《變形記》第10卷301-400行

aut, mea si vestras mulcebunt carmina mentes,
desit in hac mihi parte fides, nec credite factum;
vel, si credetis, facti quoque credite poenam.
Si tamen admissum sinit hoc natura videri,
305 gentibus Ismariis et nostro gratulor orbi,
gratulor huic terrae, quod abest regionibus illis,
quae tantum genuere nefas: sit dives amomo,
cinnamaque costumque suum sudataque ligno
tura ferat floresque alios Panchaia tellus,
310 dum ferat et murram: tanti nova non fuit arbor.
Ipse negat nocuisse tibi sua tela Cupido,
Myrrha, facesque suas a crimine vindicat isto:
stipite te Stygio tumidisque adflavit echidnis
e tribus una soror. Scelus est odisse parentem;
315 hic amor est odio maius scelus—undique lecti
te cupiunt proceres, totoque oriente iuventus
ad thalami certamen adest. Ex omnibus unum
elige, Myrrha, virum: dum ne sit in omnibus unus!
Illa quidem sentit foedoque repugnat amori
320 et secum “Quo mente feror? Quid molior?” inquit
“Di, precor, et pietas sacrataque iura parentum,
hoc prohibete nefas scelerique resistite nostro,
si tamen hoc scelus est. Sed enim damnare negatur
hanc Venerem pietas, coeuntque animalia nullo
325 cetera delicto, nec habetur turpe iuvencae
ferre patrem tergo; fit equo sua filia coniunx,
quasque creavit, init pecudes caper, ipsaque, cuius
semine concepta est, ex illo concipit ales.
Felices, quibus ista licent! Humana malignas
330 cura dedit leges, et, quod natura remittit,
invida iura negant. Gentes tamen esse feruntur,
in quibus et nato genetrix et nata parenti
iungitur, et pietas geminato crescit amore.[1]
Me miseram, quod non nasci mihi contigit illic
335 fortunaque loci laedor! Quid in ista revoluor?
Spes interdictae discedite! Dignus amari
ille, sed ut pater, est—ergo si filia magni
non essem Cinyrae, Cinyrae concumbere possem;
nunc, quia iam meus est, non est meus, ipsaque damno
340 est mihi proximitas: aliena potentior essem.
Ire libet procul hinc patriaeque relinquere fines,
dum scelus effugiam. Retinet malus ardor amantem,[2]
ut praesens spectem Cinyram tangamque loquarque
osculaque admoveam, si nil conceditur ultra;
345 ultra autem sperare aliquid potes, inpia virgo,[3]
et, quot confundas et iura et nomina, sentis?
Tune eris et matris paelex et adultera patris?
Tune soror nati genetrixque vocabere fratris?
Nec metues atro crinitas angue sorores,
350 quas facibus saevis oculos atque ora petentes
noxia corda vident? At tu, dum corpore non es
passa nefas, animo ne concipe, neve potentis
concubitu vetito naturae pollue foedus.
Velle puta: res ipsa vetat. Pius ille memorque est
355 moris—et o vellem similis furor esset in illo!”
Dixerat, at Cinyras, quem copia digna procorum,
quid faciat, dubitare facit, scitatur ab ipsa
nominibus dictis, cuius velit esse mariti;
illa silet primo patriisque in vultibus haerens
360 aestuat et tepido suffundit lumina rore.
Virginei Cinyras haec credens esse timoris
flere vetat siccatque genas atque oscula iungit;
Myrrha datis nimium gaudet consultaque, qualem
optet habere virum, “Similem tibi” dixit; at ille
365 non intellectam vocem conlaudat et ‘Esto
tam pia semper’ ait. Pietatis nomine dicto
demisit vultus sceleris sibi conscia virgo.
Noctis erat medium, curasque et corpora somnus
soluerat; at virgo Cinyreia pervigil igni
370 carpitur indomito furiosaque vota retractat
et modo desperat, modo vult temptare, pudetque
et cupit et, quid agat, non invenit, utque securi
saucia trabs ingens, ubi plaga novissima restat,
quo cadat, in dubio est omnique a parte timetur,
375 sic animus vario labefactus vulnere nutat
huc levis atque illuc momentaque sumit utroque.
Nec modus et requies, nisi mors, reperitur amoris:[4]
mors placet. Erigitur laqueoque innectere fauces
destinat et zona summo de poste revincta
380 “Care vale Cinyra causamque intellege mortis”
dixit et aptabat pallenti vincula collo.
