《变形记》第11卷101-200行

muneris arbitrium gaudens altore recepto.
Ille male usurus donis ait: ‘Effice, quidquid
corpore contigero, fulvum vertatur in aurum.’
Adnuit optatis nocituraque munera soluit
105 Liber et indoluit, quod non meliora petisset.
Laetus abit gaudetque malo Berecyntius heros
pollicitique fidem tangendo singula temptat,
vixque sibi credens, non alta fronde virentem
ilice detraxit virgam: virga aurea facta est;
110 tollit humo saxum: saxum quoque palluit auro;
contigit et glaebam: contactu glaeba potenti
massa fit; arentes Cereris decerpsit aristas:[1]
aurea messis erat; demptum tenet arbore pomum:
Hesperidas donasse putes; si postibus altis
115 admovit digitos, postes radiare videntur.
Ille etiam liquidis palmas ubi laverat undis,[2]
unda fluens palmis Danaen eludere posset.[3]
vix spes ipse suas animo capit aurea fingens
omnia; gaudenti mensas posuere ministri
120 exstructas dapibus nec tostae frugis egentes.
Tum vero, sive ille sua Cerealia dextra
munera contigerat, Cerealia dona rigebant;
sive dapes avido convellere dente parabat,
lammina fulva dapes admoto dente premebat;[4]
125 miscuerat puris auctorem muneris undis:
fusile per rictus aurum fluitare videres.
Attonitus novitate mali divesque miserque
effugere optat opes et, quae modo voverat, odit.
Copia nulla famem relevat, sitis arida guttur
130 urit, et inviso meritus torquetur ab auro
ad caelumque manus et splendida bracchia tollens
‘Da veniam, Lenaee pater! Peccavimus’ inquit,
‘sed miserere, precor, speciosoque eripe damno!’
Mite deum numen: Bacchus peccasse fatentem
135 restituit factique fide data munera soluit.[5]
‘Neve male optato maneas circumlitus auro,[6]
vade’ ait ‘ad magnis vicinum Sardibus amnem
perque iugum ripae labentibus obvius undis[7]
carpe viam, donec venias ad fluminis ortus,[8]
140 spumigeroque tuum fonti, qua plurimus exit,
subde caput corpusque simul, simul elue crimen.’
Rex iussae succedit aquae; vis aurea tinxit
flumen et humano de corpore cessit in amnem.
Nunc quoque iam veteris percepto semine venae
145 arva rigent auro madidis pallentia glaebis.
Ille perosus opes silvas et rura colebat
Panaque montanis habitantem semper in antris,[9]
pingue sed ingenium mansit, nocituraque, ut ante,
rursus erant domino stultae praecordia mentis.[10]
150 Nam freta prospiciens late riget arduus alto
Tmolus in ascensu clivoque extensus utroque
Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis.
Pan ibi dum teneris iactat sua carmina nymphis[11]
et leve cerata modulatur harundine carmen
155 ausus Apollineos prae se contemnere cantus,
iudice sub Tmolo certamen venit ad inpar.
Monte suo senior iudex consedit et aures
liberat arboribus; quercu coma caerula tantum
cingitur, et pendent circum cava tempora glandes.
160 Isque deum pecoris spectans ‘In iudice’ dixit[12]
‘nulla mora est.’ Calamis agrestibus insonat ille
barbaricoque Midan (aderat nam forte canenti)
carmine delenit; post hunc sacer ora retorsit[13]
Tmolus ad os Phoebi; vultum sua silva secuta est.
165 Ille caput flavum lauro Parnaside vinctus
verrit humum Tyrio saturata murice palla
instructamque fidem gemmis et dentibus Indis[14]
sustinet a laeva; tenuit manus altera plectrum:
artificis status ipse fuit; tum stamina docto
170 pollice sollicitat, quorum dulcedine captus
Pana iubet Tmolus citharae submittere cannas.
Iudicium sanctique placet sententia montis
omnibus; arguitur tamen atque iniusta vocatur
unius sermone Midae. Nec Delius aures
175 humanam stolidas patitur retinere figuram,
sed trahit in spatium villisque albentibus inplet[15]
instabilesque imas facit et dat posse moveri;[16]
cetera sunt hominis: partem damnatur in unam
induiturque aures lente gradientis aselli.
180 Ille quidem celare cupit turpique pudore[17]
tempora purpureis temptat velare tiaris;
sed solitus longos ferro resecare capillos
viderat hoc famulus; qui cum nec prodere visum
dedecus auderet cupiens efferre sub auras
185 nec posset reticere tamen, secedit humumque[18]
effodit et, domini quales aspexerit aures,[19]
voce refert parva terraeque inmurmurat haustae
indiciumque suae vocis tellure regesta
obruit et scrobibus tacitus discedit opertis.
