crescere difficili nec opes exposcere parvas
cumque tridentigero tumidi genitore profundi
mortalem induitur formam Phrygiaeque tyranno[1]
aedificat muros pactus pro moenibus aurum.[2]
205 Stabat opus: pretium rex infitiatur et addit,
perfidiae cumulum, falsis periuria verbis.
‘Non inpune feres’ rector maris inquit et omnes
inclinavit aquas ad avarae litora Troiae
inque freti formam terras convertit opesque[3]
210 abstulit agricolis et fluctibus obruit agros.[4]
Poena neque haec satis est: regis quoque filia monstro
poscitur aequoreo. Quam dura ad saxa revinctam
vindicat Alcides promissaque munera dictos[5]
poscit equos, tantique operis mercede negata
215 bis periura capit superatae moenia Troiae.[6]
Nec pars militiae, Telamon, sine honore recessit
Hesioneque data potitur; nam coniuge Peleus
clarus erat diva nec avi magis ille superbit[7]
nomine quam soceri, siquidem Iovis esse nepotem[8]
220 contigit haud uni, coniunx dea contigit uni.
Namque senex Thetidi Proteus ‘Dea’ dixerat ‘undae,
concipe: mater eris iuvenis, qui fortibus annis[9]
acta patris vincet maiorque vocabitur illo.’
Ergo, ne quicquam mundus Iove maius haberet,
225 quamvis haud tepidos sub pectore senserat ignes,
Iuppiter aequoreae Thetidis conubia fugit[10]
in suaque Aeaciden succedere vota nepotem
iussit et amplexus in virginis ire marinae.
Est sinus Haemoniae curvos falcatus in arcus;
230 bracchia procurrunt, ubi, si foret altior unda,[11]
portus erat; summis inductum est aequor harenis.
Litus habet solidum, quod nec vestigia servet
nec remoretur iter nec opertum pendeat alga;[12]
Myrtea silva subest bicoloribus obsita bacis.
235 Est specus in medio, natura factus an arte,
ambiguum, magis arte tamen: quo saepe venire
frenato delphine sedens, Theti, nuda solebas.
Illic te Peleus, ut somno victa iacebas,[13]
occupat et, quoniam precibus temptata repugnas,
240 vim parat innectens ambobus colla lacertis;
quodnisi venisses variatis saepe figuris[14]
ad solitas artes, auso foret ille potitus;
sed modo tu volucris (volucrem tamen ille tenebat),[15]
nunc gravis arbor eras: haerebat in arbore Peleus;
245 tertia forma fuit maculosae tigridis: illa
territus Aeacides a corpore bracchia soluit.
Isque deos pelagi vino super aequora fuso
et pecoris fibris et fumo turis adorat,
donec Carpathius medio de gurgite vates
250 ‘Aeacide,’ dixit ‘thalamis potiere petitis,
tu modo, cum rigido sopita quiescit in antro,[16]
ignaram laqueis vincloque innecte tenaci.
Nec te decipiat centum mentita figuras,[17]
sed preme, quidquid erit, dum, quod fuit ante reformet.’
255 Dixerat haec Proteus et condidit aequore vultum
admisitque suos in verba novissima fluctus.
Pronus erat Titan inclinatoque tenebat[18]
Hesperium temone fretum, cum pulchra relicto[19]
Nereis ingreditur consueta cubilia ponto.[20]
260 Vix bene virgineos Peleus invaserat artus,[21]
illa novat formas, donec sua membra teneri
sentit et in partes diversas bracchia tendi;[22]
tum demum ingemuit, ‘Neque’ ait ‘sine numine vincis,’
exhibita estque Thetis. Confessam amplectitur heros
265 et potitur votis ingentique inplet Achille.[23]
Felix et nato, felix et coniuge Peleus,
et cui, si demas iugulati crimina Phoci,
omnia contigerant. Fraterno sanguine sontem
expulsumque domo patria Trachinia tellus
270 accipit. Hic regnum sine vi, sine caede regebat[24]
Lucifero genitore satus patriumque nitorem
ore ferens Ceyx, illo qui tempore maestus
dissimilisque sui fratrem lugebat ademptum.[25]
Quo postquam Aeacides fessus curaque viaque
275 venit et intravit paucis comitantibus urbem,
quosque greges pecorum, quae secum armenta trahebat,
haud procul a muris sub opaca valle reliquit,
copia cum facta est adeunti tecta tyranni,[26]
velamenta manu praetendens supplice, qui sit
280 quoque satus, memorat, tantum sua crimina celat
mentiturque fugae causam: petit, urbe vel agro[27]
se iuvet. Hunc contra placido Trachinius ore[28]
talibus adloquitur: ‘Mediae quoque commoda plebi
nostra patent, Peleu, nec inhospita regna tenemus.
