《变形记》第11卷1-100行

Carmine dum tali silvas animosque ferarum
Threicius vates et saxa sequentia ducit,[1]
ecce nurus Ciconum tectae lymphata ferinis
pectora velleribus tumuli de vertice cernunt
5 Orphea percussis sociantem carmina nervis.
E quibus una leves iactato crine per auras[2]
‘En’ ait ‘en, hic est nostri contemptor!’ et hastam
vatis Apollinei vocalia misit in ora,[3]
quae foliis praesuta notam sine vulnere fecit;
10 alterius telum lapis est, qui missus in ipso
aere concentu victus vocisque lyraeque est,
ac veluti supplex pro tam furialibus ausis
ante pedes iacuit. Sed enim temeraria crescunt
bella, modusque abiit, insanaque regnat Erinys.
15 Cunctaque tela forent cantu mollita, sed ingens
clamor et infracto Berecyntia tibia cornu[4]
tympanaque et plausus et Bacchei ululatus
obstrepuere sono citharae. Tum denique saxa
non exauditi rubuerunt sanguine vatis.
20 Ac primum attonitas etiamnum voce canentis
innumeras volucres anguesque agmenque ferarum
Maenades Orphei titulum rapuere theatri.[5]
Inde cruentatis vertuntur in Orphea dextris
et coeunt, ut aves, si quando luce vagantem
25 noctis avem cernunt, structoque utrimque theatro
Ceu matutina cervus periturus harena[6]
praeda canum est; vatemque petunt et fronde virentes[7]
coniciunt thyrsos non haec in munera factos.
Hae glaebas, illae direptos arbore ramos,
30 pars torquent silices; neu desint tela furori,
forte boves presso subigebant vomere terram,
nec procul hinc multo fructum sudore parantes
dura lacertosi fodiebant arva coloni;
agmine qui viso fugiunt operisque relinquunt[8]
35 arma sui, vacuosque iacent dispersa per agros
sarculaque rastrique graves longique ligones.[9]
Quae postquam rapuere ferae cornuque minaci
divulsere boves, ad vatis fata recurrunt[10]
tendentemque manus atque illo tempore primum
40 inrita dicentem nec quicquam voce moventem[11]
sacrilegae perimunt, perque os, pro Iuppiter, illud
auditum saxis intellectumque ferarum
sensibus in ventos anima exhalata recessit.
Te maestae volucres, Orpheu, te turba ferarum,
45 te rigidi silices, tua carmina saepe secutae
fleverunt silvae; positis te frondibus arbor
tonsa comas luxit; lacrimis quoque flumina dicunt[12]
increvisse suis, obstrusaque carbasa pullo[13]
naides et dryades passosque habuere capillos.[14]
50 Membra iacent diversa locis, caput, Hebre, lyramque
excipis, et (mirum!), medio dum labitur amne,
flebile nescio quid queritur lyra, flebile lingua
murmurat exanimis, respondent flebile ripae.
Iamque mare invectae flumen populare relinquunt
55 et Methymnaeae potiuntur litore Lesbi:[15]
hic ferus expositum peregrinis anguis harenis[16]
os petit et sparsos stillanti rore capillos.[17]
tandem Phoebus adest morsusque inferre parantem
arcet et in lapidem rictus serpentis apertos
60 congelat et patulos, ut erant, indurat hiatus.
Umbra subit terras et, quae loca viderat ante,
cuncta recognoscit quaerensque per arva piorum
invenit Eurydicen cupidisque amplectitur ulnis.
Hic modo coniunctis spatiantur passibus ambo:[18]
65 nunc praecedentem sequitur, nunc praevius anteit
Eurydicenque suam iam tuto respicit Orpheus.[19]
Non inpune tamen scelus hoc sinit esse Lyaeus
amissoque dolens sacrorum vate suorum
protinus in silvis matres Edonidas omnes,
70 quae videre nefas, torta radice ligavit.
Quippe pedum digitos, in quantum est quaeque secuta,
traxit et in solidam detrusit acumina terram,[20]
utque suum laqueis, quos callidus abdidit auceps,
crus ubi commisit volucris sensitque teneri,
75 plangitur ac trepidans adstringit vincula motu,
sic, ut quaeque solo defixa cohaeserat harum,[21]
exsternata fugam frustra temptabat; at illam
lenta tenet radix exsultantemque coercet,
dumque ubi sint digiti, dum pes ubi quaerit et ungues,[22]
80 adspicit in teretes lignum succedere suras[23]
et conata femur maerenti plangere dextra[24]
robora percussit: pectus quoque robora fiunt,
robora sunt umeri, porrectaque bracchia veros[25]
esse putes ramos et non fallere putando.[26]
85 Nec satis hoc Baccho est: ipsos quoque deserit agros
cumque choro meliore sui vineta Timoli[27]
Pactolonque petit, quamvis non aureus illo
tempore nec caris erat invidiosus harenis.
Hunc adsueta cohors Satyri Bacchaeque frequentant,
90 at Silenus abest. Titubantem annisque meroque
ruricolae cepere Phryges vinctumque coronis
ad regem duxere Midan, cui Thracius Orpheus
orgia tradiderat cum Cecropio Eumolpo.
