《變形記》第11卷1-100行

Carmine dum tali silvas animosque ferarum
Threicius vates et saxa sequentia ducit,[1]
ecce nurus Ciconum tectae lymphata ferinis
pectora velleribus tumuli de vertice cernunt
5 Orphea percussis sociantem carmina nervis.
E quibus una leves iactato crine per auras[2]
‘En’ ait ‘en, hic est nostri contemptor!’ et hastam
vatis Apollinei vocalia misit in ora,[3]
quae foliis praesuta notam sine vulnere fecit;
10 alterius telum lapis est, qui missus in ipso
aere concentu victus vocisque lyraeque est,
ac veluti supplex pro tam furialibus ausis
ante pedes iacuit. Sed enim temeraria crescunt
bella, modusque abiit, insanaque regnat Erinys.
15 Cunctaque tela forent cantu mollita, sed ingens
clamor et infracto Berecyntia tibia cornu[4]
tympanaque et plausus et Bacchei ululatus
obstrepuere sono citharae. Tum denique saxa
non exauditi rubuerunt sanguine vatis.
20 Ac primum attonitas etiamnum voce canentis
innumeras volucres anguesque agmenque ferarum
Maenades Orphei titulum rapuere theatri.[5]
Inde cruentatis vertuntur in Orphea dextris
et coeunt, ut aves, si quando luce vagantem
25 noctis avem cernunt, structoque utrimque theatro
Ceu matutina cervus periturus harena[6]
praeda canum est; vatemque petunt et fronde virentes[7]
coniciunt thyrsos non haec in munera factos.
Hae glaebas, illae direptos arbore ramos,
30 pars torquent silices; neu desint tela furori,
forte boves presso subigebant vomere terram,
nec procul hinc multo fructum sudore parantes
dura lacertosi fodiebant arva coloni;
agmine qui viso fugiunt operisque relinquunt[8]
35 arma sui, vacuosque iacent dispersa per agros
sarculaque rastrique graves longique ligones.[9]
Quae postquam rapuere ferae cornuque minaci
divulsere boves, ad vatis fata recurrunt[10]
tendentemque manus atque illo tempore primum
40 inrita dicentem nec quicquam voce moventem[11]
sacrilegae perimunt, perque os, pro Iuppiter, illud
auditum saxis intellectumque ferarum
sensibus in ventos anima exhalata recessit.
Te maestae volucres, Orpheu, te turba ferarum,
45 te rigidi silices, tua carmina saepe secutae
fleverunt silvae; positis te frondibus arbor
tonsa comas luxit; lacrimis quoque flumina dicunt[12]
increvisse suis, obstrusaque carbasa pullo[13]
naides et dryades passosque habuere capillos.[14]
50 Membra iacent diversa locis, caput, Hebre, lyramque
excipis, et (mirum!), medio dum labitur amne,
flebile nescio quid queritur lyra, flebile lingua
murmurat exanimis, respondent flebile ripae.
Iamque mare invectae flumen populare relinquunt
55 et Methymnaeae potiuntur litore Lesbi:[15]
hic ferus expositum peregrinis anguis harenis[16]
os petit et sparsos stillanti rore capillos.[17]
tandem Phoebus adest morsusque inferre parantem
arcet et in lapidem rictus serpentis apertos
60 congelat et patulos, ut erant, indurat hiatus.
Umbra subit terras et, quae loca viderat ante,
cuncta recognoscit quaerensque per arva piorum
invenit Eurydicen cupidisque amplectitur ulnis.
Hic modo coniunctis spatiantur passibus ambo:[18]
65 nunc praecedentem sequitur, nunc praevius anteit
Eurydicenque suam iam tuto respicit Orpheus.[19]
Non inpune tamen scelus hoc sinit esse Lyaeus
amissoque dolens sacrorum vate suorum
protinus in silvis matres Edonidas omnes,
70 quae videre nefas, torta radice ligavit.
