sospes et in cursu est: vivit genetrixque paterque.”
Myrrha patre audito suspiria duxit ab imo[1]
pectore, nec nutrix etiamnum concipit ullum
mente nefas aliquemque tamen praesentit amorem
405 propositique tenax, quodcumque est, orat, ut ipsi
indicet, et gremio lacrimantem tollit anili
atque ita conplectens infirmis membra lacertis
“Sensimus” inquit, “amas! Et in hoc mea (pone timorem)
sedulitas erit apta tibi, nec sentiet umquam
410 hoc pater.’ Exsiluit gremio furibunda torumque
ore premens “Discede, precor, miseroque pudori
parce” ait; instanti “Discede, aut desine” dixit
“quaerere, quid doleam: scelus est, quod scire laboras.”
Horret anus tremulasque manus annisque metuque
415 tendit et ante pedes supplex procumbit alumnae
et modo blanditur, modo, si non conscia fiat,
terret et indicium laquei coeptaeque minatur
mortis et officium commisso spondet amori.
Extulit illa caput lacrimisque inplevit obortis
420 pectora nutricis conataque saepe fateri
saepe tenet vocem pudibundaque vestibus ora[2]
texit et “O” dixit “felicem coniuge matrem!”
hactenus, et gemuit. Gelidos nutricis in artus[3]
ossaque (sensit enim) penetrat tremor, albaque toto
425 vertice canities rigidis stetit hirta capillis,
multaque, ut excuteret diros, si posset, amores,
addidit; at virgo scit se non falsa moneri,
certa mori tamen est, si non potiatur amore.[4]
“Vive” ait haec, “potiere tuo”—et non ausa “parente”
430 dicere conticuit promissaque numine firmat.
Festa piae Cereris celebrabant annua matres
illa, quibus nivea velatae corpora veste
primitias frugum dant spicea serta suarum
perque novem noctes Venerem tactusque viriles
435 in vetitis numerant. Turba Cenchreis in illa
regis adest coniunx arcanaque sacra frequentat.
Ergo, legitima vacuus dum coniuge lectus,
nacta gravem vino Cinyram male sedula nutrix
nomine mentito veros exponit amores
440 et faciem laudat; quaesitis virginis annis
“Par” ait “est Myrrhae.” Quam postquam adducere iussa est
utque domum rediit, “Gaude, mea” dixit “alumna:
vicimus!” Infelix non toto pectore sentit
laetitiam virgo, praesagaque pectora maerent,
445 sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis.
Tempus erat, quo cuncta silent interque Triones[5]
flexerat obliquo plaustrum temone Bootes:[6]
ad facinus venit illa suum. Fugit aurea caelo
luna, tegunt nigrae latitantia sidera nubes,
450 nox caret igne suo; primus tegis, Icare, vultus[7]
Erigoneque pio sacrata parentis amore.
Ter pedis offensi signo est revocata, ter omen
funereus bubo letali carmine fecit:[8]
it tamen; et tenebrae minuunt noxque atra pudorem,
455 nutricisque manum laeva tenet, altera motu
caecum iter explorat. Thalami iam limina tangit,
iamque fores aperit, iam ducitur intus; at illi
poplite succiduo genua intremuere, fugitque
et color et sanguis, animusque relinquit euntem;[9]
460 quoque suo propior sceleri est, magis horret; et ausi[10]
paenitet et vellet non cognita posse reverti.
Cunctantem longaeva manu deducit et alto
admotam lecto cum traderet, “Accipe” dixit,
“ista tua est, Cinyra” devotaque corpora iunxit.
465 Accipit obsceno genitor sua viscera lecto
virgineosque metus levat hortaturque timentem.
Forsitan aetatis quoque nomine “filia” dixit:[11]
dixit et illa “pater,” sceleri ne nomina desint.[12]
Plena patris thalamis excedit et inpia diro[13]
470 semina fert utero conceptaque crimina portat.