Murmura verborum fidas nutricis ad aures
pervenisse ferunt limen servantis alumnae;
surgit anus reseratque fores mortisque paratae
385 instrumenta videns spatio conclamat eodem
seque ferit scinditque sinus ereptaque collo
vincula dilaniat. Tum denique flere vacavit,[5]
tum dare conplexus laqueique requirere causam.
Muta silet virgo terramque inmota tuetur
390 et deprensa dolet tardae conamina mortis;[6]
instat anus canosque suos et inania nudans
ubera per cunas alimentaque prima precatur,
ut sibi committat, quidquid dolet: illa rogantem[7]
aversata gemit; certa est exquirere nutrix
395 nec solam spondere fidem. “Dic” inquit “opemque
me sine ferre tibi; non est mea pigra senectus:
seu furor est, habeo, quae carmine sanet et herbis;
sive aliquis nocuit, magico lustrabere ritu;
ira deum sive est, sacris placabilis ira.
400 Quid rear ulterius? Certe fortuna domusque

[1] et…crescit=ut…crescat
[2] ardor=error
[3] sperare=spectare=respectare
[4] et=nec=aut
[5] vacavit=vetavit
[6] tardae=atrae=timet
[7] rogantem=roganti

快躲開!若我的詩句愉悅了你們的心,
別相信我的記述,別相信此事曾發生;
倘若非相信,就也請相信報應是真。[1]
但如果自然似乎允許了這樣的罪行,[2]
305 我應當祝賀色雷斯的人們和我的祖國,[3]
祝賀這方鄉土,因為它遠離誕生了
此等亂倫之舉的地域。且讓白豆蔻、
肉桂、鬱金、從樹上滲出的乳香,還有[4]
其他的花卉在潘凱亞蓬勃生長,只要它[5]
310 也出產沒藥:新樹豈能補償這代價?[6]
丘比特堅決否認你傷於他的箭矢,
穆拉,他不容自己的火炬蒙受羞恥;[7]
是某位復仇女神用地府的柴薪和腫脹的
蝰蛇點燃了你的慾火。恨父母是罪過,
315 但這樣的愛是比恨更大的罪——四面
都有貴胄戀慕你,整個東方的青年
為你的閨房而彼此爭鬥。從他們中間
選一人,穆拉,只要他不是眾人的一員![8]
她的確深感愧怍,與可憎的情慾相搏,
320 不停問自己,‘我到底想什麼?我在做什麼?[9]
眾神、親情和父母的神聖權利,求你們
阻止這宗罪,別讓我做出這樣的惡行,
如果它真的是惡行。但血緣似乎拒絕
譴責這樣的戀情,其他動物的交合
325 都沒有禁忌,母牛並不以父親求歡
為恥辱,公馬也與自己的女兒結姻緣,
雄山羊在它的孩子中覓偶,雌鳥也與
以種子賜自己生命的雄鳥配對繁育。[10]
可以如此的物種多幸福!繁瑣的人世
330 創製了狹隘的法律,天性容忍的事
嫉妒的條文卻禁止。然而傳說在某些
民族中,兒子能夠娶母親,女兒也可
嫁父親,雙重的愛加深了彼此的情分。[11]
可憐的我,卻無福在那樣的國度出生,
335 被不幸的地點傷害!為何還糾纏不清?
被禁的念頭,走開!他是值得愛的人,
但只能當作父親愛——我如果不是偉大的
喀倪剌斯的女兒,我就能與他共卧。
可現在,因為他屬於我,所以不能屬於我,
340 親近反成了詛咒。去異鄉是否能解脫?
我當然願意遠遁,飛出故土的牢獄,
只要能逃離罪。但我是悲慘慾念的俘虜,
總想在身邊看着他,摸着他,與他絮語,
親吻他,倘若其他舉動都不被允許——
345 你還能希望什麼舉動,悖逆的少女,
沒看見自己攪亂了多少規則和稱呼?
難道你要做母親的情敵、父親的侍妾?
讓人說你是弟弟的母親、兒子的姐姐?[12]
你不害怕以黑蛇為頭髮的那三位女神,[13]
350 負罪的靈魂會看見她們沖臉頰和眼睛
揮舞無情的火把?可是你,趁身體還未曾
犯罪,也不要在心裡犯罪,千萬不能
以被禁的淫行玷污強力自然的契約。
就算你有心,情勢也不許。他謹守道德,
355 從無逾越——多希望他心裡也如此饑渴!’
