muneris arbitrium gaudens altore recepto.
Ille male usurus donis ait: ‘Effice, quidquid
corpore contigero, fulvum vertatur in aurum.’
Adnuit optatis nocituraque munera soluit
105 Liber et indoluit, quod non meliora petisset.
Laetus abit gaudetque malo Berecyntius heros
pollicitique fidem tangendo singula temptat,
vixque sibi credens, non alta fronde virentem
ilice detraxit virgam: virga aurea facta est;
110 tollit humo saxum: saxum quoque palluit auro;
contigit et glaebam: contactu glaeba potenti
massa fit; arentes Cereris decerpsit aristas:[1]
aurea messis erat; demptum tenet arbore pomum:
Hesperidas donasse putes; si postibus altis
115 admovit digitos, postes radiare videntur.
Ille etiam liquidis palmas ubi laverat undis,[2]
unda fluens palmis Danaen eludere posset.[3]
vix spes ipse suas animo capit aurea fingens
omnia; gaudenti mensas posuere ministri
120 exstructas dapibus nec tostae frugis egentes.
Tum vero, sive ille sua Cerealia dextra
munera contigerat, Cerealia dona rigebant;
sive dapes avido convellere dente parabat,
lammina fulva dapes admoto dente premebat;[4]
125 miscuerat puris auctorem muneris undis:
fusile per rictus aurum fluitare videres.
Attonitus novitate mali divesque miserque
effugere optat opes et, quae modo voverat, odit.
Copia nulla famem relevat, sitis arida guttur
130 urit, et inviso meritus torquetur ab auro
ad caelumque manus et splendida bracchia tollens
‘Da veniam, Lenaee pater! Peccavimus’ inquit,
‘sed miserere, precor, speciosoque eripe damno!’
Mite deum numen: Bacchus peccasse fatentem
135 restituit factique fide data munera soluit.[5]
‘Neve male optato maneas circumlitus auro,[6]
vade’ ait ‘ad magnis vicinum Sardibus amnem
perque iugum ripae labentibus obvius undis[7]
carpe viam, donec venias ad fluminis ortus,[8]
140 spumigeroque tuum fonti, qua plurimus exit,
subde caput corpusque simul, simul elue crimen.’
Rex iussae succedit aquae; vis aurea tinxit
flumen et humano de corpore cessit in amnem.
Nunc quoque iam veteris percepto semine venae
145 arva rigent auro madidis pallentia glaebis.
Ille perosus opes silvas et rura colebat
Panaque montanis habitantem semper in antris,[9]
pingue sed ingenium mansit, nocituraque, ut ante,
rursus erant domino stultae praecordia mentis.[10]
150 Nam freta prospiciens late riget arduus alto
Tmolus in ascensu clivoque extensus utroque
Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis.
Pan ibi dum teneris iactat sua carmina nymphis[11]
et leve cerata modulatur harundine carmen
155 ausus Apollineos prae se contemnere cantus,
iudice sub Tmolo certamen venit ad inpar.
Monte suo senior iudex consedit et aures
liberat arboribus; quercu coma caerula tantum
cingitur, et pendent circum cava tempora glandes.
160 Isque deum pecoris spectans ‘In iudice’ dixit[12]
‘nulla mora est.’ Calamis agrestibus insonat ille
barbaricoque Midan (aderat nam forte canenti)
carmine delenit; post hunc sacer ora retorsit[13]
Tmolus ad os Phoebi; vultum sua silva secuta est.
165 Ille caput flavum lauro Parnaside vinctus
verrit humum Tyrio saturata murice palla
instructamque fidem gemmis et dentibus Indis[14]
sustinet a laeva; tenuit manus altera plectrum:
artificis status ipse fuit; tum stamina docto
170 pollice sollicitat, quorum dulcedine captus
Pana iubet Tmolus citharae submittere cannas.
Iudicium sanctique placet sententia montis
omnibus; arguitur tamen atque iniusta vocatur
unius sermone Midae. Nec Delius aures
175 humanam stolidas patitur retinere figuram,
sed trahit in spatium villisque albentibus inplet[15]
instabilesque imas facit et dat posse moveri;[16]
cetera sunt hominis: partem damnatur in unam
induiturque aures lente gradientis aselli.
180 Ille quidem celare cupit turpique pudore[17]
tempora purpureis temptat velare tiaris;
sed solitus longos ferro resecare capillos
viderat hoc famulus; qui cum nec prodere visum
dedecus auderet cupiens efferre sub auras
185 nec posset reticere tamen, secedit humumque[18]
effodit et, domini quales aspexerit aures,[19]
voce refert parva terraeque inmurmurat haustae
indiciumque suae vocis tellure regesta
obruit et scrobibus tacitus discedit opertis.
190 Creber harundinibus tremulis ibi surgere lucus
coepit et, ut primum pleno maturuit anno,
prodidit agricolam: leni nam motus ab austro[20]
obruta verba refert dominique coarguit aures.