190 Creber harundinibus tremulis ibi surgere lucus
coepit et, ut primum pleno maturuit anno,
prodidit agricolam: leni nam motus ab austro[20]
obruta verba refert dominique coarguit aures.
Ultus abit Tmolo liquidumque per aera vectus
195 angustum citra pontum Nepheleidos Helles
Laomedonteis Latoius adstitit arvis;
dextera Sigei, Rhoetei laeva profundi
ara Panomphaeo vetus est sacrata Tonanti.[21]
Inde novae primum moliri moenia Troiae
200 Laomedonta videt susceptaque magna labore

[1] massa=missa
[2] palmas ubi=ubi palmas
[3] posset=possit; line 117a: Corporis et membris resplenduit aurea vestis
[4] premebat=nitebant=sonabant=rigebant
[5] factique=factaque=pactique
[6] maneas=maneat=veniat
[7] ripae=Lydum=rapae=vitae=nitens=repens
[8] viam=vias
[9] antris=arvis
[10] stultae=stolidae=solidae
[11] carmina=numina=munera
[12] deum=deus
[13] delenit=delinit; retorsit=resolvit
[14] instructamque=instrictamque=distinctamque; fidem=lyram
[15] albentibus=ardentibus
[16] imas=ime=uno=illas=illos
[17] turpique=turpisque
[18] posset=possit
[19] aspexerit=aspexerat
[20] agricolam=agricola=auricolam
[21] Panomphaeo=Panopeo

索要任意的恩惠(很诱人,却是无益)。
他命定将滥用这个机会,“无论我身体
碰到什么,”他说,“都让它变成黄金。”
利柏耳同意了,虽然礼物将于他有损,
105 为对方感到沮丧,没选择更好的东西。
米达斯兴高采烈地离开,为厄运欣喜,[1]
触摸各种物品,看神言是否已兑现。
他几乎不敢相信:从一棵矮栎树折断
一根绿枝条,枝条立刻变得金灿灿;
110 从地上捡起石头,石头也顿然亮闪闪;
他碰土块,魔力的接触转眼让土块
化作了金块;他摘下一些成熟的麦穗,
真是金色的收获;树上采撷的苹果
仿佛是西极仙女的礼物;手指倘若[2]
115 停歇于高大的廊柱,它们便赫然生光。
甚至当他在清澈的水中浸泡手掌,
掌间流过的液体都足以欺骗达那厄。[3]
他的心几乎盛不下自己的希望,梦想着
一切变黄金。兴奋之际,奴仆已摆好
120 满满的餐桌,都是珍馐和焦黄的面包。
这时,如果他用手去拿刻瑞斯的礼物,[4]
刻瑞斯的礼物就变得坚硬,如果他试图
用贪婪的牙齿去撕咬一块鲜美的肉,
牙齿一碰过,就只有一层金壳入口。[5]
125 他将纯水和巴克斯(礼物的赐予者)混合:[6]
你看见熔化的黄金流进他的上下颚。
奇异的灾难令他惊恐,富有却悲惨,
他只想摆脱财富,憎恶不久前的心愿。
丰盛的食物却无法充饥,喉咙如烈火
130 烤炙,自作自受,被可恨的黄金折磨。
向天空伸出金光夺目的手掌和手臂,
他哀求,“饶恕我的罪,伟大的列奈俄斯![7]
但请垂怜我,让我逃离这华丽的咒诅!”
神是仁慈的,他既已认罪,巴克斯便恢复
135 原来的情形,收回为践诺而送出的大礼。
“别因为愚蠢的愿望永远封装在黄金里!”
