crescere difficili nec opes exposcere parvas
cumque tridentigero tumidi genitore profundi
mortalem induitur formam Phrygiaeque tyranno[1]
aedificat muros pactus pro moenibus aurum.[2]
205 Stabat opus: pretium rex infitiatur et addit,
perfidiae cumulum, falsis periuria verbis.
‘Non inpune feres’ rector maris inquit et omnes
inclinavit aquas ad avarae litora Troiae
inque freti formam terras convertit opesque[3]
210 abstulit agricolis et fluctibus obruit agros.[4]
Poena neque haec satis est: regis quoque filia monstro
poscitur aequoreo. Quam dura ad saxa revinctam
vindicat Alcides promissaque munera dictos[5]
poscit equos, tantique operis mercede negata
215 bis periura capit superatae moenia Troiae.[6]
Nec pars militiae, Telamon, sine honore recessit
Hesioneque data potitur; nam coniuge Peleus
clarus erat diva nec avi magis ille superbit[7]
nomine quam soceri, siquidem Iovis esse nepotem[8]
220 contigit haud uni, coniunx dea contigit uni.
Namque senex Thetidi Proteus ‘Dea’ dixerat ‘undae,
concipe: mater eris iuvenis, qui fortibus annis[9]
acta patris vincet maiorque vocabitur illo.’
Ergo, ne quicquam mundus Iove maius haberet,
225 quamvis haud tepidos sub pectore senserat ignes,
Iuppiter aequoreae Thetidis conubia fugit[10]
in suaque Aeaciden succedere vota nepotem
iussit et amplexus in virginis ire marinae.
Est sinus Haemoniae curvos falcatus in arcus;
230 bracchia procurrunt, ubi, si foret altior unda,[11]
portus erat; summis inductum est aequor harenis.
Litus habet solidum, quod nec vestigia servet
nec remoretur iter nec opertum pendeat alga;[12]
Myrtea silva subest bicoloribus obsita bacis.
235 Est specus in medio, natura factus an arte,
ambiguum, magis arte tamen: quo saepe venire
frenato delphine sedens, Theti, nuda solebas.
Illic te Peleus, ut somno victa iacebas,[13]
occupat et, quoniam precibus temptata repugnas,
240 vim parat innectens ambobus colla lacertis;
quodnisi venisses variatis saepe figuris[14]
ad solitas artes, auso foret ille potitus;
sed modo tu volucris (volucrem tamen ille tenebat),[15]
nunc gravis arbor eras: haerebat in arbore Peleus;
245 tertia forma fuit maculosae tigridis: illa
territus Aeacides a corpore bracchia soluit.
Isque deos pelagi vino super aequora fuso
et pecoris fibris et fumo turis adorat,
donec Carpathius medio de gurgite vates
250 ‘Aeacide,’ dixit ‘thalamis potiere petitis,
tu modo, cum rigido sopita quiescit in antro,[16]
ignaram laqueis vincloque innecte tenaci.
Nec te decipiat centum mentita figuras,[17]
sed preme, quidquid erit, dum, quod fuit ante reformet.’
255 Dixerat haec Proteus et condidit aequore vultum
admisitque suos in verba novissima fluctus.
Pronus erat Titan inclinatoque tenebat[18]
Hesperium temone fretum, cum pulchra relicto[19]
Nereis ingreditur consueta cubilia ponto.[20]
260 Vix bene virgineos Peleus invaserat artus,[21]
illa novat formas, donec sua membra teneri
sentit et in partes diversas bracchia tendi;[22]
tum demum ingemuit, ‘Neque’ ait ‘sine numine vincis,’
exhibita estque Thetis. Confessam amplectitur heros
265 et potitur votis ingentique inplet Achille.[23]
Felix et nato, felix et coniuge Peleus,
et cui, si demas iugulati crimina Phoci,
omnia contigerant. Fraterno sanguine sontem
expulsumque domo patria Trachinia tellus
270 accipit. Hic regnum sine vi, sine caede regebat[24]
Lucifero genitore satus patriumque nitorem
ore ferens Ceyx, illo qui tempore maestus
dissimilisque sui fratrem lugebat ademptum.[25]
Quo postquam Aeacides fessus curaque viaque
275 venit et intravit paucis comitantibus urbem,
quosque greges pecorum, quae secum armenta trahebat,
haud procul a muris sub opaca valle reliquit,
copia cum facta est adeunti tecta tyranni,[26]
velamenta manu praetendens supplice, qui sit
280 quoque satus, memorat, tantum sua crimina celat
mentiturque fugae causam: petit, urbe vel agro[27]
se iuvet. Hunc contra placido Trachinius ore[28]
talibus adloquitur: ‘Mediae quoque commoda plebi
nostra patent, Peleu, nec inhospita regna tenemus.