Quem simul agnovit socium comitemque sacrorum,[28]
95 hospitis adventu festum genialiter egit
per bis quinque dies et iunctas ordine noctes.
Et iam stellarum sublime coegerat agmen
Lucifer undecimus, Lydos cum laetus in agros
rex venit et iuveni Silenum reddit alumno.
100 Huic deus optandi gratum, sed inutile fecit

[1] ducit=traxit;
[2] leves…auras=levem…auram
[3] vocalia…ora=vocali…ore
[4] infracto=inflato=inflexo
[5] titulum=populum; theatri=triumphi
[6] Ceu=Cum=Ut=Vel
[7] virentes=virentis=virenti
[8] qui=quo
[9] longique ligones=longique minaci=taurique minaces
[10] divulsere=divellere
[11] moventem=monentem
[12] comas=coma=comam
[13] obstrusaque=obscuraque=abstrusaque
[14] passosque=sparsosque=sparsos
[15] Methymnaeae=Methymnaei
[16] expositum=expositus=exposito=expositis
[17] os petit=obstitit; sparsos…capillos=sparsis…capillis; stillanti=stillantes=stillantior; line 57a: Lambit et hymniferos inhiat divellere vultus
[18] coniunctis=coniuncti=compunctis
[19] tuto=tutus; respicit=recipit
[20] acumina=acumine
[21] ut quaeque=et quaeque=quaecumque
[22] ungues=unguis=inguis
[23] succedere=succrescere
[24] plangere=tangere
[25] porrectaque=longos quoque=lignosaque=frondosaque=digitosque
[26] fallere=fallare
[27] vineta=pineta=peneta=spineta
[28] Quem=Qui

正当色雷斯诗人以这样的歌声吸引 俄耳甫斯之死
树木和顽石跟随,摄住野兽的心魂,
齐科涅斯的妇人们突然从一座山巅
(她们发狂的胸膛覆盖着兽皮)瞥见
5 俄耳甫斯在拨动琴弦,吟唱着诗篇。
其中一人在微风里甩动头发,大喊:
“看,看!鄙视我们的人就在此处!”
将长矛朝阿波罗先知动听的嘴投去。
但尖端缠着叶子,虽命中却未致伤,
10 另一人的武器是石块,脱手后还在空中
就失去力道,被和谐的琴声和嗓音征服,
它仿佛为如此疯癫的举动乞求宽恕,
拜伏在他脚前。然而冲动的战斗越来越
激烈,不再有节制,复仇欲统治了一切。
15 所有的武器本可以被歌声驯化,但是
巨大的喧嚣——喇叭、贝莱钦图斯木笛、[1]
手鼓、狂女们拍打胸膛的声音和尖叫声
淹没了竖琴的旋律。听不见诗人的歌吟,
纷坠的石块终于被他的鲜血染红。
20 无数的飞鸟(仍然沉浸在他的歌声中)
最先受狂女攻击,还有蛇以及成群的
走兽——这些给俄耳甫斯荣耀的倾听者。
然后,她们才将滴血的右手转移到
诗人身上,鸟一般聚拢,仿佛见夜鸟[2]
25 突然在白昼游弋,又如在圆形剧场,
一只将死的公鹿站在早晨的细沙上,[3]
等待群犬的撕咬。她们冲向他,掷出
覆着绿叶的藤杖(这并非本来的用途)。
一些扔土块,一些扔树上折断的枝条,
30 一些扔燧石。似乎是唯恐疯狂缺少
武器,一些牛碰巧正负着犁头耕地,
不远处,臂膀健硕的农夫们挥洒汗滴,
为了丰收而辛勤耕作着硬实的田野。
看见这队疯女人,他们都惊惶藏躲,
35 抛下自己的工具,空荡的土地上随处
可见沉重的钉耙、长长的铁锹和木锄。
凶猛的女人们抓起这些,撕碎了以坚角
抵抗的牛群,再继续回去向诗人施暴。
俄耳甫斯伸出手,他的言语第一次