Quippe pedum digitos, in quantum est quaeque secuta,
traxit et in solidam detrusit acumina terram,[20]
utque suum laqueis, quos callidus abdidit auceps,
crus ubi commisit volucris sensitque teneri,
75 plangitur ac trepidans adstringit vincula motu,
sic, ut quaeque solo defixa cohaeserat harum,[21]
exsternata fugam frustra temptabat; at illam
lenta tenet radix exsultantemque coercet,
dumque ubi sint digiti, dum pes ubi quaerit et ungues,[22]
80 adspicit in teretes lignum succedere suras[23]
et conata femur maerenti plangere dextra[24]
robora percussit: pectus quoque robora fiunt,
robora sunt umeri, porrectaque bracchia veros[25]
esse putes ramos et non fallere putando.[26]
85 Nec satis hoc Baccho est: ipsos quoque deserit agros
cumque choro meliore sui vineta Timoli[27]
Pactolonque petit, quamvis non aureus illo
tempore nec caris erat invidiosus harenis.
Hunc adsueta cohors Satyri Bacchaeque frequentant,
90 at Silenus abest. Titubantem annisque meroque
ruricolae cepere Phryges vinctumque coronis
ad regem duxere Midan, cui Thracius Orpheus
orgia tradiderat cum Cecropio Eumolpo.
Quem simul agnovit socium comitemque sacrorum,[28]
95 hospitis adventu festum genialiter egit
per bis quinque dies et iunctas ordine noctes.
Et iam stellarum sublime coegerat agmen
Lucifer undecimus, Lydos cum laetus in agros
rex venit et iuveni Silenum reddit alumno.
100 Huic deus optandi gratum, sed inutile fecit

[1] ducit=traxit;
[2] leves…auras=levem…auram
[3] vocalia…ora=vocali…ore
[4] infracto=inflato=inflexo
[5] titulum=populum; theatri=triumphi
[6] Ceu=Cum=Ut=Vel
[7] virentes=virentis=virenti
[8] qui=quo
[9] longique ligones=longique minaci=taurique minaces
[10] divulsere=divellere
[11] moventem=monentem
[12] comas=coma=comam
[13] obstrusaque=obscuraque=abstrusaque
[14] passosque=sparsosque=sparsos
[15] Methymnaeae=Methymnaei
[16] expositum=expositus=exposito=expositis
[17] os petit=obstitit; sparsos…capillos=sparsis…capillis; stillanti=stillantes=stillantior; line 57a: Lambit et hymniferos inhiat divellere vultus
[18] coniunctis=coniuncti=compunctis
[19] tuto=tutus; respicit=recipit
[20] acumina=acumine
[21] ut quaeque=et quaeque=quaecumque
[22] ungues=unguis=inguis
[23] succedere=succrescere
[24] plangere=tangere
[25] porrectaque=longos quoque=lignosaque=frondosaque=digitosque
[26] fallere=fallare
[27] vineta=pineta=peneta=spineta
[28] Quem=Qui

正當色雷斯詩人以這樣的歌聲吸引 俄耳甫斯之死
樹木和頑石跟隨,攝住野獸的心魂,
齊科涅斯的婦人們突然從一座山巔
(她們發狂的胸膛覆蓋著獸皮)瞥見
5 俄耳甫斯在撥動琴弦,吟唱着詩篇。
其中一人在微風裡甩動頭髮,大喊:
“看,看!鄙視我們的人就在此處!”