285 Adicis huic animo momenta potentia, clarum[29]
nomen avumque Iovem. Ne tempora perde precando.[30]
Quod petis, omne feres tuaque haec pro parte vocato,[31]
qualiacumque vides. Utinam meliora videres!’
Et flebat. Moveat tantos quae causa dolores,
290 Peleusque comitesque rogant; quibus ille profatur:[32]
‘Forsitan hanc volucrem, rapto quae vivit et omnes
terret aves, semper pennas habuisse putetis:[33]
vir fuit et (tanta est animi constantia) iam tum[34]
acer erat belloque ferox ad vimque paratus,
295 nomine Daedalion. Illo genitore creatis,[35]
qui vocat Auroram caeloque novissimus exit,
cura mihi pax est, pacis mihi cura tenendae[36]
coniugiique fuit, fratri fera bella placebant.
Illius virtus reges gentesque subegit,
300 quae nunc Thisbaeas agitat mutata columbas.
[1] Phrygiaeque=Phrygioque=Phrygiique
[2] aedificat…pactus…aurum=aedificant…pacti…aurum=aedificant…pacto…auro
[3] convertit=complevit
[4] agros=arva
[5] vindicat=vendicat
[6] periura=peritura
[7] nec avi=neque enim
[8] nomine=numine; nepotem=nepoti
[9] annis=armis=actis
[10] fugit=vitat
[11] ubi=qui
[12] opertum=operta
[13] victa=vincta
[14] quodnisi=quae nisi
[15] tenebat=premebat
[16] rigido=gelido; quiescit=quiescet
[17] figuras=figuris
[18] tenebat=petebat
[19] relicto=relecto
[20] ponto=saxo
[21] invaserat=evinxerat=evixerat=devinxerat
[22] sentit=sensit; tendi=tendit=tendens
[23] ingentique…Achille=ingentemque…Achillem
[24] regebat=tenebat=parabat
[25] dissimilisque=dissimilemque
[26] tecta=prima
[27] mentiturque=mentitusque
[28] iuvet=tuat=tuet
[29] momenta=monimenta
[30] Ne=Nec
[31] vocato=teneto=videto
[32] Peleusque=Peleus=Et peleus=Peleusque et
[33] putetis=putatis
[34] iam tum=tantum=quantum