285 Adicis huic animo momenta potentia, clarum[29]
nomen avumque Iovem. Ne tempora perde precando.[30]
Quod petis, omne feres tuaque haec pro parte vocato,[31]
qualiacumque vides. Utinam meliora videres!’
Et flebat. Moveat tantos quae causa dolores,
290 Peleusque comitesque rogant; quibus ille profatur:[32]
‘Forsitan hanc volucrem, rapto quae vivit et omnes
terret aves, semper pennas habuisse putetis:[33]
vir fuit et (tanta est animi constantia) iam tum[34]
acer erat belloque ferox ad vimque paratus,
295 nomine Daedalion. Illo genitore creatis,[35]
qui vocat Auroram caeloque novissimus exit,
cura mihi pax est, pacis mihi cura tenendae[36]
coniugiique fuit, fratri fera bella placebant.
Illius virtus reges gentesque subegit,
300 quae nunc Thisbaeas agitat mutata columbas.
[1] Phrygiaeque=Phrygioque=Phrygiique
[2] aedificat…pactus…aurum=aedificant…pacti…aurum=aedificant…pacto…auro
[3] convertit=complevit
[4] agros=arva
[5] vindicat=vendicat
[6] periura=peritura
[7] nec avi=neque enim
[8] nomine=numine; nepotem=nepoti
[9] annis=armis=actis
[10] fugit=vitat
[11] ubi=qui
[12] opertum=operta
[13] victa=vincta
[14] quodnisi=quae nisi
[15] tenebat=premebat
[16] rigido=gelido; quiescit=quiescet
[17] figuras=figuris
[18] tenebat=petebat
[19] relicto=relecto
[20] ponto=saxo
[21] invaserat=evinxerat=evixerat=devinxerat
[22] sentit=sensit; tendi=tendit=tendens
[23] ingentique…Achille=ingentemque…Achillem
[24] regebat=tenebat=parabat
[25] dissimilisque=dissimilemque
[26] tecta=prima
[27] mentiturque=mentitusque
[28] iuvet=tuat=tuet
[29] momenta=monimenta
[30] Ne=Nec
[31] vocato=teneto=videto
[32] Peleusque=Peleus=Et peleus=Peleusque et
[33] putetis=putatis
[34] iam tum=tantum=quantum
