et se praebentem valuit destringere Cygnum.
Haud secus exarsit quam circo taurus aperto,
cum sua terribili petit irritamina cornu,
Poeniceas vestes elusaque vulnera sentit.
105 Num tamen exciderit ferrum, considerat, hastae;
haerebat ligno. ‘Manus est mea debilis ergo,
Quasque’ ait ‘ante habuit vires, effudit in uno?
Nam certe valuit, vel cum Lyrnesia primum
moenia deieci, vel cum Tenedonque suoque
110 Eetioneas implevi sanguine Thebas,
vel cum purpureus populari caede Caicus
fluxit opusque meae bis sensit Telephus hastae.
Hic quoque tot caesis, quorum per litus acervos
et feci et video, valuit mea dextra valetque.’
115 Dixit et, ante actis veluti male crederet, hastam
misit in adversum Lycia de plebe Menoeten
loricamque simul subiectaque pectora rupit;
quo plangente gravem moribundo vertice terram,
extrahit illud idem calido de vulnere telum
120 atque ait: ‘Haec manus est, haec, qua modo vicimus, hasta:
utar in hoc isdem; sit in hoc, precor, exitus idem.’
Sic fatur Cygnumque petit, nec fraxinus errat[1]
inque umero sonuit non evitata sinistro;
inde velut muro solidaque a caute repulsa est.
125 Qua tamen ictus erat, signatum sanguine Cygnum
viderat et frustra fuerat gavisus Achilles;
vulnus erat nullum; sanguis fuit ille Menoetae.
Tum vero praeceps curru fremebundus ab alto
desilit et nitido securum comminus hostem
130 ense petens, parmam gladio galeamque cavari
cernit et in duro laedi quoque corpore ferrum.
Haud tulit ulterius clipeoque adversa reducto[2]
ter quater ora viri capulo et cava tempora pulsat
cedentique sequens instat turbatque ruitque
135 attonitoque negat requiem; pavor occupat illum
ante oculosque natant tenebrae retroque ferenti
aversos passus medio lapis obstitit arvo;
quem super impulsum resupino corpore Cygnum
vi multa vertit terraeque afflixit Achilles.
140 Tum clipeo genibusque premens praecordia duris
vincla trahit galeae; quae presso subdita mento
elidunt fauces et respiramen iterque
eripiunt animae. victum spoliare parabat;
arma relicta videt; corpus deus aequoris albam
145 contulit in volucrem, cuius modo nomen habebat.
Hic labor, haec requiem multorum pugna dierum
attulit et positis pars utraque substitit armis.
Dumque vigil Phrygios servat custodia muros
et vigil Argolicas servat custodia fossas,
150 festa dies aderat, qua Cygni victor Achilles
Pallada mactatae placabat sanguine vaccae.
Cuius ut imposuit prosecta calentibus aris
e dis acceptus penetravit in aethera nidor,
sacra tulere suam, pars est data cetera mensis.
155 Discubuere toris proceres et corpora tosta
carne replent vinoque levant curasque sitimque.
Non illos citharae, non illos carmina vocum
longave multifori delectat tibia buxi,
sed noctem sermone trahunt virtusque loquendi
160 materia est; pugnans referunt hostisque suasque
inque vices adita atque exhausta pericula saepe
commemorare iuvat; quid enim loqueretur Achilles,
aut quid apud magnum potius loquerentur Achillem?
Proxima praecipue domito victoria Cygno
165 in sermone fuit; visum mirabile cunctis,
quod iuveni corpus nullo penetrabile telo
invictumque a vulnere erat ferrumque terebat.
Hoc ipse Aeacides, hoc mirabantur Achivi,
cum sic Nestor ait: ‘Vestro fuit unicus aevo
170 contemptor ferri nulloque forabilis ictu
Cygnus; at ipse olim patientem vulnera mille
corpore non laeso Perrhaebum Caenea vidi,
Caenea Perrhaebum, qui factis inclitus Othryn
incoluit; quoque id mirum magis esset in illo,
175 femina natus erat.’ Monstri novitate moventur
quisquis adest, narretque rogant; quos inter Achilles:
‘Dic age, nam cunctis eadem est audire voluntas,
o facunde senex, aevi prudentia nostri
quis fuerit Caeneus, cur in contraria versus,
180 qua tibi militia, cuius certamine pugnae
cognitus, a quo sit victus, si victus ab ullo est.’