Postera nox facinus geminat, nec finis in illa est;
cum tandem Cinyras avidus cognoscere amantem[14]
post tot concubitus inlato lumine vidit
et scelus et natam verbisque dolore retentis
475 pendenti nitidum vagina deripit ensem;[15]
Myrrha fugit tenebrisque et caecae munere noctis
intercepta neci est latosque vagata per agros
palmiferos Arabas Panchaeaque rura reliquit
perque novem erravit redeuntis cornua lunae,
480 cum tandem terra requievit fessa Sabaea;
vixque uteri portabat onus. Tum nescia voti
atque inter mortisque metus et taedia vitae[16]
est tales conplexa preces: “O siqua patetis[17]
numina confessis, merui nec triste recuso
485 supplicium. Sed ne violem vivosque superstes
mortuaque extinctos, ambobus pellite regnis
mutataeque mihi vitamque necemque negate.”
Numen confessis aliquod patet: ultima certe
vota suos habuere deos; nam crura loquentis
490 terra supervenit, ruptosque obliqua per ungues
porrigitur radix, longi firmamina trunci,[18]
ossaque robur agunt, mediaque manente medulla
sanguis it in sucos, in magnos bracchia ramos,[19]
in parvos digiti; duratur cortice pellis.
495 Iamque gravem crescens uterum praestrinxerat arbor[20]
pectoraque obruerat collumque operire parabat:
non tulit illa moram venientique obvia ligno[21]
subsedit mersitque suos in cortice vultus.
quae quamquam amisit veteres cum corpore sensus,
500 flet tamen, et tepidae manant ex arbore guttae.
[1] duxit=traxit
[2] pudibundaque vestibus=pudibundis questibus
[3] Gelidos=Gelidus
[4] amore=amato
[5] Triones=Trionem
[6] plaustrum temone=temone plaustra
[7] primus=primos
[8] funereus=infandus
[9] animusque=animumque; relinquit=reliquit
[10] ausi=ausam
[11] dixit=dicat
[12] dixit=dicat
[13] excedit=hec cedit
[14] avidus=cupidus
[15] deripit=diripit
[16] mortisque metus et=motisque motumque et
[17] patetis=patent his
[18] longi=longe
[19] it in=init
[20] praestrinxerat=perstrinxerat=constrinxerat=praecinxerat
[21] illa=ille
都很好,將來也如此,父母也都在世。’
她提到父親,穆拉的胸中不禁湧起
一連串哀吟。乳母仍未覺察她心裡
有不倫的慾念,但也預感到這是情事。
405 她不肯罷休,懇求穆拉,無論是什麼,
務必告訴她。讓哭泣的少女偎在衰老的
膝蓋上,她用孱弱的手臂摟着這孩子,
說道,‘我猜到你在戀愛!別怕,我和你
站在一起,我定會幫你,你父親不會
410 知曉。’少女發瘋般從她的身邊跳開,
臉貼着床說,‘走吧,我求你,不要碰我
悲慘的羞恥。’(她仍然堅持)‘走吧,否則
就別問我傷心的原因:你非想知道的是罪!’