[35] creatis=creatus=creamur
[36] cura=culta=culpa
極其巨大的資源,也面臨空前的難題,
於是和翻卷海洋的三叉戟君王一起,
化身為凡人,替佛里吉亞統治者修築
城牆,事先約定以黃金酬謝辛苦。[1]
205 作品已竣工,國王卻拒絕支付這筆錢,
甚至欺騙到底,發誓此交易是虛言。
“你註定難逃懲罰,”大洋之主說,驅趕
所有的波浪沖向吝嗇特洛伊的海岸,
將遠近的土地變成一片澤國,捲走
210 耕夫的收成與財富,以洪水摧毀田疇。
僅這項報復還不夠:國王的女兒也即將[2]
獻給海怪作祭品。當她綁在巉岩上,[3]
海格力斯救了她,並索要事先答應[4]
給他的馬匹。大功的酬勞遭到否定,
215 他攻陷了兩度被偽誓玷污的特洛伊城牆。[5]
並肩作戰的特拉蒙也帶着榮耀返鄉,[6] 佩琉斯與忒提斯
贏得了赫西俄涅;佩琉斯則因為娶到
女神而揚名,岳父比祖父更讓他驕傲,[7]
畢竟天底下不止一人是朱庇特之孫,
220 唯獨他享有與一位女神成婚的好運。
因為年邁的普羅透斯曾對忒提斯說:[8]
“海神,懷孕吧,你的孩子在盛年將超過
父親的成就,其名聲將比父親更卓越。”
所以,怕世界出現勝過朱庇特的角色,
225 神王雖然自己的胸中也欲焰如焚,
卻不敢與海洋女神忒提斯肌膚相親,
轉而命令孫兒、即埃阿科斯之子[9]
替他圓了夢,與海中處女共赴枕席。
海摩尼亞有一處海灣,形如彎弓,[10]
230 雙臂遠伸,水若再深些,就可做良港,
可惜海面只勉強淹沒了沙灘的表層。
岸濱的質地硬實,不留下任何足印,
不陷沒行人的腳步,也沒有覆蓋海藻。
一片香桃木在附近,雙色的漿果懸搖。
235 林中有一個洞,不知是自然還是技藝
所造,更像是技藝。你習慣裸體到此,
忒提斯,坐在馴順的坐騎——海豚身上。
佩琉斯趁你沉在睡眠中,決意品嘗
歡愛,他以蜜語誘惑你,卻遭到抵抗,
240 便訴諸強力,用兩隻胳膊緊摟你頸項。
若非你使用慣常的法術,頻繁變形,
膽大妄為的男子恐怕就已經得逞。
然而,你時而化作鳥(他仍握着鳥不放),
時而變一棵大樹(佩琉斯緊緊依傍),
245 第三種形狀是斑斕的猛虎,它終於嚇壞
埃阿科斯之子,讓手臂從身上鬆開。
此後,他往水面倒了酒,敬拜海神,
以綿羊內臟和乳香爭取他們的歡心,
直到喀爾巴阡的先知從海中升起,[11]
250 說道:“佩琉斯,你會贏得夢想的婚禮,
你只需在女神安眠於岩洞之中的時分,
用結實的繩子悄悄捆牢她的全身,
無論她怎樣以百種不同的形態欺騙你,
你始終別鬆手,直到她恢復最初的樣子。”
255 普羅透斯說完,就將臉藏進海水中,
任隨自己的波浪在最後的話語上合攏。
太陽正沉落,馬車的轅桿向下傾斜,
佔據西極的海域,美麗的女神離開了[12]
水波,再次進入了自己習慣的卧室。
260 佩琉斯還未完全侵佔她處女的身體,
她就改換了形狀,但終於意識到四肢
被綁縛,雙臂向兩邊攤開,無法用力,
只好嘆道,“若沒有神助,你斷不能贏,”
重新變回忒提斯。他抱住認輸的女神,
265 得償所願,孕育了偉大的阿喀琉斯。
佩琉斯因為兒子和妻子享盡了福氣,[13] 佩琉斯的流亡
他本可稱全福之人,倘若不曾犯過
殺害福科斯的罪。他身染弟弟之血,
被逐出故鄉,輾轉流落到特拉喀斯。[14]
270 刻宇克斯統治着那裡,沒有暴力,[15]
也沒有屠戮。他是晨星之子,容貌
繼承了父親的俊美。此時他正在哀悼
失去的弟弟,只顧傷心,不似平日。[16]
因為遭際和漂泊而疲憊不堪的佩琉斯
275 到達這裡,在少數隨從陪伴下進了城,
並事先將一路驅趕而來的羊群與牛群
安置在離城牆不遠的一處幽暗山谷中。
當獲得機會覲見君主,他極其謙恭,
伸出裹着羊毛的橄欖枝,告知自己的[17]
280 家世,唯獨隱瞞了他的罪行,編造了
流放的原因,乞求國王允許他在城裡
或郊野居住。對方聽聞,以溫和的言辭
對他說,“即使卑微的平民都可享用
我們的便利,我也並非不好客的君王,
285 性情本如此,何況你是這樣的身份,聲名
遐邇,祖父是朱庇特。不必花時間陳情,
你所求都可以滿足,你周遭所見都可以
視為你所有。真希望你見到更好的東西!”
