabat.[3]
615 Iam cinis est et de tam magno restat Achille
nescio quid, parvam quod non bene compleat urnam;[4]
at vivit totum quae gloria compleat orbem.
Haec illi mensura viro respondet et hac est
par sibi Pelides nec inania Tartara sentit.
620 Ipse etiam, ut cuius fuerit cognoscere posses,
bella movet clipeus deque armis arma feruntur.
Non ea Tydides, non audet Oileos Aiax,
non minor Atrides, non bello maior et aevo
poscere, non alii; solis Telamone creato[5]
625 Laerteque fuit tantae fiducia laudis.[6]
A se Tantalides onus invidiamque removit
Argolicosque duces mediis considere castris
iussit et arbitrium litis traiecit in omnes.

[1] silva=massa
[2] Elimque Pylumque=Elinque Pylonque
[3] cremabat=cremarat
[4] parvam=parvum
[5] creato=creatis
[6] Laerteque=Laertaque

反而是从前的他。这庞然的身躯有何用?[1]
双倍的力量有何用?在我们体内双重
本性结合了最强壮的活物,有什么意义?
我不信我们是女神和伊克西翁的儿子——[2]
505 他如此伟大,竟敢追逐至高的朱诺,
不男不女的敌人却轻易将我们击破。
往他身上堆巨石、大树和整座的山峰,
朝他扔成片的森林,挤出顽固的灵魂,
让森林扼断喉管,重量也可以杀人!’
510 说完,他碰巧找到一棵被暴烈南风
刮倒的树,便对准强大的敌人掷去。
大家都仿效,眨眼间,俄特里斯的树木
全部消失,佩里昂也不再有任何绿荫。
被巨大木山埋葬,凯纽斯在重负下翻滚,
515 仍然用顽强的肩膀支撑着沉沉的橡树,
但压在脸上和头上的木头不断堆聚,
他已经无法吸入空气,时而快窒息,
时而徒劳地挣扎,竭力将头抬起,
竭力甩掉淹没了自己身体的森林。
520 有时他一阵摇晃,就像地震来临,
远处高峻的伊达山在我们眼中震颤。
他的结局不确定。有人说最终被木山
压死,他的身体被推进空荡的地府;
莫普索斯却否认,他看见一只翅羽
525 棕色的鸟从树堆下飞出,升入青天。
那种鸟我是初次看见,从此不曾见。
当它自在地翻飞,巡视着他的营地,
双翼的声响四处回荡,莫普索斯
目不转睛地盯着它,满怀深情地喊道:
530 ‘向你致敬,凯纽斯,拉庇泰民族的骄傲,
最伟大的战士化身独一无二的鸟!’
先知的权威难置疑,怒气因悲伤而燃烧,
如此多的敌兵欺凌一人,我们不可能
容忍,于是用武器尽情宣泄着激愤,
535 直到杀死一大半,剩余的逃入夜色中。”[3]
涅斯托耳讲述着拉庇泰与半人马的这场[4] 珀里克吕墨诺斯
战争,特勒波勒摩斯却因为他丝毫[5]
未提及海格力斯而颇感不平,便说道:
“真是奇怪,老人家,你竟然忘了叙说
540 海格力斯的功劳。至少父亲常为我
回忆他如何征服了云朵诞下的后裔。”
老者悲哀地答道:“你为何强迫我想起
往日的惨祸,翻出被岁月埋葬的痛苦,
非逼我承认对你父亲的仇恨与憎恶?
545 众神啊,他的确做出了超凡的奇迹,功勋
遍及天下(这一切我真希望能否认),
但我们不称赞德伊福玻斯、波吕达玛斯[6]
或赫克托耳,因为谁会称赞自己的仇敌?