[35] creatis=creatus=creamur
[36] cura=culta=culpa
极其巨大的资源,也面临空前的难题,
于是和翻卷海洋的三叉戟君王一起,
化身为凡人,替佛里吉亚统治者修筑
城墙,事先约定以黄金酬谢辛苦。[1]
205 作品已竣工,国王却拒绝支付这笔钱,
甚至欺骗到底,发誓此交易是虚言。
“你注定难逃惩罚,”大洋之主说,驱赶
所有的波浪冲向吝啬特洛伊的海岸,
将远近的土地变成一片泽国,卷走
210 耕夫的收成与财富,以洪水摧毁田畴。
仅这项报复还不够:国王的女儿也即将[2]
献给海怪作祭品。当她绑在巉岩上,[3]
海格力斯救了她,并索要事先答应[4]
给他的马匹。大功的酬劳遭到否定,
215 他攻陷了两度被伪誓玷污的特洛伊城墙。[5]
并肩作战的特拉蒙也带着荣耀返乡,[6] 佩琉斯与忒提斯
赢得了赫西俄涅;佩琉斯则因为娶到
女神而扬名,岳父比祖父更让他骄傲,[7]
毕竟天底下不止一人是朱庇特之孙,
220 唯独他享有与一位女神成婚的好运。
因为年迈的普罗透斯曾对忒提斯说:[8]
“海神,怀孕吧,你的孩子在盛年将超过
父亲的成就,其名声将比父亲更卓越。”
所以,怕世界出现胜过朱庇特的角色,
225 神王虽然自己的胸中也欲焰如焚,
却不敢与海洋女神忒提斯肌肤相亲,
转而命令孙儿、即埃阿科斯之子[9]
替他圆了梦,与海中处女共赴枕席。
海摩尼亚有一处海湾,形如弯弓,[10]
230 双臂远伸,水若再深些,就可做良港,
可惜海面只勉强淹没了沙滩的表层。
岸滨的质地硬实,不留下任何足印,
不陷没行人的脚步,也没有覆盖海藻。
一片香桃木在附近,双色的浆果悬摇。
235 林中有一个洞,不知是自然还是技艺
所造,更像是技艺。你习惯裸体到此,
忒提斯,坐在驯顺的坐骑——海豚身上。
佩琉斯趁你沉在睡眠中,决意品尝
欢爱,他以蜜语诱惑你,却遭到抵抗,
240 便诉诸强力,用两只胳膊紧搂你颈项。
若非你使用惯常的法术,频繁变形,
胆大妄为的男子恐怕就已经得逞。
然而,你时而化作鸟(他仍握着鸟不放),
时而变一棵大树(佩琉斯紧紧依傍),
245 第三种形状是斑斓的猛虎,它终于吓坏
埃阿科斯之子,让手臂从身上松开。
此后,他往水面倒了酒,敬拜海神,
以绵羊内脏和乳香争取他们的欢心,
直到喀尔巴阡的先知从海中升起,[11]
250 说道:“佩琉斯,你会赢得梦想的婚礼,
你只需在女神安眠于岩洞之中的时分,
用结实的绳子悄悄捆牢她的全身,
无论她怎样以百种不同的形态欺骗你,
你始终别松手,直到她恢复最初的样子。”
255 普罗透斯说完,就将脸藏进海水中,
任随自己的波浪在最后的话语上合拢。
太阳正沉落,马车的辕杆向下倾斜,
占据西极的海域,美丽的女神离开了[12]
水波,再次进入了自己习惯的卧室。
260 佩琉斯还未完全侵占她处女的身体,
她就改换了形状,但终于意识到四肢
被绑缚,双臂向两边摊开,无法用力,
只好叹道,“若没有神助,你断不能赢,”
重新变回忒提斯。他抱住认输的女神,
265 得偿所愿,孕育了伟大的阿喀琉斯。
佩琉斯因为儿子和妻子享尽了福气,[13] 佩琉斯的流亡
他本可称全福之人,倘若不曾犯过
杀害福科斯的罪。他身染弟弟之血,
被逐出故乡,辗转流落到特拉喀斯。[14]
270 刻宇克斯统治着那里,没有暴力,[15]
也没有屠戮。他是晨星之子,容貌
继承了父亲的俊美。此时他正在哀悼
失去的弟弟,只顾伤心,不似平日。[16]
因为遭际和漂泊而疲惫不堪的佩琉斯
275 到达这里,在少数随从陪伴下进了城,
并事先将一路驱赶而来的羊群与牛群
安置在离城墙不远的一处幽暗山谷中。
当获得机会觐见君主,他极其谦恭,
伸出裹着羊毛的橄榄枝,告知自己的[17]
280 家世,唯独隐瞒了他的罪行,编造了
流放的原因,乞求国王允许他在城里
或郊野居住。对方听闻,以温和的言辞
对他说,“即使卑微的平民都可享用
我们的便利,我也并非不好客的君王,
285 性情本如此,何况你是这样的身份,声名
遐迩,祖父是朱庇特。不必花时间陈情,
你所求都可以满足,你周遭所见都可以
视为你所有。真希望你见到更好的东西!”