將長矛朝阿波羅先知動聽的嘴投去。
但尖端纏着葉子,雖命中卻未致傷,
10 另一人的武器是石塊,脫手後還在空中
就失去力道,被和諧的琴聲和嗓音征服,
它彷彿為如此瘋癲的舉動乞求寬恕,
拜伏在他腳前。然而衝動的戰鬥越來越
激烈,不再有節制,復仇欲統治了一切。
15 所有的武器本可以被歌聲馴化,但是
巨大的喧囂——喇叭、貝萊欽圖斯木笛、[1]
手鼓、狂女們拍打胸膛的聲音和尖叫聲
淹沒了豎琴的旋律。聽不見詩人的歌吟,
紛墜的石塊終於被他的鮮血染紅。
20 無數的飛鳥(仍然沉浸在他的歌聲中)
最先受狂女攻擊,還有蛇以及成群的
走獸——這些給俄耳甫斯榮耀的傾聽者。
然後,她們才將滴血的右手轉移到
詩人身上,鳥一般聚攏,彷彿見夜鳥[2]
25 突然在白晝游弋,又如在圓形劇場,
一隻將死的公鹿站在早晨的細沙上,[3]
等待群犬的撕咬。她們沖向他,擲出
覆著綠葉的藤杖(這並非本來的用途)。
一些扔土塊,一些扔樹上折斷的枝條,
30 一些扔燧石。似乎是唯恐瘋狂缺少
武器,一些牛碰巧正負着犁頭耕地,
不遠處,臂膀健碩的農夫們揮灑汗滴,
為了豐收而辛勤耕作着硬實的田野。
看見這隊瘋女人,他們都驚惶藏躲,
35 拋下自己的工具,空蕩的土地上隨處
可見沉重的釘耙、長長的鐵鍬和木鋤。
兇猛的女人們抓起這些,撕碎了以堅角
抵抗的牛群,再繼續回去向詩人施暴。
俄耳甫斯伸出手,他的言語第一次
40 失去了效用,聲音不再有感染的魔力——
瀆神的狂女殺了他,朱庇特啊,從那張
岩石曾聆聽、野獸也曾經理解的口中,
他的靈魂就這樣逸出,飄散在空氣里。[4]
飛鳥和無數走獸都為你,俄耳甫斯,
45 哀哭,堅硬的燧石和經常跟隨你歌聲的
森林痛悼你,樹木褪盡了裝飾,拋舍了
葉子,追念你,傳說連江河都為你盈滿
它們的淚水,山林和水澤的仙女也披散
頭髮,換上了顏色深暗的喪禮之服。
50 殘肢散落在各處,頭和豎琴都墜入
赫布羅斯河,神奇的是,當順水而流,
琴竟然發出凄涼的樂音,死去的舌頭
不知悲吟着什麼,堤岸也傷感地應和。[5]
它們已捲入大海,離開家鄉的那條河,
55 抵達了萊斯博斯島的梅圖姆納岸邊。[6]
這裡,一條凶蛇襲擊了在異國沙灘
曝晒的頭顱和仍然滴着海水的頭髮。
福玻斯終於趕來,在最後時刻驅走它,
它的上下顎來不及咬合,就已經變成
60 石頭,大張的嘴就這樣永遠地凝定。
詩人的鬼魂沉入地下,他認出曾經
見過的所有地方,在義人的福地搜尋,[7]
找到了歐律狄刻,熱切地擁她入懷。
在陰間,夫妻倆有時並肩款步而來,
65 俄耳甫斯有時跟後面,有時走前面,
如今回頭看歐律狄刻,再沒有危險。
然而,酒神絕不能容忍這樣的罪行[8] 色雷斯婦女的變形
不受懲罰,為失去吟唱聖禮的詩翁
傷心痛惜,立刻將目睹此事的色雷斯[9]
70 婦女全部用盤曲的樹根綁在森林裡。
他將她們的腳趾拉長,每條根扎多深,
就讓趾尖插入堅實的泥土中多深。
正如在狡猾獵手布下的圈套里,小鳥
被纏住了腿,意識到自己難以脫逃,
75 就會驚慌地撲騰,但繩子越來越緊,
當這些女人各自在地里牢牢鎖定,
她們恐懼地掙扎,卻無濟於事:試圖