他說著潸然垂淚。佩琉斯和同伴問他
290 如此哀傷有怎樣的緣由。主人回答:[18] 代達利昂變鷹
“你們或許以為這隻以掠奪為生、
震懾百鳥的猛禽一直有翅膀在身,[19]
其實它曾經是人(性格卻未變)。那時
他便如此悍勇善戰,總愛用武力,
295 代達利昂是其名。我們共同的父親
就是召來奧羅拉、最後消隱的那顆星。[20]
我珍惜和平,所以一心維繫和平,
保護婚姻,弟弟卻只喜歡殘酷的戰爭。
他曾以勇武征服眾多君王與民族,
300 如今變了形,仍將提斯柏的鴿子追逐。[21]
[1] 傳說阿波羅和涅普頓(“三叉戟君王”)參與了拉俄墨冬(“佛里吉亞統治者”)建造特洛伊的工程。
[2] “國王的女兒”指赫西俄涅(Hesione),拉俄墨冬的女兒,普里阿摩斯(Priamus)的妹妹,薩拉米斯(Salamis)國王特拉蒙的後妻。
[3] 這隻海怪名叫Cetus(古希臘語ketos),後來這個詞用來指鯨魚。
[4] “海格力斯”對應的原文是Alcides,這是指代他的慣常名稱,意為“阿爾凱俄斯(Alceus)的後裔”,因為名義上他是阿爾凱俄斯(安菲特律翁的父親)的孫子。朱庇特劫走特洛伊王子蓋尼米得後,作為補償,送給拉俄墨冬很多好馬,海格力斯救赫西俄涅的條件,就是得到這些馬。
[5] 第一度是欺騙阿波羅和涅普頓,第二度是欺騙海格力斯。
[6] 特拉蒙和佩琉斯是兄弟,他們誤殺自己同父異母的弟弟福科斯後逃到薩拉米斯,特拉蒙娶了國王庫克柔斯(Cychreus)的女兒珀里波婭(Periboea),後者為他生下了著名的埃阿斯。後來庫克柔斯讓特拉蒙繼承了王位。特拉蒙也參加了海格力斯的特洛伊之戰,娶回了赫西俄涅。
[7] 佩琉斯的妻子是女神忒提斯(Thetis)。“岳父”指海神涅柔斯,“祖父”指朱庇特。涅柔斯是古老而尊貴的神,做他的女婿並不容易;神王朱庇特雖貴為至尊,但凡間後裔太多,做他孫子並不稀奇。
[8] 普羅透斯擅長預言。
[9] “埃阿科斯之子”指佩琉斯。
[10] 海摩尼亞即帖撒利亞。
[11] “喀爾巴阡的先知”指普羅透斯。喀爾巴阡海的名字源於卡爾巴托斯島(Carpathus),它在克里特島和羅多斯島之間。
[12] “女神”對應的原文是Nereis(涅柔斯之女)。
[13] Griffin(1981)指出,刻宇克斯的故事(266-748行)是《變形記》中最長的單個故事。奧維德巧妙地將三個故事(代達利昂變鷹、普薩瑪忒的狼變石頭和刻宇克斯夫婦變翠鳥)連綴到一起,以代達利昂兄弟的故事為框架,用刻宇克斯對兄弟及其女兒的牽掛與中間故事裡佩琉斯殺弟的行為相對照,突出了親情的主題,刻宇克斯夫婦忠貞不渝的愛情與親情主題相互補充,共同突出了虔敬的價值觀。
[14] 特拉喀斯(Trachis或Trachin)是帖撒利亞的一座城市,在埃塔山上。
[15] 刻宇克斯(Ceyx)是特拉喀斯國王,晨星(Lucifer)的兒子,哈爾庫俄涅的丈夫。
[16] “失去的弟弟”指下文提到的代達利昂(Daedalion)。
[17] “裹着羊毛的橄欖枝”在拉丁語中叫velamenta,是和平的象徵。
[18] Rudd(2008)將刻宇克斯的長篇故事分成五部分:290-409行是序幕,410-473行刻宇克斯決定遠行,474-582行刻宇克斯遭遇海難淹死,583-673行朱諾命睡神傳死訊,674-748行是結局。
[19] 它是代達利昂變成的鷹。
[20] 即晨星。
[21] 提斯柏(Thisbe)是博奧蒂亞的一座小鎮,名字源於埃索坡斯(Aesopus)的女兒提斯柏,這裡的鴿子很出名。