Tum senior: ‘Quamvis obstet mihi tarda vetustas
multaque me fugiant primis spectata sub annis,
plura tamen memini; nec quae magis haereat ulla
185 pectore res nostro est inter bellique domique
acta tot; ac siquem potuit spatiosa senectus
spectatorem operum multorum reddere, vixi
annos bis centum; nunc tertia vivitur aetas.
Clara decore fuit proles Elateia Caenis,
190 Thessalidum virgo pulcherrima, perque propinquas
perque tuas urbes (tibi enim popularis, Achille)
multorum frustra votis optata procorum.
Temptasset Peleus thalamos quoque forsitan illos;
sed iam aut contigerant illi conubia matris,
195 aut fuerant promissa, tuae; nec Caenis in ullos
denupsit thalamos secretaque litora carpens
aequorei vim passa dei est; ita fama ferebat;
utque novae Veneris Neptunus gaudia cepit:
“Sint tua vota licet” dixit “secura repulsae;
200 elige quid voveas”; (eadem hoc quoque fama ferebat)
任他攻击,第三支标枪仍滴血无收。
阿喀琉斯狂怒如开阔赛场里的公牛,
顶着可怕的尖角冲向挑衅的红布,
却发现它不停躲闪,无法制造伤处。[1]
105 但他仔细查看了矛尖的铁头,它并未
掉落。“难道是我的手变得柔弱,原来
拥有的力量面对此人时已经消失?
从前它的确强大,我攻陷吕尔涅索斯[2]
城墙,血洗忒涅多斯岛和埃厄提昂的[3]
110 忒拜;被屠民众的鲜血流淌如江河,[4]
染红卡伊科斯,泰勒颇斯两次体会[5]
我长矛的威力。无论何时,从未失败。
在此地我也已斩杀太多人,眼见尸山
堆满海岸,足以证明我一直善战。”
115 他如此自言,仿佛不相信刚才的断语,
将长矛向对面吕基亚的墨诺忒斯掷去,[6]
猛然洞穿了他的铠甲和下面的胸膛,
敌人垂死的头颅与坚硬的大地相撞。
他又从温热的伤口拔出那武器,说道,
120 “方才我获胜,就是依靠这只手,这支矛,
我还要用在他身上。我祈祷,结局也一样。”
他说着朝库格诺斯投去,白蜡木长枪
没有偏离目标,在左肩发出了闷响,
然后却弹回,仿佛碰到硬岩或厚墙。
125 但是在命中之处,阿喀琉斯已看见
库格诺斯流了血,他一阵兴奋,却徒然:
那并非伤口,不过是墨诺忒斯的血。
这时他怒吼着,径直跃下高高的战车,
操起闪亮的短剑,与毫无畏惧的敌人
130 贴身厮杀。他察觉对方的头盔和盾
已被刺穿,钢锋却受阻于顽抗的身体。
他再也无法忍受,挪开盾牌,三四次
用剑柄猛揍敌人面部和凹陷的太阳穴,
趁对方收缩,一路进逼,使其错愕,
135 无喘息之机。库格诺斯陷入了恐慌,
眼前晃动着黑影,一步步往后退让,
必经的田野中央却横着一块大石。
他仰靠着它,胸膛向上,阿喀琉斯
却使出蛮力将他翻转,摔到了地上。
140 然后,他用盾和如铁的膝盖死压不放,
并拉着头盔的系绳,从下颚狠狠紧锁,
扼住了他的咽喉,掐断了呼吸出入的
通路。正欲剥掉被征服敌人的装备,
他却只看见盔甲,海神将尸身变为
145 一只白鸟,他生前的名就是鸟的名。[7]
此番恶战导致了延续多日的和平,
双方都暂时休兵,放下武器。正当
一队警惕的卫士防守特洛伊的城墙,
另一队卫士同样巡逻在希腊战壕边,
150 节日降临。库格诺斯的征服者在这天[8]
宰杀了一头母牛,以血向帕拉斯祭献。
切好的脏腑摆上被火焰烘暖的圣坛,
诸神喜爱的香气也一直升入了天国,
他们享用后,剩余的部分就摆放餐桌。
155 众位头领卧在长椅上,用烤肉填满 凯纽斯的故事
胃肠,用美酒浇灭渴意,淹没忧烦。
没有齐塔拉琴声,没有曼妙的歌声,
也没有多孔的黄杨木笛愉悦他们,
但因为闲聊,夜晚不显得漫长,勇敢
160 是话题。他们回忆敌人和自己的旧战,
喜欢一再地讲述遭遇和降伏的危险。
不奇怪,阿喀琉斯还能有什么可谈?
在伟大的阿喀琉斯面前还能谈什么?
