Nescius assumptis Priamus pater Aesacon alis
vivere, lugebat; tumulo quoque nomen habenti
inferias dederat cum fratribus Hector inanis[1].
Defuit officio Paridis praesentia tristi,
5 postmodo qui rapta longum cum coniuge bellum
attulit in patriam; coniurataeque sequuntur
mille rates gentisque simul commune Pelasgae.
Nec dilata foret vindicta, nisi aequora saevi
invia fecissent venti Boeotaque tellus
10 Aulide piscosa puppes tenuisset ituras.
Hic patrio de more Iovi cum sacra parassent,
ut vetus accensis incanduit ignibus ara,
serpere caeruleum Danai videre draconem
in platanum, coeptis quae stabat proxima sacris.
15 Nidus erat volucrum bis quattuor arbore summa,
quas simul et matrem circum sua damna volantem
corripuit serpens avidoque recondidit ore.
Obstipuere omnes; at veri providus augur
Thestorides: ‘Vincemus’; ait ‘gaudete, Pelasgi;
20 Troia cadet, sed erit nostri mora longa laboris,’
atque novem volucres in belli digerit annos.
Ille, ut erat virides amplexus in arbore ramos,
fit lapis et servat serpentis imagine saxum.
Permanet Aoniis Nereus violentus in undis
25 bellaque non transfert et sunt qui parcere Troiae
Neptunum credant, quia moenia fecerat urbi.
At non Thestorides; nec enim nescitve tacetve
sanguine virgineo placandam virginis iram
esse deae. Postquam pietatem publica causa
30 rexque patrem vicit castumque datura cruorem
flentibus ante aram stetit Iphigenia ministris,
victa dea est nubemque oculis obiecit et inter
officium turbamque sacri vocesque precantum
supposita fertur mutasse Mycenida cerva.
35 Ergo ubi, qua decuit, lenita est caede Diana
et pariter Phoebes, pariter maris ira recessit,
accipiunt ventos a tergo mille carinae
multaque perpessae Phrygia potiuntur harena.
Orbe locus medio est inter terrasque fretumque
40 caelestesque plagas, triplicis confinia mundi,
unde quod est usquam, quamvis regionibus absit,
inspicitur penetratque cavas vox omnis ad aures.
Fama tenet summaque domum sibi legit in arce
innumerosque aditus ac mille foramina tectis
45 addidit et nullis inclusit limina portis;
nocte dieque patet; tota est ex aere sonanti,
tota fremit vocesque refert iteratque quod audit;
nulla quies intus nullaque silentia parte.
Nec tamen est clamor, sed parvae murmura vocis,
50 qualia de pelagi, siquis procul audiat, undis
esse solent, qualemve sonum, cum Iuppiter atras
increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt.
Atria turba tenet; veniunt, leve vulgus, euntque
mixtaque cum veris passim commenta vagantur
55 milia rumorum confusaque verba volutant;
e quibus hi vacuas implent sermonibus aures,
hi narrata ferunt alio mensuraque ficti
crescit et auditis aliquid novus adicit auctor.
Illic Credulitas, illic temerarius Error
60 vanaque Laetitia est consternatique Timores
Seditioque repens dubioque auctore Susurri.
Ipsa, quid in caelo rerum pelagoque geratur
et tellure, videt totumque inquirit in orbem.
Fecerat haec notum Graias cum milite forti
65 adventare rates; neque inexpectatus in armis
hostis adest; prohibent aditus litusque tuentur
Troes et Hectorea primus fataliter hasta,
Protesilae, cadis; commissaque proelia magno
stant Danais fortisque animae nece cognitus Hector;
70 nec Phryges exiguo, quid Achaica dextera posset,
sanguine senserunt; et iam Sigea rubebant
litora, iam leto proles Neptunia Cygnus
mille viros dederat, iam curru instabat Achilles
totaque Peliacae sternebat cuspidis ictu
75 agmina; perque acies aut Cygnum aut Hectora quaerens
congreditur Cygno; decimum dilatus in annum
Hector erat; tum colla iugo candentia pressos
exhortatus equos, currum direxit in hostem
concutiensque suis vibrantia tela lacertis:
80 ‘Quisquis es, o iuvenis,’ dixit ‘solamen habeto
mortis, ab Haemonio quod sis iugulatus Achille.’
Hactenus Aeacides; vocem gravis hasta secuta est.