神说,“去萨尔迪斯大城附近的那条河,[8]
逆着奔流的河水,沿着岸边的山坡
行进,直到你抵达河源,你会看见
140 一处水不绝涌出、冒着泡沫的泉眼,
将头和全身沉进去,你的罪便可荡涤。”
国王来到神所说的水边,黄金的威力
碰到河,就从人身上转移到了水中。
甚至在今天,吸收了古老矿脉的田壤
145 因为金水的浸润,仍然又硬又金黄。
他憎恨财富,于是在林间地头游荡,
追随永远在山中洞穴居住的潘神,
但他的理解力依然低下,愚蠢的心
注定如从前,将再次伤害它的主人。
150 提摩罗斯山巍然耸立,海边的远景
尽收眼底,坡脊向两侧延伸,这方
与萨尔迪斯为邻,那方与许派裴接壤。
潘神在那里向娇柔的宁芙们卖弄歌声,
并用蜡粘成的芦笛吹出轻浮的乐音,
155 他竟然相信阿波罗的技艺远不如自己,
让提摩罗斯主持这实力悬殊的比试。[9]
年老的裁判坐在自己的山顶,让耳朵
摆脱树枝的纠缠,湛蓝的头发只戴着
橡叶冠,凹陷的双鬓悬挂着一些橡实。
160 他望向牧神,说道,“我这位裁判早已
准备好了。”潘吹起那支乡野的芦管,
粗糙的旋律迷住了米达斯(演奏那天
他碰巧在场)。然后,提摩罗斯的脸庞
转向阿波罗。森林也随他转动方向。
165 日神的金头戴着帕纳索斯的桂冠,
浸染过推罗紫液的长袍扫过地面,
左手抱着一把嵌印度宝石和象牙的
绝美竖琴,右手则握着一支琴拨:
全然是艺术家的气度。他用灵巧的拇指
170 弹奏琴弦。叹服这音乐的甜美魔力,
提摩罗斯裁定,芦笛输给了竖琴。
所有听众都赞同山神的判断和决定,
却唯有米达斯一人质疑,大声宣称
这样的结果不公平。阿波罗不能容忍
175 他那双愚钝的耳朵保持人的外观,
将它们拉长,并以灰色的茸毛填满,
让根部变得松脱,可以自在地转动。
其余部分仍是人,只一个部位受惩,
于是他戴上了一对与慢驴无异的耳朵。
180 他的确希望隐藏它们,竭力用紫色
头带遮掩给自己奇耻大辱的两鬓,
可是一位常给他打理长发的仆人
窥见了秘密。他渴望公布这个发现,
却不敢泄露国王的丑事,但也很难
185 保持沉默,于是溜到僻静处,挖开
地面,悄声讲述他看见主人有一对
怎样的耳朵,对着土坑窃窃私语。
然后他把土填回去,埋好泄密的证据,
抹平了坑洞,一言不发地离开现场。
190 芦苇摇曳的树丛开始在那里生长,
一年以后,它们刚刚成熟,就出卖了
栽种者。因为当温和的南风吹拂枝叶,
埋葬的话便复活,透露了耳朵的秘闻。
拉托娜之子报了仇,从提摩罗斯山启程,[10] 拉俄墨冬的欺骗
195 穿过澄明的空气,到涅斐勒之女赫勒的
海峡这边,在拉俄墨冬的平原上暂歇。[11]
在右边的希盖文和左边的罗特翁岬地之间,[12]
有一座献给“全知雷霆神”的古老祭坛。[13]
从那里他看到拉俄墨冬刚开始建造
200 特洛伊,意识到这项宏伟的工程需要

[1] “米达斯”对应的原文是Berecyntius heros(贝莱钦图斯人),因为贝莱钦图斯山在佛里吉亚。
[2] “西极仙女”(Hesperides)是住在日落之处的几位仙女,关于她们的父亲,众说纷纭,其中一种说法是,她们是阿特拉斯的女儿,她们看守的果园里有很多金苹果。参考本书第四卷631-638行。
[3] 影射朱庇特化金雨与达那厄相会的事。
[4] “刻瑞斯的礼物”指面包。
[5] Hirst(1906)指出,119-124行的描写可能参照了维吉尔《埃涅阿斯纪》中的两个地方(1. 173-179和7.108-115)。
[6] “巴克斯”代指葡萄酒。
[7] “列奈俄斯”(Lenaeus)也是酒神巴克斯的称号。
[8] 萨尔迪斯(Sardis)是吕底亚首都,著名国王克罗索斯(Croesus)的王宫所在地,帕克托洛斯流经那里。
[9] 这里的提摩罗斯指山神。
[10] “拉托娜之子”即阿波罗。
[11] 云神涅斐勒(Nephele)是阿塔玛斯的前妻,她生下了龙凤胎佛里克索斯和赫勒(Helle)。为了害死他们,阿塔玛斯的后妻伊诺让忒拜妇女将烤过的种子交给她们丈夫播种。庄稼颗粒无收,人们向德尔斐神谕求助,伊诺又买通信使,说神谕要求献祭佛里克索斯。兄妹俩被一只公羊驮走,途经达达尼尔海峡时赫勒从羊背跌下,坠海而死。所以这片海域叫Hellepontus,意为“赫勒的海”,就是今天的达达尼尔海峡,连接爱琴海和马尔马拉海。参考奥维德《岁时记》(Fasti 3.854-876)。“拉俄墨冬的平原”即特洛伊。
[12] 希盖文(Sigeum)和罗特翁(Rhoeteum)都是特洛伊的城镇,分别在狭长海道的两侧。
[13] “全知雷霆神”(Panomphaeo Tonanti)指朱庇特,朱庇特的武器是雷霆,所以被称为“雷霆神”(主格Tonans)。Panomphaeus(主格形式)由古希腊语pan(所有)和omphē(声音)组成,或者指朱庇特被所有人的声音赞颂,或者指他能预言一切(这种可能性更大,因为在荷马作品中omphē只用于神的声音)。