40 失去了效用,声音不再有感染的魔力——
渎神的狂女杀了他,朱庇特啊,从那张
岩石曾聆听、野兽也曾经理解的口中,
他的灵魂就这样逸出,飘散在空气里。[4]
飞鸟和无数走兽都为你,俄耳甫斯,
45 哀哭,坚硬的燧石和经常跟随你歌声的
森林痛悼你,树木褪尽了装饰,抛舍了
叶子,追念你,传说连江河都为你盈满
它们的泪水,山林和水泽的仙女也披散
头发,换上了颜色深暗的丧礼之服。
50 残肢散落在各处,头和竖琴都坠入
赫布罗斯河,神奇的是,当顺水而流,
琴竟然发出凄凉的乐音,死去的舌头
不知悲吟着什么,堤岸也伤感地应和。[5]
它们已卷入大海,离开家乡的那条河,
55 抵达了莱斯博斯岛的梅图姆纳岸边。[6]
这里,一条凶蛇袭击了在异国沙滩
曝晒的头颅和仍然滴着海水的头发。
福玻斯终于赶来,在最后时刻驱走它,
它的上下颚来不及咬合,就已经变成
60 石头,大张的嘴就这样永远地凝定。
诗人的鬼魂沉入地下,他认出曾经
见过的所有地方,在义人的福地搜寻,[7]
找到了欧律狄刻,热切地拥她入怀。
在阴间,夫妻俩有时并肩款步而来,
65 俄耳甫斯有时跟后面,有时走前面,
如今回头看欧律狄刻,再没有危险。
然而,酒神绝不能容忍这样的罪行[8] 色雷斯妇女的变形
不受惩罚,为失去吟唱圣礼的诗翁
伤心痛惜,立刻将目睹此事的色雷斯[9]
70 妇女全部用盘曲的树根绑在森林里。
他将她们的脚趾拉长,每条根扎多深,
就让趾尖插入坚实的泥土中多深。
正如在狡猾猎手布下的圈套里,小鸟
被缠住了腿,意识到自己难以脱逃,
75 就会惊慌地扑腾,但绳子越来越紧,
当这些女人各自在地里牢牢锁定,
她们恐惧地挣扎,却无济于事:试图
往外跳,却被坚韧的树根死死箍住;
寻找趾头在哪里,脚和趾甲在哪里,
80 只看见优美的小腿被上升的木头吞噬;
想用悲伤的右手去捶击大腿,却愕然
触到坚硬的橡木。胸膛是橡木,双肩
是橡木,她们伸展的手臂会让你觉得
已是真正的枝条,这样想的确无错。
85 巴克斯仍未消气,他抛弃了这片山川, 米达斯的故事
带着更好的信徒往提摩罗斯的葡萄园
和帕克托洛斯奔去,虽然这条河彼时[10]
还不是金色,也无人觊觎它宝贵的沙子。
通常随侍的萨梯神和信众都陪在身旁,
90 但西勒诺斯不在。因年迈和酒酣而踉跄,[11]
他被佛里吉亚的众乡民拦住,饰以
花环,去见国王米达斯(俄耳甫斯
曾经向他和欧摩尔波斯传授秘仪)。[12]
他认出这是酒神圣礼的伙伴与同事,
95 马上摆开宴席,热情地款待客人,
一连十天十夜,为他尽情地欢庆。
晨光第十一次在高天驱散星辰的阵列,
国王满面春风地来到吕底亚原野,
将西勒诺斯交到他年轻的养子手里。
100 酒神为养父返回而快慰,允诺他可以

[1] 这种笛子用黄杨木制成,一般用于神母库柏勒的敬拜,但酒神敬拜仪式的描写中也经常提到它,因为二者有相似之处,都以精神的狂乱为特征。
[2] 夜鸟被白昼的鸟视为敌人。
[3] 古罗马人喜欢观赏眼皮底下的狩猎表演(venatio)。“竞技场”(arena)一词原指圆形剧场或斗兽场的中间地带,因为铺着细沙(harena或arena)而得名。这些沙主要用于吸收野兽和人的血,因为一场表演会死很多大型动物、角斗士和犯人。
[4] 埃斯库罗斯失传的剧作《酒神狂女》(Bassarids)讲述了俄耳甫斯由于追随日神而被酒神信徒杀死的故事。奥维德却把他的死因归于同性恋,令人惊讶。
[5] 除了头以外,俄耳甫斯的残肢都被缪斯搜集起来,葬在马其顿的迪乌姆(Dium)。Holzberg(2001)指出,“不知悲吟着什么”(flebile nescio quid)的说法有强烈的滑稽效果,在维吉尔的《农事诗》里,俄耳甫斯的头念出的是妻子欧律狄刻的名字。
[6] 梅图姆纳(Methymna)是莱斯博斯岛的一座城市,是诗人阿里昂(Arion)的出生地,以葡萄酒闻名。
[7] 福地(Elysium)是有福之人死后在冥府的居处。
[8] “酒神”对应的原文是Lyaeus(吕埃俄斯)。
[9] “色雷斯”对应的原文是Edonidas,这个形容词来自Edonia(厄多尼亚),这个地区因为其居民Edoni(厄多尼人)而得名,是色雷斯的一部分。
[10] 提摩罗斯山和帕克托洛斯河都在小亚细亚的吕底亚。
[11] 西勒诺斯在文学作品中常是滑稽的角色。
[12] 米达斯(Midas)是佛里吉亚的国王,安卡拉(古时叫Ancyra)可能也是他建立的。古希腊神话中有多位欧摩尔波斯(Eumolpus)。第一位是海神涅普顿的儿子,他的儿子伊斯马洛斯(Ismarus)娶了色雷斯国王特古里俄斯(Tegyrius)的女儿,在儿子和儿媳死后,他成了色雷斯国王。这里的欧摩尔波斯可能是他的色雷斯后代,诗人缪塞俄斯(Musaeus)之子、俄耳甫斯的学生。他们生活的年代之间还有一位同名人物。