Sed quamquam certa nullus fuit error in hasta,
nil tamen emissi profecit acumine ferri;
85 utque hebeti pectus tantummodo contudit ictu.
‘Nate dea, nam te fama praenovimus,’ inquit
ille ‘quid a nobis vulnus miraris abesse?’
(mirabatur enim) ‘Non haec, quam cernis, equinis
fulva iubis cassis neque onus cava parma sinistrae
90 auxilio mihi sunt; decor est quaesitus ab istis.
Mars quoque ob hoc capere arma solet; removebitur omne[2]
tegminis officium; tamen indestrictus abibo.
Est aliquid non esse satum Nereide, sed qui
Nereaque et natas et totum temperat aequor.’
95 Dixit et haesurum clipei curvamine telum
misit in Aeaciden, quod et aes et proxima rupit
terga novena boum, decimo tamen orbe moratum est.
Excutit hoc heros rursusque trementia forti
tela manu torsit; rursus sine vulnere corpus
100 sincerumque fuit. Nec tertia cuspis apertum
父親普里阿摩斯不知他變作鳥,仍然[1] 伊菲革涅婭在奧利斯
活着,為他哀悼;刻着他名字的墳前,
赫克托耳和眾兄弟也獻上無用的祭禮。
帕里斯卻沒有參加這場悲傷的儀式,
5 他很快將與拐騙的妻子一道給故園
招來漫長的戰爭。千艘盟誓的戰船[2]
將尾隨而來,連同整個希臘民族。[3]
復仇本不會耽擱,若非海上的通路
被暴風阻斷,博奧蒂亞的土地在魚類
10 聚集的奧利斯留住了急欲遠航的艦隊。
他們在此按祖先的規矩向朱庇特獻祭,[4]
當火焰燃起,古老的祭壇光彩熠熠,
希臘人看見一條青藍的大蛇爬上
懸鈴木(它緊鄰他們舉行祭祀的地方)。
15 樹頂有一個鳥巢,裡面有八隻幼雛,
蛇將它們和母鳥(繞孩子飛來飛去)
一併擒獲,埋入那張貪婪的大嘴裡。
所有人瞠目結舌。但預知未來的占卜師
卡爾卡斯說,“慶祝吧,希臘人,我們將勝,[5]
20 特洛伊將敗,但需忍受漫長的苦辛。”
他將九隻鳥解釋為戰爭將持續九載。
那條蛇纏着樹的綠枝,則以此形態
變成了石頭,石頭保持着蛇的模樣。
阿俄尼亞的海上,涅柔斯仍掀着狂浪,[6]
25 拒絕運送戰船。有些人相信涅普頓
饒過了特洛伊,因為城牆是他的作品。
但卡爾卡斯知道真相,也無意沉默,
他說處女神的憤怒必須以處女之血[7]
來化解。當公共利益的考慮戰勝親情,
30 國王的身份壓過了父親,即將呈奉[8]
貞潔血液的伊菲革涅婭站在聖壇前,
祭司也垂淚。女神不忍心,以雲霧遮掩
眾目,趁着儀式的忙亂和祈禱者的喧語,
據說用一隻母鹿替代了邁錫尼少女。
35 於是,當適宜的祭品撫平狄安娜的怨氣,
女神和大海的怒意就突然一起消弭,
強勁的風從後方推動這千艘戰船,
它們在飽經磨難後抵達亞細亞的沙灘。[9]
在世界中央,陸地、大海和天空接壤 “消息”女神的居處
40 之處,三重宇宙的結合點,有一個地方,
任何事,無論多遙遠,從這裡都可窺見,