他说着潸然垂泪。佩琉斯和同伴问他
290 如此哀伤有怎样的缘由。主人回答:[18] 代达利昂变鹰
“你们或许以为这只以掠夺为生、
震慑百鸟的猛禽一直有翅膀在身,[19]
其实它曾经是人(性格却未变)。那时
他便如此悍勇善战,总爱用武力,
295 代达利昂是其名。我们共同的父亲
就是召来奥罗拉、最后消隐的那颗星。[20]
我珍惜和平,所以一心维系和平,
保护婚姻,弟弟却只喜欢残酷的战争。
他曾以勇武征服众多君王与民族,
300 如今变了形,仍将提斯柏的鸽子追逐。[21]
[1] 传说阿波罗和涅普顿(“三叉戟君王”)参与了拉俄墨冬(“佛里吉亚统治者”)建造特洛伊的工程。
[2] “国王的女儿”指赫西俄涅(Hesione),拉俄墨冬的女儿,普里阿摩斯(Priamus)的妹妹,萨拉米斯(Salamis)国王特拉蒙的后妻。
[3] 这只海怪名叫Cetus(古希腊语ketos),后来这个词用来指鲸鱼。
[4] “海格力斯”对应的原文是Alcides,这是指代他的惯常名称,意为“阿尔凯俄斯(Alceus)的后裔”,因为名义上他是阿尔凯俄斯(安菲特律翁的父亲)的孙子。朱庇特劫走特洛伊王子盖尼米得后,作为补偿,送给拉俄墨冬很多好马,海格力斯救赫西俄涅的条件,就是得到这些马。
[5] 第一度是欺骗阿波罗和涅普顿,第二度是欺骗海格力斯。
[6] 特拉蒙和佩琉斯是兄弟,他们误杀自己同父异母的弟弟福科斯后逃到萨拉米斯,特拉蒙娶了国王库克柔斯(Cychreus)的女儿珀里波娅(Periboea),后者为他生下了著名的埃阿斯。后来库克柔斯让特拉蒙继承了王位。特拉蒙也参加了海格力斯的特洛伊之战,娶回了赫西俄涅。
[7] 佩琉斯的妻子是女神忒提斯(Thetis)。“岳父”指海神涅柔斯,“祖父”指朱庇特。涅柔斯是古老而尊贵的神,做他的女婿并不容易;神王朱庇特虽贵为至尊,但凡间后裔太多,做他孙子并不稀奇。
[8] 普罗透斯擅长预言。
[9] “埃阿科斯之子”指佩琉斯。
[10] 海摩尼亚即帖撒利亚。
[11] “喀尔巴阡的先知”指普罗透斯。喀尔巴阡海的名字源于卡尔巴托斯岛(Carpathus),它在克里特岛和罗多斯岛之间。
[12] “女神”对应的原文是Nereis(涅柔斯之女)。
[13] Griffin(1981)指出,刻宇克斯的故事(266-748行)是《变形记》中最长的单个故事。奥维德巧妙地将三个故事(代达利昂变鹰、普萨玛忒的狼变石头和刻宇克斯夫妇变翠鸟)连缀到一起,以代达利昂兄弟的故事为框架,用刻宇克斯对兄弟及其女儿的牵挂与中间故事里佩琉斯杀弟的行为相对照,突出了亲情的主题,刻宇克斯夫妇忠贞不渝的爱情与亲情主题相互补充,共同突出了虔敬的价值观。
[14] 特拉喀斯(Trachis或Trachin)是帖撒利亚的一座城市,在埃塔山上。
[15] 刻宇克斯(Ceyx)是特拉喀斯国王,晨星(Lucifer)的儿子,哈尔库俄涅的丈夫。
[16] “失去的弟弟”指下文提到的代达利昂(Daedalion)。
[17] “裹着羊毛的橄榄枝”在拉丁语中叫velamenta,是和平的象征。
[18] Rudd(2008)将刻宇克斯的长篇故事分成五部分:290-409行是序幕,410-473行刻宇克斯决定远行,474-582行刻宇克斯遭遇海难淹死,583-673行朱诺命睡神传死讯,674-748行是结局。
[19] 它是代达利昂变成的鹰。
[20] 即晨星。
[21] 提斯柏(Thisbe)是博奥蒂亚的一座小镇,名字源于埃索坡斯(Aesopus)的女儿提斯柏,这里的鸽子很出名。