Nescius assumptis Priamus pater Aesacon alis
vivere, lugebat; tumulo quoque nomen habenti
inferias dederat cum fratribus Hector inanis[1].
Defuit officio Paridis praesentia tristi,
5 postmodo qui rapta longum cum coniuge bellum
attulit in patriam; coniurataeque sequuntur
mille rates gentisque simul commune Pelasgae.
Nec dilata foret vindicta, nisi aequora saevi
invia fecissent venti Boeotaque tellus
10 Aulide piscosa puppes tenuisset ituras.
Hic patrio de more Iovi cum sacra parassent,
ut vetus accensis incanduit ignibus ara,
serpere caeruleum Danai videre draconem
in platanum, coeptis quae stabat proxima sacris.
15 Nidus erat volucrum bis quattuor arbore summa,
quas simul et matrem circum sua damna volantem
corripuit serpens avidoque recondidit ore.
Obstipuere omnes; at veri providus augur
Thestorides: ‘Vincemus’; ait ‘gaudete, Pelasgi;
20 Troia cadet, sed erit nostri mora longa laboris,’
atque novem volucres in belli digerit annos.
Ille, ut erat virides amplexus in arbore ramos,
fit lapis et servat serpentis imagine saxum.
Permanet Aoniis Nereus violentus in undis
25 bellaque non transfert et sunt qui parcere Troiae
Neptunum credant, quia moenia fecerat urbi.
At non Thestorides; nec enim nescitve tacetve
sanguine virgineo placandam virginis iram
esse deae. Postquam pietatem publica causa
30 rexque patrem vicit castumque datura cruorem
flentibus ante aram stetit Iphigenia ministris,
victa dea est nubemque oculis obiecit et inter
officium turbamque sacri vocesque precantum
supposita fertur mutasse Mycenida cerva.
35 Ergo ubi, qua decuit, lenita est caede Diana
et pariter Phoebes, pariter maris ira recessit,
accipiunt ventos a tergo mille carinae
multaque perpessae Phrygia potiuntur harena.
Orbe locus medio est inter terrasque fretumque
40 caelestesque plagas, triplicis confinia mundi,
unde quod est usquam, quamvis regionibus absit,
inspicitur penetratque cavas vox omnis ad aures.
Fama tenet summaque domum sibi legit in arce
innumerosque aditus ac mille foramina tectis
45 addidit et nullis inclusit limina portis;
nocte dieque patet; tota est ex aere sonanti,
tota fremit vocesque refert iteratque quod audit;
nulla quies intus nullaque silentia parte.
Nec tamen est clamor, sed parvae murmura vocis,
50 qualia de pelagi, siquis procul audiat, undis
esse solent, qualemve sonum, cum Iuppiter atras
increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt.
Atria turba tenet; veniunt, leve vulgus, euntque
mixtaque cum veris passim commenta vagantur
55 milia rumorum confusaque verba volutant;
e quibus hi vacuas implent sermonibus aures,
hi narrata ferunt alio mensuraque ficti
crescit et auditis aliquid novus adicit auctor.
Illic Credulitas, illic temerarius Error
60 vanaque Laetitia est consternatique Timores
Seditioque repens dubioque auctore Susurri.
Ipsa, quid in caelo rerum pelagoque geratur
et tellure, videt totumque inquirit in orbem.
Fecerat haec notum Graias cum milite forti
65 adventare rates; neque inexpectatus in armis
hostis adest; prohibent aditus litusque tuentur
Troes et Hectorea primus fataliter hasta,
Protesilae, cadis; commissaque proelia magno
stant Danais fortisque animae nece cognitus Hector;
70 nec Phryges exiguo, quid Achaica dextera posset,
sanguine senserunt; et iam Sigea rubebant
litora, iam leto proles Neptunia Cygnus
mille viros dederat, iam curru instabat Achilles
totaque Peliacae sternebat cuspidis ictu
75 agmina; perque acies aut Cygnum aut Hectora quaerens
congreditur Cygno; decimum dilatus in annum
Hector erat; tum colla iugo candentia pressos
exhortatus equos, currum direxit in hostem
concutiensque suis vibrantia tela lacertis:
80 ‘Quisquis es, o iuvenis,’ dixit ‘solamen habeto
mortis, ab Haemonio quod sis iugulatus Achille.’