你那位父亲曾经把墨塞涅夷为平地,[7]
550 摧毁厄里斯、皮洛斯这两座无辜的城市,
让我的宫殿遭受兵戈和火焰的蹂躏。
且不说他屠戮的旁人,我们兄弟十二人
都是涅琉斯的儿子,万众瞩目的青年,[8]
全部被海格力斯杀害,只有我幸免。
555 其他人注定不是对手,但惊奇的是,
珀里克吕墨诺斯竟然也死了,涅琉斯[9]
家族的始祖涅普顿曾经赐予他随意
变化并且随意恢复形状的能力。
当他发现此前的变形都没有效用,
560 就化作鸟的模样——总在弯曲的爪子中
握着闪电的那种鸟,最得神王的青睐。
凭借鹰的力量、翅膀、弧形的嘴喙
和带钩的利爪,他撕扯海格力斯的脸。
提林斯猛士拉开从未落空的弓弦,[10]
565 瞄准他,射中在高云间时而舒展飞舞、
时而悬停的身体,刺入翼翅的根部。
伤并不严重,但被割断的肌腱再不能
履行职司,失去了动力,无法飞行。
他坠落泥地,孱弱的羽翼已经抓不住
570 空气,轻巧的箭矢黏着于翅膀之处,
因为重力的缘故,被撞进身体更深,
从胸膛上部一直戳入左侧的喉咙。
罗多斯舰队的英俊统领,现在你觉得[11]
我是否应当为你的海格力斯唱赞歌?
575 但我为兄弟复仇,仅限于对他的勇敢
保持沉默——你我的情谊牢不可撼。”
当涅斯托耳娓娓地讲完这段往事,
被老者闲谈打断的酒宴又重新开始,
然后众人起身,将余夜交付给酣眠。
580 可是以三叉戟统治海洋的那位神仍然 阿喀琉斯之死
沉浸在丧子之痛中(孩儿的身体已变成
帕厄同的鸟)。他痛恨阿喀琉斯的残忍,[12]
毫无节制地发泄绝不肯放下的仇怨。
伊利昂的战争几乎已经捱过了十年,
585 涅普顿如此怂恿披散头发的阿波罗:[13]
“弟弟的众多儿子中,你最让我喜悦,
你和我一起徒然建造了特洛伊的城堞。
眼见这些高塔马上就坍塌,你真的
不伤心?数万士兵为保卫这些墙而死,
590 你难道不难过?不必提及所有的名字,
可记得被绕城拖拽的赫克托耳的鬼魂?[14]
然而比战争本身还凶悍无情的那个人,
毁灭我们心血的阿喀琉斯,还活着!
把他交给我,定让他体会三叉戟的折磨,
595 可是既然我无权与自己的敌人对阵,
就请你用秘密的飞箭让他骤然丧命。”
日神同意了,既为满足自己,也为
满足伯父的心愿,藏在云衣里,混在
特洛伊阵中。一片血腥的厮杀中,他看见
600 帕里斯时不时朝某些无名的希腊人放箭,
便暴露神的身份,劝道,“何必为低贱者
浪费箭矢?你若想为自己人做点什么,
就射杀阿喀琉斯,告慰死去的兄弟!”
说完,他指着正用剑大肆砍杀特洛伊
605 兵士的佩琉斯之子,将弓转向他,对准,
用催命的右手引导无误的羽箭飞行。
自赫克托耳死后,这是普里阿摩斯
唯一的乐事。可是你,神勇的阿喀琉斯,
竟然被拐骗希腊妻子的懦夫杀死!
610 但若注定要亡于一位女人的武器,
你宁可倒在亚马逊战士的双刃斧下。[15]
佛里吉亚人的噩梦,希腊民族的光华
与坚盾,埃阿科斯之孙,无敌的军人,
已火葬,武装和焚化他的都是火神。[16]
615 他烧成一撮骨灰,如此伟大的将领
余下的东西却填不满一只小小的瓮。
但他的荣光活着,充溢了整个世界——
这才是衡量他的真正尺度,这才与
佩琉斯之子相称,不臣服空洞的冥府。
620 甚至他的盾都引发了争斗(你若想知悉
它落入谁手),有人为武器拿起武器。
狄俄墨得斯、俄伊琉斯之子埃阿斯、[17]
墨涅拉俄斯、阿伽门农或其余将士[18]
都不敢索要,唯有埃阿斯(特拉蒙之子)[19]
625 和尤利西斯相信自己配得上此光荣。[20]
不愿因裁决招来怨恨,阿伽门农[21]
召集希腊众将领在营帐中央商议,
让大家一起担责,处理两人的争执。

[1] “从前的他”意为“女人”。
[2] 关于半人马族的来源,参考本书第九卷第123行的注释。