Ultus abit Tmolo liquidumque per aera vectus
195 angustum citra pontum Nepheleidos Helles
Laomedonteis Latoius adstitit arvis;
dextera Sigei, Rhoetei laeva profundi
ara Panomphaeo vetus est sacrata Tonanti.[21]
Inde novae primum moliri moenia Troiae
200 Laomedonta videt susceptaque magna labore
[1] massa=missa
[2] palmas ubi=ubi palmas
[3] posset=possit; line 117a: Corporis et membris resplenduit aurea vestis
[4] premebat=nitebant=sonabant=rigebant
[5] factique=factaque=pactique
[6] maneas=maneat=veniat
[7] ripae=Lydum=rapae=vitae=nitens=repens
[8] viam=vias
[9] antris=arvis
[10] stultae=stolidae=solidae
[11] carmina=numina=munera
[12] deum=deus
[13] delenit=delinit; retorsit=resolvit
[14] instructamque=instrictamque=distinctamque; fidem=lyram
[15] albentibus=ardentibus
[16] imas=ime=uno=illas=illos
[17] turpique=turpisque
[18] posset=possit
[19] aspexerit=aspexerat
[20] agricolam=agricola=auricolam
[21] Panomphaeo=Panopeo
索要任意的恩惠(很誘人,卻是無益)。
他命定將濫用這個機會,“無論我身體
碰到什麼,”他說,“都讓它變成黃金。”
利柏耳同意了,雖然禮物將於他有損,
105 為對方感到沮喪,沒選擇更好的東西。
米達斯興高采烈地離開,為厄運欣喜,[1]
觸摸各種物品,看神言是否已兌現。
他幾乎不敢相信:從一棵矮櫟樹折斷
一根綠枝條,枝條立刻變得金燦燦;
110 從地上撿起石頭,石頭也頓然亮閃閃;
他碰土塊,魔力的接觸轉眼讓土塊
化作了金塊;他摘下一些成熟的麥穗,
真是金色的收穫;樹上採擷的蘋果
彷彿是西極仙女的禮物;手指倘若[2]
115 停歇於高大的廊柱,它們便赫然生光。
甚至當他在清澈的水中浸泡手掌,
掌間流過的液體都足以欺騙達那厄。[3]
他的心幾乎盛不下自己的希望,夢想着
一切變黃金。興奮之際,奴僕已擺好
120 滿滿的餐桌,都是珍饈和焦黃的麵包。
這時,如果他用手去拿刻瑞斯的禮物,[4]
刻瑞斯的禮物就變得堅硬,如果他試圖
用貪婪的牙齒去撕咬一塊鮮美的肉,
牙齒一碰過,就只有一層金殼入口。[5]
125 他將純水和巴克斯(禮物的賜予者)混合:[6]
你看見熔化的黃金流進他的上下顎。
奇異的災難令他驚恐,富有卻悲慘,
他只想擺脫財富,憎惡不久前的心愿。
豐盛的食物卻無法充饑,喉嚨如烈火
130 烤炙,自作自受,被可恨的黃金折磨。
向天空伸出金光奪目的手掌和手臂,
他哀求,“饒恕我的罪,偉大的列奈俄斯![7]
但請垂憐我,讓我逃離這華麗的咒詛!”
神是仁慈的,他既已認罪,巴克斯便恢復
135 原來的情形,收回為踐諾而送出的大禮。
“別因為愚蠢的願望永遠封裝在黃金里!”