Hactenus Aeacides; vocem gravis hasta secuta est.
Sed quamquam certa nullus fuit error in hasta,
nil tamen emissi profecit acumine ferri;
85 utque hebeti pectus tantummodo contudit ictu.
‘Nate dea, nam te fama praenovimus,’ inquit
ille ‘quid a nobis vulnus miraris abesse?’
(mirabatur enim) ‘Non haec, quam cernis, equinis
fulva iubis cassis neque onus cava parma sinistrae
90 auxilio mihi sunt; decor est quaesitus ab istis.
Mars quoque ob hoc capere arma solet; removebitur omne[2]
tegminis officium; tamen indestrictus abibo.
Est aliquid non esse satum Nereide, sed qui
Nereaque et natas et totum temperat aequor.’
95 Dixit et haesurum clipei curvamine telum
misit in Aeaciden, quod et aes et proxima rupit
terga novena boum, decimo tamen orbe moratum est.
Excutit hoc heros rursusque trementia forti
tela manu torsit; rursus sine vulnere corpus
100 sincerumque fuit. Nec tertia cuspis apertum
父亲普里阿摩斯不知他变作鸟,仍然[1] 伊菲革涅娅在奥利斯
活着,为他哀悼;刻着他名字的坟前,
赫克托耳和众兄弟也献上无用的祭礼。
帕里斯却没有参加这场悲伤的仪式,
5 他很快将与拐骗的妻子一道给故园
招来漫长的战争。千艘盟誓的战船[2]
将尾随而来,连同整个希腊民族。[3]
复仇本不会耽搁,若非海上的通路
被暴风阻断,博奥蒂亚的土地在鱼类
10 聚集的奥利斯留住了急欲远航的舰队。
他们在此按祖先的规矩向朱庇特献祭,[4]
当火焰燃起,古老的祭坛光彩熠熠,
希腊人看见一条青蓝的大蛇爬上
悬铃木(它紧邻他们举行祭祀的地方)。
15 树顶有一个鸟巢,里面有八只幼雏,
蛇将它们和母鸟(绕孩子飞来飞去)
一并擒获,埋入那张贪婪的大嘴里。
所有人瞠目结舌。但预知未来的占卜师
卡尔卡斯说,“庆祝吧,希腊人,我们将胜,[5]
20 特洛伊将败,但需忍受漫长的苦辛。”
他将九只鸟解释为战争将持续九载。
那条蛇缠着树的绿枝,则以此形态
变成了石头,石头保持着蛇的模样。
阿俄尼亚的海上,涅柔斯仍掀着狂浪,[6]
25 拒绝运送战船。有些人相信涅普顿
饶过了特洛伊,因为城墙是他的作品。
但卡尔卡斯知道真相,也无意沉默,
他说处女神的愤怒必须以处女之血[7]
来化解。当公共利益的考虑战胜亲情,
30 国王的身份压过了父亲,即将呈奉[8]
贞洁血液的伊菲革涅娅站在圣坛前,
祭司也垂泪。女神不忍心,以云雾遮掩
众目,趁着仪式的忙乱和祈祷者的喧语,
据说用一只母鹿替代了迈锡尼少女。
35 于是,当适宜的祭品抚平狄安娜的怨气,
女神和大海的怒意就突然一起消弭,
强劲的风从后方推动这千艘战船,
它们在饱经磨难后抵达亚细亚的沙滩。[9]
在世界中央,陆地、大海和天空接壤 “消息”女神的居处