[3] 许多学者对这段漫长的战斗描写评价都不高。Fränkel(1945)说,“它更像是卢卡努斯的作品,不像出自奥维德之手”,“场景沉闷且令人反胃”,Otis(1970)也认为它是全诗创造力的低点。但也有不少学者为奥维德辩护,认为他有自己的艺术设计。Latacz(1979)相信,奥维德在本卷中对史诗场景的夸张和扭曲是为了揭示所谓英雄战争中非英雄的反人性特质。Hardie(2000)和Papaioannou(2007)则从中看出了奥维德批判盛行于古罗马环形剧场的血腥表演的用意。Mader(2013)概括了奥维德戏仿手法的三个目标:一是解构荷马的战斗叙事,二是以看似迎合的方式批判古罗马读者对惨烈场面的迷恋,三是以文学隐喻的手段呈现爱情哀歌体裁与史诗体裁的对峙。
[4] “涅斯托耳”对应的原文是Pylio(皮洛斯人),因为他是伯罗奔尼撒半岛皮洛斯城的国王。
[5] 特勒波勒摩斯(Tlepolemus)是海格力斯和阿斯提俄刻(Astioche)的儿子,特洛伊战争中罗多斯的首领,最后死于吕基亚国王萨尔珀冬(Sarpedon)之手。Mader(2013)评论道,特勒波勒摩斯指出的问题表明涅斯托耳绝非公正可靠的叙述者,也动摇了他此前叙述的权威性。
[6] 德伊福玻斯(Deiphobus)是普里阿摩斯和赫库芭的儿子,在帕里斯死后成为海伦的丈夫。波吕达玛斯(Polydamas)是特洛伊贵族,潘托俄斯(Panthous)的儿子,赫克托耳的朋友。
[7] 墨塞涅(Messene)是伯罗奔尼撒半岛的城市。
[8] 涅琉斯(Neleus)是涅普顿和仙女推罗(Tyro)的儿子,涅斯托耳的父亲,皮洛斯国王。
[9] 珀里克吕墨诺斯(Periclymenus)是涅斯托耳的兄长。
[10] “提林斯猛士”指海格力斯。
[11] “罗多斯舰队的英俊统领”指特勒波勒摩斯。
[12] “帕厄同的鸟”指天鹅,因为第一只天鹅是因为哀悼帕厄同的死才出现的,参考本书第二卷367-380行。
[13] “阿波罗”对应的原文是Smintheus(斯闵透斯),这个名字源于特洛伊城市斯闵特(Sminthe或Sminthus)。也有人认为,这个词源于古希腊语sminthos(老鼠),因为阿波罗替克里特岛消灭了鼠患。
[14] 这行原文的城名“佩尔加蒙”(Pergama,即特洛伊)因为译文格律限制未译。
[15] “亚马逊战士的”对应的原文是Thermodontiaca(忒尔墨冬的),忒尔墨冬河代指亚马逊人(Amazones)。这里奥维德影射的是亚马逊女王、马尔斯之女彭忒西勒娅(Penthesilea)。她帮助特洛伊人对抗希腊人,被阿喀琉斯杀死。
[16] 火神伏尔甘应忒提斯的请求,为阿喀琉斯打造了盾牌,现在他又火葬了阿喀琉斯。
[17] “狄俄墨得斯”对应的原文是Tydides(堤丢斯之子)。狄俄墨得斯是特洛伊战争中希腊一方著名的勇士,在《伊利亚特》中,狄俄墨得斯曾受到雅典娜(密涅瓦)的激励和帮助,攻入敌人阵中,并击伤了阿佛洛狄忒(维纳斯)和阿瑞斯(马尔斯)两位神。参考《伊利亚特》(Iliad 5.881-884)。这里的埃阿斯被称为“小埃阿斯”,不是埃阿科斯的孙子,而是洛克里斯(Locris)国王俄伊琉斯(Oileus)的儿子。他在密涅瓦神庙强奸特洛伊女祭司卡珊德拉(Cassandra),亵渎神灵,导致希腊舰队在返航途中遭受重创。他自己最终也因为傲慢被涅普顿用海难杀死。
[18] “墨涅拉俄斯”对应的原文是minor Atrides(阿特柔斯的小儿子),阿特柔斯(Atreus)是佩洛普斯的儿子。“阿伽门农”对应的原文是bello maior et aevo,意为“战力和年龄都更大的(阿特柔斯儿子)”。
[19] 这位埃阿斯被称为“大埃阿斯”,他的名字(Aias)来自古希腊语aetos(鹰)。
[20] 尤利西斯对应的原文是creato Laerte(拉厄耳忒斯之子)。
[21] “阿伽门农”对应的原文是Tantalides(坦塔罗斯的后裔),因为他是坦塔罗斯的曾孙。