老嫗大恐,伸出手(因為年紀和驚駭
415 而哆嗦),猶如哀告者跪在養女腳前,
一會兒安慰她,一會兒嚇唬她繼續隱瞞
有什麼後果,威脅向父母揭發她上吊
自殺,又保證如若坦白,必為她效勞。
她抬頭,湧出的淚水沾濕了乳母的胸懷。
420 少女一再想吐露自己的秘密,卻一再
咽下了話語,用衣服遮住羞慚的臉頰,
喃喃道,‘你的丈夫多值得羨慕,媽媽!’[1]
說完便嘆息。乳母的身體和骨頭頓感
冰涼(她終於明白),一陣哆嗦,鋪滿
425 霜雪的頭頂每一根白髮都悚然立起,
她說了許多話,竭力勸誡少女放棄
可怕的慾念。少女明白她的話有道理,
但如果不能如願,她已經決意去死。
‘活下去,’老婦說,‘你會擁有你的——’(不敢
430 往下說‘父親’)——然後以神的名許下誓言。[2]
虔敬的婦女正慶祝刻瑞斯的年度節日,[3]
她們在這天都會以雪白的衣裳遮體,
用麥穗編成花環,作為初果獻給神,
一連九夜,她們都必須遠離男人,
435 避免房事。國王的妻子肯克瑞伊絲
也與眾女人一起,參加神秘的儀式。
趁喀倪剌斯沒有合法的妻子可親近,
過分熱心的乳母發現他已喝得酩酊,
便透露有人暗戀他,只是杜撰了名字,
440 並極力誇讚其美貌。他問對方的年紀,
她說,‘與穆拉相仿。’國王命她帶此女
進宮,‘孩子,慶祝吧!’她一回房就歡呼,
‘我們勝利了!’女孩卻並非全然高興,
充滿不祥預感的胸膛也涌動着悲情,
445 但她還是有欣喜——內心就如此分裂。
轉眼已萬籟俱寂,牧夫已掉轉馬車,[4]
將傾斜的轅桿對準大熊星座的中央。
她出發去做不倫之事。金黃的月亮
從天空逃遁,黑雲覆住了躲閃的星子,
450 夜漆黑一片。你最先掩面,伊卡洛斯,
還有你,因摯愛父親而封神的厄里戈涅。[5]
她三次因為絆腳的預兆而遲疑,陰鬱的
鳴梟三次以恐怖的叫聲向她發警訊,
她仍然往前,濃密的夜色鈍化了羞恥心,
455 左手拽乳母的手,另一隻手探入黑暗,
摸索着尋路。此刻她已到卧室的門檻,
已經推開門,被老嫗領到裡面,可是
她的雙膝因脛骨癱軟而打顫,活氣
和血色從臉上隱形,挪動時滿心茫然。
460 越接近實現淫邪的夢想,她越覺膽寒,
後悔太莽撞,盼着能悄無聲息地回返。
她猶豫拖延,老婦人卻牽着她向前,
將她送到高高的床榻邊,說,‘喀倪剌斯,
享用吧,她是你的了。’遭詛的身體將合一。[6]
465 父親把自己的骨肉抱上被污染的枕席,
寬慰處女的恐懼,鼓勵逃避的孩子。
他或許喊了‘女兒’——與年齡相宜的稱呼,
她或許叫了‘父親’——頭銜與罪孽相符。[7]
交合後離開父親的卧室,她可怕的子宮
470 盛滿穢亂的精液,孕育了罪惡的胎種。
第二夜她再次犯罪,這仍然不是盡頭。
終於,喀倪剌斯在多次同房之後,
想知道情人究竟是誰,便命人掌燈,
發現了自己的女兒和罪孽。語言被苦痛
475 逼回,他從懸掛的鞘中拔出了寒劍。
穆拉逃走了,黑暗和盲夜的仁慈遮攔
讓她免遭劫難。在廣袤的田野上流浪,
她拋下盛產棕櫚的阿拉伯和潘凱亞故鄉,
月亮盈虧了九回,她一直四處漂泊,
480 最後她身心俱疲,在薩巴暫且停歇。[8]
她已難撐腹中的重負,不知道究竟
想要什麼,既害怕死亡,又倦於生命,
她只好如此禱告:‘倘若哪位神肯垂聽
懺悔的人,我認罪,也欣然接受嚴懲。
485 可是,別讓我活着,也不要讓我死去,
污染活人或死人的世界,將我驅逐出
這兩個國度,讓我變形,不生也不死!’