40 之处,三重宇宙的结合点,有一个地方,
任何事,无论多遥远,从这里都可窥见,
所有的话音都落入空荡的耳朵里面。
“消息”占据着此处,她在高山之巅[10]
选择了住所,添加了无数通道和上千
45 孔隙,却没有布置锁住入口的房门。
它日夜敞开,全部以传音的铜筑成,
处处回荡着声响,重复着听闻之音,
每部分都不会沉默,屋内永无安静。
但也并没有喧嚷,唯喁喁低语涌动,
50 如同谁在远处倾听时,大海波浪经常
发出的声音,或当朱庇特让云块相撞,
惊雷炸裂后留下的连绵拖曳的余响。
人群聚集于大厅,无常的庸众杂沓
往来,千万条流言四下纷飞,谎话
55 与真言混合,乱糟糟的词语卷作一团。
其中一些以闲谈将空洞的耳朵填满,
一些将道听途说传至别处,也杜撰
不少,每位讲述者都依次随意加添。
那里也同样住着“轻信”、莽撞的“错误”、
60 虚妄无根的“快乐”、仓皇失措的“恐惧”、
突然的“动乱”和来源无法判定的“私语”。[11]
“消息”自己则盯着天空、海洋和大陆
发生的一切,打探着整个宇宙的事情。
希腊战舰与众勇士的远征,她已经让人[12] 库格诺斯之死
65 知晓。武装的强敌并不是悄然出现,
特洛伊军队阻止其抢滩,守卫着海岸。
按命运的谕令,普罗特西拉俄斯最先
死于赫克托耳的长矛。一开启战端,[13]
希腊损失惨重,领教了赫克托耳的
70 骁勇;特洛伊也以血的代价体验了
对方的杀伤力。希盖文海滨已然变赤,[14]
涅普顿的儿子库格诺斯已然杀死[15]
千名兵士,阿喀琉斯正驾着战车,
挥舞佩里昂长枪,将排排敌人收割,[16]
75 在阵列中寻觅赫克托耳或库格诺斯,[17]
他遭逢了后者,与前者的决战需要推至
第十年。于是他以轭紧按雪白的脖颈,
催动快马,掉转车头,朝对手猛冲,
一边用手臂晃动着武器,一边高喊:
80 “年轻人,无论你是谁,都别觉得遗憾,
因为是海摩尼亚的阿喀琉斯灭掉你!”
他只说了这些,沉重的标枪紧随言辞。[18]
尽管例不虚发的武器确实已瞄准,
掷出之后,锋利的尖头却徒劳无功,
85 只是像钝器一样,砸中胸膛而已。
“女神之子,通过传闻我早已认识你,”[19]
对手说,“何必惊诧刀枪不能伤害我?”
(他果真惊诧)“并非你眼前插着棕色
马鬃的头盔,也非左手擎着的凹陷
90 盾牌保护我,它们唯一的用途是好看。
马尔斯穿戴甲胄也同理。即使剥掉
所有这些行头,我仍然不会伤分毫。
涅柔斯外孙算得了什么,涅柔斯全家[20]
乃至天下的海洋都归我父亲管辖。”[21]
95 他说完,将投枪掷向埃阿科斯的孙子,
却注定陷在盾拱中,它穿透青铜外衣
和紧邻的九层牛皮,但被第十层阻挡。
阿喀琉斯拔出它,再次以强健的臂膀
投出颤动的兵器,敌人的身体却依旧
100 没有受伤。库格诺斯卸掉了甲胄,
[1] 学术界一般将《变形记》十二卷和十三卷的前三分之二合称为奥维德的“小《伊利亚特》”(12.1-13.622)。
[2] 特洛伊王子帕里斯(Paris)在停留斯巴达期间,拐走了国王墨涅拉俄斯的妻子海伦,引发了特洛伊战争。希腊人的“盟誓”呼应着更早的誓言。曾有无数希腊人追求第一美女海伦,最终墨涅拉俄斯通过抽签胜出。为了避免纷争,尤利西斯事前提议,所有竞争者郑重发誓,无论谁成为海伦的丈夫,其他人都要全力维护他。
[3] “希腊民族”对应的原文是Pelasgae(珀拉斯吉人)。