他们尤其忘不了击败库格诺斯的
165 这场新近的胜利,所有人颇觉惊奇,
任何武器都无法穿透青年的身体,
永远不会有伤口,甚至让钢锋变钝。
阿喀琉斯和其他希腊人都诧异万分。
这时涅斯托耳说:“你们此生只见过[9]
170 库格诺斯一人视刀剑如无物,身若
铜墙,我昔日却曾经目睹帖撒利亚人[10]
凯纽斯遭砍斫千次,依然无一处伤痕。
这位以功勋闻名的凯纽斯在俄特里斯[11]
居住,更令人讶然之处在于,出生时
175 他本是女人。”这样的异闻让众人难遏
好奇心,纷纷央求他细讲。阿喀琉斯说:
“快告诉我们,大家都愿意洗耳恭听,
善言的老者,我们时代智慧的化身!
凯纽斯是谁?因什么缘故变成了异性?
180 在哪场战争中你与他相识?谁是敌人?
他被谁打败,如果他能被任何人打败?”
老者答道:“漫长的暮年虽于我有害,
我虽已忘却年轻时见过的许多事情,
但多数仍记得。历经众多战争与和平,
185 却不曾有什么在我心中留下的烙印
比这还要深。如果高寿能让人见证
众多的大事,那么我可以算一例,
活过两百年,第三个百年也已经开始。
厄拉托斯的女儿凯尼丝以美貌闻名,[12]
190 是帖撒利亚最美的少女,邻近市镇
和你的故土(阿喀琉斯,她是你同乡)
无数追求者都枉然梦想做她的新郎。
或许佩琉斯也会来角逐这场爱恋,
若非那时他已经与你的母亲结缘,
195 或者已经订了婚。凯尼丝最终也没有
下嫁任何人,当她在偏僻的岸边闲游,
海神以暴力霸占了她(传闻如此说)。
涅普顿从她身上品尝完快乐,允诺:
‘无需担心,我不会拒绝你的祈愿,
200 想要什么,随便选。’(这也是传闻所言)
[1] Mader(2013)指出,奥维德在这里将阿喀琉斯比作公牛,已经为下一部分凯纽斯的故事做了铺垫。在阿喀琉斯与库格诺斯的战斗中,是库格诺斯刀枪不入,被阿喀琉斯扼死,并且化作鸟;在凯纽斯与半人马的厮杀中,则是凯纽斯刀枪不入,被半人马压死,也变成鸟。通过这样的置换,凯纽斯的故事乃至整场半人马之战就成了阿喀琉斯“英雄”事迹的戏仿,阿喀琉斯的角色就对应于野蛮残忍的半人马。
[2] 吕尔涅索斯(Lyrnesus)是特洛伊的一座城镇,阿伽门农和阿喀琉斯争夺的美女布里塞伊斯(Briseis)的出生地。
[3] 忒涅多斯岛(Tenedos)在特洛伊附近。
[4] 这里的忒拜是小亚细亚的忒拜,不是希腊的忒拜,由国王埃厄提昂(Eetion)统治。埃厄提昂是赫克托耳妻子安德洛玛刻(Andromache)的父亲,因为援助特洛伊遭到希腊人报复。
[5] 卡伊科斯河在小亚细亚的米西亚,那里的居民也因为支持特洛伊被希腊人血洗。泰勒颇斯(Telephus)是海格力斯的儿子、透特兰托(Teuthrantus)的国王,被阿喀琉斯(Achilles)用长矛刺伤,后来两人和解,阿喀琉斯又用长矛的锈治好了他的伤口(神谕说他只能被伤他的人治好)。所以奥维德说他“两次体会”阿喀琉斯长矛的威力。
[6] 吕基亚也是特洛伊盟友。
[7] 这位库格诺斯和更早那两位库格诺斯一样,变成了天鹅。
[8] “库格诺斯的征服者”指阿喀琉斯。
[9] 涅斯托耳在荷马史诗中被尊为智者,因此他讲述的故事也颇具权威。但在《变形记》里,因为他在卡吕冬狩猎中的怯懦表现(8.365-368),此处他极力渲染的打斗场景却值得怀疑。
[10] “帖撒利亚人”对应的原文是Perrhaebum(珀莱比人的),珀莱比人(Perrhaebi)是居住在帖撒利亚坦佩一带的民族,这里代指帖撒利亚人。
[11] 关于凯纽斯,参考本书第八卷第305行的注释。俄特里斯山在帖撒利亚。
[12] 厄拉托斯(Elatus)是拉庇泰人的一位王子。