某位神垂聽了她的告白,最末的禱辭
至少得到了神的允准。她還在說話,
490 泥土已封住她的腿,斜生的根將趾甲
崩開,向四面延伸,支撐高大的樹榦,
骨頭化作了硬木,骨髓仍留在中間,
血變成汁液,手臂長成粗壯的大枝,
手指變小枝,皮膚凝固成硬實的樹皮。
495 生長的樹已經包圍了她沉沉的子宮,
覆蓋了她的乳房,即將蔓延至脖頸:
她忍受不了耽擱,主動沉下去,迎接
上升的木頭,臉在樹皮後面隱沒。
雖然她失去原來的軀體、原來的感覺,
500 卻還在哭泣,從樹身滲出溫淚一顆顆。
[1] 根據奧維德的說法,穆拉的母親是肯克瑞伊絲(Cenchreis),偽阿波羅多洛斯說她叫梅塔爾墨(Metharme)。
[2] Ziogas(2016)指出,“擁有父親”的說法暗示穆拉不僅要佔有父親的身體,還要奪取父親的家庭管轄權(patria potestas)。在古羅馬,父親擁有對家庭成員的絕對權力,女兒出嫁更是完全由父親決定,穆拉的性自決權等於取消了父親的權力。如果考慮到故事敘述者俄耳甫斯此時對待女人的態度,這個故事便會產生一種仇視女性的解讀可能。彷彿他在警告羅馬人,如果給予女人性方面的自由,羅馬男權社會的根基就會被侵蝕。
[3] 這個節日叫Thesmophoria,是獻給穀神刻瑞斯和她女兒普洛塞庇娜的,雅典等很多城市會在每年秋末豐收之際舉行慶祝活動。
[4] 古代西方人認為大熊星座(Triones)形如一輛馬車或牛車,牧夫座(Bootes)就像駕車的人。
[5] 這裡的伊卡洛斯(Icarus)不是代達羅斯的兒子,而是牧夫座所代表的伊卡洛斯(也叫伊卡里俄斯)。根據許基努斯《故事集》(Fabulae 130),伊卡里俄斯因為善待酒神,酒神送給他一些酒。伊卡里俄斯把酒分給牧人,牧人喝醉後以為他下了毒,於是將他殺死。女兒厄里戈涅在父親墳頭自縊身亡,後來成為處女座。古人認為,成為星辰等同於封神。厄里戈涅對伊卡洛斯的正常感情與穆拉對父親的反常感情形成了對照。但Loos(2006)指出,西方古代作家經常將伊卡洛斯和伊卡里俄斯的名字互換,或許奧維德也有意混淆了二者,從而讓牧夫座也成了伊卡洛斯的化身。在泛希臘時代的天文傳說中,一個星座對應兩個或多個人物並不罕見,例如處女座就有阿斯特萊婭和厄里戈涅兩個來源。
[6] 乳娘的所有動作和這裡的環境描寫都把穆拉的亂倫之旅塑造成了一場典型的古羅馬婚禮。乳娘相當於領着新娘入洞房(這裡的“卧室”用的是同一個詞thalamus)的婦女(pronuba),“夜色”如同蒙在新娘臉上的面紗,“領”(ducitur)、“手”(manu)、“門檻”(limen)都是描繪古羅馬婚禮的核心詞語。Ziogas(2016)認為,穆拉的亂倫行為在古羅馬有特別的背景,因為當時有眾多年輕女子嫁給年齡如父親的丈夫。
[7] Lowrie(1993)指出,穆拉和喀倪剌斯在這裡不僅違反了亂倫禁忌,在古羅馬讀者看來,他們還違反了宗教禁忌,因為當時規定,穀神節期間不可以說“父親”和“女兒”的名字。
[8] 薩巴(Sabae或Saba)是今天的也門,以沒藥等香料著名。Ziogas(2016)解釋道,喀倪剌斯為何要殺女兒,穆拉為何要流浪,放在奧古斯都時代的語境中是不言自明的,根據《關於遏制通姦之尤利亞法》的規定,當場捉姦的父親有權殺死自己的女兒(但必須同時殺死姦夫),而在這裡姦夫就是父親自己,所以自然的邏輯是,殺死穆拉之後喀倪剌斯就會自殺。奧維德沒有告訴我們他結局如何,但在許基努斯的《故事集》(Fabulae 242)他的確自殺了。如果沒有殺死通姦者,流放就是懲罰,所以穆拉的漂泊可以視為流放(如同屋大維的女兒和外孫女)。