神說,“去薩爾迪斯大城附近的那條河,[8]
逆着奔流的河水,沿着岸邊的山坡
行進,直到你抵達河源,你會看見
140 一處水不絕湧出、冒着泡沫的泉眼,
將頭和全身沉進去,你的罪便可蕩滌。”
國王來到神所說的水邊,黃金的威力
碰到河,就從人身上轉移到了水中。
甚至在今天,吸收了古老礦脈的田壤
145 因為金水的浸潤,仍然又硬又金黃。
他憎恨財富,於是在林間地頭遊盪,
追隨永遠在山中洞穴居住的潘神,
但他的理解力依然低下,愚蠢的心
註定如從前,將再次傷害它的主人。
150 提摩羅斯山巍然聳立,海邊的遠景
盡收眼底,坡脊向兩側延伸,這方
與薩爾迪斯為鄰,那方與許派裴接壤。
潘神在那裡向嬌柔的寧芙們賣弄歌聲,
並用蠟粘成的蘆笛吹出輕浮的樂音,
155 他竟然相信阿波羅的技藝遠不如自己,
讓提摩羅斯主持這實力懸殊的比試。[9]
年老的裁判坐在自己的山頂,讓耳朵
擺脫樹枝的糾纏,湛藍的頭髮只戴着
橡葉冠,凹陷的雙鬢懸掛着一些橡實。
160 他望向牧神,說道,“我這位裁判早已
準備好了。”潘吹起那支鄉野的蘆管,
粗糙的旋律迷住了米達斯(演奏那天
他碰巧在場)。然後,提摩羅斯的臉龐
轉向阿波羅。森林也隨他轉動方向。
165 日神的金頭戴着帕納索斯的桂冠,
浸染過推羅紫液的長袍掃過地面,
左手抱着一把嵌印度寶石和象牙的
絕美豎琴,右手則握着一支琴撥:
全然是藝術家的氣度。他用靈巧的拇指
170 彈奏琴弦。嘆服這音樂的甜美魔力,
提摩羅斯裁定,蘆笛輸給了豎琴。
所有聽眾都贊同山神的判斷和決定,
卻唯有米達斯一人質疑,大聲宣稱
這樣的結果不公平。阿波羅不能容忍
175 他那雙愚鈍的耳朵保持人的外觀,
將它們拉長,並以灰色的茸毛填滿,
讓根部變得鬆脫,可以自在地轉動。
其餘部分仍是人,只一個部位受懲,
於是他戴上了一對與慢驢無異的耳朵。
180 他的確希望隱藏它們,竭力用紫色
頭帶遮掩給自己奇恥大辱的兩鬢,
可是一位常給他打理長發的僕人
窺見了秘密。他渴望公布這個發現,
卻不敢泄露國王的醜事,但也很難
185 保持沉默,於是溜到僻靜處,挖開
地面,悄聲講述他看見主人有一對
怎樣的耳朵,對着土坑竊竊私語。
然後他把土填回去,埋好泄密的證據,
抹平了坑洞,一言不發地離開現場。
190 蘆葦搖曳的樹叢開始在那裡生長,
一年以後,它們剛剛成熟,就出賣了
栽種者。因為當溫和的南風吹拂枝葉,
埋葬的話便復活,透露了耳朵的秘聞。
拉托娜之子報了仇,從提摩羅斯山啟程,[10] 拉俄墨冬的欺騙
195 穿過澄明的空氣,到涅斐勒之女赫勒的
海峽這邊,在拉俄墨冬的平原上暫歇。[11]
在右邊的希蓋文和左邊的羅特翁岬地之間,[12]
有一座獻給“全知雷霆神”的古老祭壇。[13]
從那裡他看到拉俄墨冬剛開始建造
200 特洛伊,意識到這項宏偉的工程需要
[1] “米達斯”對應的原文是Berecyntius heros(貝萊欽圖斯人),因為貝萊欽圖斯山在佛里吉亞。
[2] “西極仙女”(Hesperides)是住在日落之處的幾位仙女,關於她們的父親,眾說紛紜,其中一種說法是,她們是阿特拉斯的女兒,她們看守的果園裡有很多金蘋果。參考本書第四卷631-638行。
[3] 影射朱庇特化金雨與達那厄相會的事。
[4] “刻瑞斯的禮物”指麵包。
[5] Hirst(1906)指出,119-124行的描寫可能參照了維吉爾《埃涅阿斯紀》中的兩個地方(1. 173-179和7.108-115)。
[6] “巴克斯”代指葡萄酒。
[7] “列奈俄斯”(Lenaeus)也是酒神巴克斯的稱號。
[8] 薩爾迪斯(Sardis)是呂底亞首都,著名國王克羅索斯(Croesus)的王宮所在地,帕克托洛斯流經那裡。
[9] 這裡的提摩羅斯指山神。
[10] “拉托娜之子”即阿波羅。
[11] 雲神涅斐勒(Nephele)是阿塔瑪斯的前妻,她生下了龍鳳胎佛里克索斯和赫勒(Helle)。為了害死他們,阿塔瑪斯的後妻伊諾讓忒拜婦女將烤過的種子交給她們丈夫播種。莊稼顆粒無收,人們向德爾斐神諭求助,伊諾又買通信使,說神諭要求獻祭佛里克索斯。兄妹倆被一隻公羊馱走,途經達達尼爾海峽時赫勒從羊背跌下,墜海而死。所以這片海域叫Hellepontus,意為“赫勒的海”,就是今天的達達尼爾海峽,連接愛琴海和馬爾馬拉海。參考奧維德《歲時記》(Fasti 3.854-876)。“拉俄墨冬的平原”即特洛伊。
[12] 希蓋文(Sigeum)和羅特翁(Rhoeteum)都是特洛伊的城鎮,分別在狹長海道的兩側。
[13] “全知雷霆神”(Panomphaeo Tonanti)指朱庇特,朱庇特的武器是雷霆,所以被稱為“雷霆神”(主格Tonans)。Panomphaeus(主格形式)由古希臘語pan(所有)和omphē(聲音)組成,或者指朱庇特被所有人的聲音讚頌,或者指他能預言一切(這種可能性更大,因為在荷馬作品中omphē只用於神的聲音)。