往外跳,卻被堅韌的樹根死死箍住;
尋找趾頭在哪裡,腳和趾甲在哪裡,
80 只看見優美的小腿被上升的木頭吞噬;
想用悲傷的右手去捶擊大腿,卻愕然
觸到堅硬的橡木。胸膛是橡木,雙肩
是橡木,她們伸展的手臂會讓你覺得
已是真正的枝條,這樣想的確無錯。
85 巴克斯仍未消氣,他拋棄了這片山川, 米達斯的故事
帶着更好的信徒往提摩羅斯的葡萄園
和帕克托洛斯奔去,雖然這條河彼時[10]
還不是金色,也無人覬覦它寶貴的沙子。
通常隨侍的薩梯神和信眾都陪在身旁,
90 但西勒諾斯不在。因年邁和酒酣而踉蹌,[11]
他被佛里吉亞的眾鄉民攔住,飾以
花環,去見國王米達斯(俄耳甫斯
曾經向他和歐摩爾波斯傳授秘儀)。[12]
他認出這是酒神聖禮的夥伴與同事,
95 馬上擺開宴席,熱情地款待客人,
一連十天十夜,為他盡情地歡慶。
晨光第十一次在高天驅散星辰的陣列,
國王滿面春風地來到呂底亞原野,
將西勒諾斯交到他年輕的養子手裡。
100 酒神為養父返回而快慰,允諾他可以

[1] 這種笛子用黃楊木製成,一般用於神母庫柏勒的敬拜,但酒神敬拜儀式的描寫中也經常提到它,因為二者有相似之處,都以精神的狂亂為特徵。
[2] 夜鳥被白晝的鳥視為敵人。
[3] 古羅馬人喜歡觀賞眼皮底下的狩獵表演(venatio)。“競技場”(arena)一詞原指圓形劇場或斗獸場的中間地帶,因為鋪着細沙(harena或arena)而得名。這些沙主要用於吸收野獸和人的血,因為一場表演會死很多大型動物、角鬥士和犯人。
[4] 埃斯庫羅斯失傳的劇作《酒神狂女》(Bassarids)講述了俄耳甫斯由於追隨日神而被酒神信徒殺死的故事。奧維德卻把他的死因歸於同性戀,令人驚訝。
[5] 除了頭以外,俄耳甫斯的殘肢都被繆斯搜集起來,葬在馬其頓的迪烏姆(Dium)。Holzberg(2001)指出,“不知悲吟着什麼”(flebile nescio quid)的說法有強烈的滑稽效果,在維吉爾的《農事詩》里,俄耳甫斯的頭念出的是妻子歐律狄刻的名字。
[6] 梅圖姆納(Methymna)是萊斯博斯島的一座城市,是詩人阿里昂(Arion)的出生地,以葡萄酒聞名。
[7] 福地(Elysium)是有福之人死後在冥府的居處。
[8] “酒神”對應的原文是Lyaeus(呂埃俄斯)。
[9] “色雷斯”對應的原文是Edonidas,這個形容詞來自Edonia(厄多尼亞),這個地區因為其居民Edoni(厄多尼人)而得名,是色雷斯的一部分。
[10] 提摩羅斯山和帕克托洛斯河都在小亞細亞的呂底亞。
[11] 西勒諾斯在文學作品中常是滑稽的角色。
[12] 米達斯(Midas)是佛里吉亞的國王,安卡拉(古時叫Ancyra)可能也是他建立的。古希臘神話中有多位歐摩爾波斯(Eumolpus)。第一位是海神涅普頓的兒子,他的兒子伊斯馬洛斯(Ismarus)娶了色雷斯國王特古里俄斯(Tegyrius)的女兒,在兒子和兒媳死後,他成了色雷斯國王。這裡的歐摩爾波斯可能是他的色雷斯後代,詩人繆塞俄斯(Musaeus)之子、俄耳甫斯的學生。他們生活的年代之間還有一位同名人物。