[4] 本卷11-23行这个片断虽然短,却吸引了众多学者的目光。位于“小《伊利亚特》”的开端,它理当具备分量。Ben-Porat(1976)、Thomas(1986)等人都注意到它既模仿了荷马《伊利亚特》(Iliad 2.299-329)中奥德修斯回忆此征兆的文本,又在语言和意象层面暗引了维吉尔《埃涅阿斯纪》第二卷中的内容。作为后起的诗人和特洛伊的后裔,奥维德需要平衡希腊和罗马的视角,融合荷马和维吉尔的传统。Musgrove(1997)经过对比发现,他在这里的记述大体接近荷马的原文,但是非常浓缩。然而奥维德也略过了《伊利亚特》对应段落中的一些重要细节。在荷马笔下,母鸟眼睁睁看着雏鸟被大蛇吃掉,然后自己才被吃,这位古希腊诗人突出了鸟全家的悲惨境遇,从而唤起了读者对它们所象征的特洛伊人的怜悯。奥维德的版本似乎缺失了这个重要方面,但他通过微妙的措辞与维吉尔《埃涅阿斯纪》第二卷建立了联系,而维吉尔在那卷诗歌里围绕蛇的中心意象,连接了拉奥孔(Laocoon)一家被蛇吞噬和普里阿摩斯惨遭杀害(杀他的庇洛斯被维吉尔比作蛇)的情节。第13行开头的动词serpere(爬,与表示蛇的serpens同源)和结尾的名词draconem(大蛇)确立了这段文字与《埃涅阿斯纪》第二卷的联系,蛇的青蓝色(caeruleum)不同于荷马笔下的血红色,这个词指向维吉尔的措辞(Aeneid 2.378-82)。奥维德的描写与维吉尔笔下拉奥孔父子在祭坛上被蛇杀死相似,两处都是一家老小成为牺牲品。树、祭坛、蛇的组合还激活了另一个重要场景:普里阿摩斯在祭坛被庇洛斯屠戮时,王后赫库芭带着孩子躲在月桂树下。拉奥孔和普里阿摩斯的隐形在场表明,奥维德并未忘记荷马暗示的特洛伊人的苦难。Musgrove评论道,这样写的效果是,当熟悉《埃涅阿斯纪》的罗马读者读到表层文本中卡尔卡斯兴奋的预言时,会自动在脑海中补出特洛伊人的悲惨结局。换言之,通过这样的安排,荷马的古希腊文本和维吉尔的古罗马文本在《变形记》中展开了对话。而且,从这里的戏剧情境看,作者需要突出的是先知卡尔卡斯的兴奋,直接移植出自奥德修斯之口的《伊利亚特》段落无法奏效。奥维德对荷马的段落做了微调,就以极其简洁的文字实现了上述各种艺术意图。
[5] 卡尔卡斯(Calcas)是希腊军队中的先知,忒斯托耳(Thestor)的儿子。
[6] 海神涅柔斯代指大海。
[7] 处女神指狄安娜。参考欧里庇得斯的悲剧《伊菲革涅娅在奥利斯》(Iphigenia at Aulis 1100-1531)和埃斯库罗斯的悲剧《阿伽门农》(Agamemnon 228-247)。阿伽门农曾杀死月神狄安娜的一只圣鹿而冒犯了她,在舰队从奥利斯出海的时候,海面一丝风也没有。阿伽门农只好按照祭司的命令,杀死自己的女儿伊菲革涅娅来平息女神的怒火。最后关头,狄安娜用一只鹿换下了伊菲革涅娅,舰队才得以顺利起航。
[8] 国王指阿伽门农。
[9] “亚细亚”对应的原文是Phrygia(佛里吉亚)。
[10] “消息”(Fama)在这里被视为一位女神。这种拟人化的处理也见于维吉尔《埃涅阿斯纪》(Aeneid 4.173-197)。
[11] 这里“轻信”(Credulitas)、“错误”(Error)、“快乐”(Laetitia)、“恐惧”(Timores)、“动乱”(Seditio)和“私语”(Susurri)都被视为“消息”的侍从或同伴。
[12] “她”指消息女神,
[13] 普罗特西拉俄斯(Protesilaus)是特洛伊战争中最先登岸的希腊人,也是第一个战死的希腊人。他死后拉俄达弥娅(Laodamia)自杀殉情。此前已有神谕说,在这场战争中,最先登岸的希腊人必定最先死去。
[14] 参考本书第十一卷第197行的注释。
[15] 这位库格诺斯(Cygnus)不是最先变天鹅的那位利古里亚国王(第二卷367-380行),也不是后来变天鹅的阿波罗之子(第七卷371-379行),而是海神涅普顿的儿子。
[16] 因为长枪的木杆是用佩里昂山的树制成的。
[17] Mader(2013)认为,“赫克托耳或库格诺斯”表现的这种碰运气的态度是奥维德对阿喀琉斯的故意矮化,因为在荷马史诗中,他与赫克托耳的对决无疑是他一生最辉煌的瞬间。
[18] “他”对应的原文是Aeacides(埃阿科斯的后裔),因为阿喀琉斯是埃阿科斯的孙子。
[19] “女神之子”指忒提斯的儿子阿喀琉斯。
[20] “涅柔斯外孙”也指阿喀琉斯。
[21] “我父亲”指涅普顿。