所有的話音都落入空蕩的耳朵裡面。
“消息”佔據着此處,她在高山之巔[10]
選擇了住所,添加了無數通道和上千
45 孔隙,卻沒有布置鎖住入口的房門。
它日夜敞開,全部以傳音的銅築成,
處處回蕩着聲響,重複着聽聞之音,
每部分都不會沉默,屋內永無安靜。
但也並沒有喧嚷,唯喁喁低語涌動,
50 如同誰在遠處傾聽時,大海波浪經常
發出的聲音,或當朱庇特讓雲塊相撞,
驚雷炸裂後留下的連綿拖曳的餘響。
人群聚集於大廳,無常的庸眾雜沓
往來,千萬條流言四下紛飛,謊話
55 與真言混合,亂糟糟的詞語卷作一團。
其中一些以閑談將空洞的耳朵填滿,
一些將道聽途說傳至別處,也杜撰
不少,每位講述者都依次隨意加添。
那裡也同樣住着“輕信”、莽撞的“錯誤”、
60 虛妄無根的“快樂”、倉皇失措的“恐懼”、
突然的“動亂”和來源無法判定的“私語”。[11]
“消息”自己則盯着天空、海洋和大陸
發生的一切,打探着整個宇宙的事情。
希臘戰艦與眾勇士的遠征,她已經讓人[12] 庫格諾斯之死
65 知曉。武裝的強敵並不是悄然出現,
特洛伊軍隊阻止其搶灘,守衛着海岸。
按命運的諭令,普羅特西拉俄斯最先
死於赫克托耳的長矛。一開啟戰端,[13]
希臘損失慘重,領教了赫克托耳的
70 驍勇;特洛伊也以血的代價體驗了
對方的殺傷力。希蓋文海濱已然變赤,[14]
涅普頓的兒子庫格諾斯已然殺死[15]
千名兵士,阿喀琉斯正駕着戰車,
揮舞佩里昂長槍,將排排敵人收割,[16]
75 在陣列中尋覓赫克托耳或庫格諾斯,[17]
他遭逢了後者,與前者的決戰需要推至
第十年。於是他以軛緊按雪白的脖頸,
催動快馬,掉轉車頭,朝對手猛衝,
一邊用手臂晃動着武器,一邊高喊:
80 “年輕人,無論你是誰,都別覺得遺憾,
因為是海摩尼亞的阿喀琉斯滅掉你!”
他只說了這些,沉重的標槍緊隨言辭。[18]
儘管例不虛發的武器確實已瞄準,
擲出之後,鋒利的尖頭卻徒勞無功,
85 只是像鈍器一樣,砸中胸膛而已。
“女神之子,通過傳聞我早已認識你,”[19]
對手說,“何必驚詫刀槍不能傷害我?”
(他果真驚詫)“並非你眼前插着棕色
馬鬃的頭盔,也非左手擎着的凹陷
90 盾牌保護我,它們唯一的用途是好看。
馬爾斯穿戴甲胄也同理。即使剝掉
所有這些行頭,我仍然不會傷分毫。
涅柔斯外孫算得了什麼,涅柔斯全家[20]
乃至天下的海洋都歸我父親管轄。”[21]
95 他說完,將投槍擲向埃阿科斯的孫子,
卻註定陷在盾拱中,它穿透青銅外衣
和緊鄰的九層牛皮,但被第十層阻擋。
阿喀琉斯拔出它,再次以強健的臂膀
投出顫動的兵器,敵人的身體卻依舊
100 沒有受傷。庫格諾斯卸掉了甲胄,
[1] 學術界一般將《變形記》十二卷和十三卷的前三分之二合稱為奧維德的“小《伊利亞特》”(12.1-13.622)。
[2] 特洛伊王子帕里斯(Paris)在停留斯巴達期間,拐走了國王墨涅拉俄斯的妻子海倫,引發了特洛伊戰爭。希臘人的“盟誓”呼應着更早的誓言。曾有無數希臘人追求第一美女海倫,最終墨涅拉俄斯通過抽籤勝出。為了避免紛爭,尤利西斯事前提議,所有競爭者鄭重發誓,無論誰成為海倫的丈夫,其他人都要全力維護他。
[3] “希臘民族”對應的原文是Pelasgae(珀拉斯吉人)。
[4] 本卷11-23行這個片斷雖然短,卻吸引了眾多學者的目光。位於“小《伊利亞特》”的開端,它理當具備分量。Ben-Porat(1976)、Thomas(1986)等人都注意到它既模仿了荷馬《伊利亞特》(Iliad 2.299-329)中奧德修斯回憶此徵兆的文本,又在語言和意象層面暗引了維吉爾《埃涅阿斯紀》第二卷中的內容。作為後起的詩人和特洛伊的後裔,奧維德需要平衡希臘和羅馬的視角,融合荷馬和維吉爾的傳統。Musgrove(1997)經過對比發現,他在這裡的記述大體接近荷馬的原文,但是非常濃縮。然而奧維德也略過了《伊利亞特》對應段落中的一些重要細節。在荷馬筆下,母鳥眼睜睜看着雛鳥被大蛇吃掉,然後自己才被吃,這位古希臘詩人突出了鳥全家的悲慘境遇,從而喚起了讀者對它們所象徵的特洛伊人的憐憫。奧維德的版本似乎缺失了這個重要方面,但他通過微妙的措辭與維吉爾《埃涅阿斯紀》第二卷建立了聯繫,而維吉爾在那捲詩歌里圍繞蛇的中心意象,連接了拉奧孔(Laocoon)一家被蛇吞噬和普里阿摩斯慘遭殺害(殺他的庇洛斯被維吉爾比作蛇)的情節。第13行開頭的動詞serpere(爬,與表示蛇的serpens同源)和結尾的名詞draconem(大蛇)確立了這段文字與《埃涅阿斯紀》第二卷的聯繫,蛇的青藍色(caeruleum)不同於荷馬筆下的血紅色,這個詞指向維吉爾的措辭(Aeneid 2.378-82)。奧維德的描寫與維吉爾筆下拉奧孔父子在祭壇上被蛇殺死相似,兩處都是一家老小成為犧牲品。樹、祭壇、蛇的組合還激活了另一個重要場景:普里阿摩斯在祭壇被庇洛斯屠戮時,王后赫庫芭帶着孩子躲在月桂樹下。拉奧孔和普里阿摩斯的隱形在場表明,奧維德並未忘記荷馬暗示的特洛伊人的苦難。Musgrove評論道,這樣寫的效果是,當熟悉《埃涅阿斯紀》的羅馬讀者讀到表層文本中卡爾卡斯興奮的預言時,會自動在腦海中補出特洛伊人的悲慘結局。換言之,通過這樣的安排,荷馬的古希臘文本和維吉爾的古羅馬文本在《變形記》中展開了對話。而且,從這裡的戲劇情境看,作者需要突出的是先知卡爾卡斯的興奮,直接移植出自奧德修斯之口的《伊利亞特》段落無法奏效。奧維德對荷馬的段落做了微調,就以極其簡潔的文字實現了上述各種藝術意圖。
[5] 卡爾卡斯(Calcas)是希臘軍隊中的先知,忒斯托耳(Thestor)的兒子。
[6] 海神涅柔斯代指大海。
[7] 處女神指狄安娜。參考歐里庇得斯的悲劇《伊菲革涅婭在奧利斯》(Iphigenia at Aulis 1100-1531)和埃斯庫羅斯的悲劇《阿伽門農》(Agamemnon 228-247)。阿伽門農曾殺死月神狄安娜的一隻聖鹿而冒犯了她,在艦隊從奧利斯出海的時候,海面一絲風也沒有。阿伽門農只好按照祭司的命令,殺死自己的女兒伊菲革涅婭來平息女神的怒火。最後關頭,狄安娜用一隻鹿換下了伊菲革涅婭,艦隊才得以順利起航。
[8] 國王指阿伽門農。
[9] “亞細亞”對應的原文是Phrygia(佛里吉亞)。
[10] “消息”(Fama)在這裡被視為一位女神。這種擬人化的處理也見於維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 4.173-197)。
[11] 這裡“輕信”(Credulitas)、“錯誤”(Error)、“快樂”(Laetitia)、“恐懼”(Timores)、“動亂”(Seditio)和“私語”(Susurri)都被視為“消息”的侍從或同伴。
[12] “她”指消息女神,
[13] 普羅特西拉俄斯(Protesilaus)是特洛伊戰爭中最先登岸的希臘人,也是第一個戰死的希臘人。他死後拉俄達彌婭(Laodamia)自殺殉情。此前已有神諭說,在這場戰爭中,最先登岸的希臘人必定最先死去。
[14] 參考本書第十一卷第197行的注釋。
[15] 這位庫格諾斯(Cygnus)不是最先變天鵝的那位利古里亞國王(第二卷367-380行),也不是後來變天鵝的阿波羅之子(第七卷371-379行),而是海神涅普頓的兒子。
[16] 因為長槍的木杆是用佩里昂山的樹製成的。
[17] Mader(2013)認為,“赫克托耳或庫格諾斯”表現的這種碰運氣的態度是奧維德對阿喀琉斯的故意矮化,因為在荷馬史詩中,他與赫克托耳的對決無疑是他一生最輝煌的瞬間。
[18] “他”對應的原文是Aeacides(埃阿科斯的後裔),因為阿喀琉斯是埃阿科斯的孫子。
[19] “女神之子”指忒提斯的兒子阿喀琉斯。
[20] “涅柔斯外孫”也指阿喀琉斯。
[21] “我父親”指涅普頓。