她自語,喀倪剌斯看到眾多的求婚者
都出身高貴,不知該如何處理,就對她
念出所有的名字,問她願嫁入誰家。
起初她只是沉默,緊盯父親的臉龐,
360 心裡一片翻騰,不由得熱淚盈眶。
喀倪剌斯以為這無非是少女的怯懼,
勸她別哭,為她拭淚,又以吻安撫。
這些親昵的表示讓穆拉狂喜,父親問
她想要怎樣的丈夫,她答道,‘像你就行。’
365 他沒理解其深意,反而稱讚她,‘願你
永遠這麼孝順。’聽到‘孝順’這個詞,
心中充滿負罪感的少女頓然低下頭。
已午夜,睡眠舒緩人們的身體,驅走
憂慮,可是她卻沒有合眼,狂野的欲求
370 啃噬她,腦海中旋轉着那些瘋狂的念頭。
她時而絕望,時而又想去嘗試,既愧怍,
又渴盼,找不到解決的辦法。猶如某棵
大樹被斧鉞砍傷,正等待最後的一擊,
不知會倒向哪邊,哪邊都令人怵惕,
375 她的心也被相互矛盾的衝動逼到崩潰
邊緣,忽而向這方,忽而向那方傾頹,
除非死,她的愛永遠沒有極限和停歇:
她選擇了死,直起身,決定上吊自絕。
取下腰帶,系在門柱的頂部,她說:
380 ‘永別了,喀倪剌斯,你要明白我為何
不肯活。’蒼白的頸項眼看要鑽入繩箍。
傳言稱,她的喃喃低語被忠誠的乳母[14]
聽到(她正守候在養女閨房的門檻處)。
老嫗站起來,打開門,發現覓死的工具
385 赫然在目,她一邊大聲喊叫,一邊
捶打胸膛,撕裂衣服,將繩索從頸畔
拽下,扯成碎片。她這才有時間痛哭,
這才摟住少女,問為什麼自尋死路。
後者一言不發,獃獃地凝視着地面,
390 痛心被阻攔,後悔沒更早動手了斷。
婦人不放棄,披散着白髮,袒露枯癟的
乳房,以搖籃和乳汁的名義苦苦勸誡,
讓她把傷心的秘密告訴自己。她扭頭
長嘆一聲,乳母卻執意要探明緣由,
395 而且不只承諾了忠誠。‘講出來,’她說,
‘請讓我給你幫助。我雖老,卻不懶惰。
如果是瘋病,我能用巫辭和藥草醫治;
如果有人下了咒,我將以魔法消弭;
如果神靈發怒,也能靠祭祀來撫平。
400 還能有什麼?無疑,你的運氣和家境

[1] Ziogas指出,俄耳甫斯在講述穆拉故事之前的這四句警告(300-303行)明顯呼應着奧維德《愛的藝術》開頭(Ars Amatoria 1.30-34)對羅馬貞潔女人的警告(讓她們不要往下讀)。兩處奧維德都言不由衷,兩處都為後面顛覆性的描述做了鋪墊。更值得注意的是奧維德表述的方式,它恰好顛倒了古羅馬法庭上宣誓自己只說真話的證詞。
[2] Reed(2013)指出,這行詩的原文Si tamen admissum sinit hoc natura videri可以有兩種理解,如果把admissum看成名詞(罪錯),這句話的意思就是“如果自然允許這宗罪顯現出來”;如果它是分詞(允許),就可以翻成此處的譯文。
[3] “祖國”指俄耳甫斯的祖國色雷斯。
[4] 鬱金是一種香料,也叫蓬莪術。
[5] 潘凱亞(Panchaia)是傳說中古代阿拉伯的一個島嶼,盛產沒藥(murra)和寶石。喀倪剌斯和穆拉就生活在這裡。
[6] 穆拉(Myrrha)與沒藥同名(murrha或murra,古希臘字母轉寫成拉丁字母時y和u等價)。奧維德的意思是:雖然沒藥是珍貴的香料,但沒有必要為了它而付出如此慘重的倫理代價。
[7] Ziogas(2016)評論道,丘比特此處的語言也像古羅馬法庭上的證詞,他否認自己有罪,但奧維德在後文第524行暗示,丘比特做的是偽證。而且從第十卷的大框架看,維納斯和丘比特是所有這些情愛故事背後的操縱力量。
[8] “他”指穆拉的父親喀倪剌斯。
[9] Ziogas提醒我們,320-355行穆拉的獨白特別像古羅馬學童的辯論練習(suasoria或controversia),這種練習是為他們以後的法庭辯論做準備。
[10] 這裡穆拉的自我辯護讓人聯想起索福克勒斯劇作《安提戈涅》(Antigone)中女主人公的論證。後者違背國王禁令,為自己死去的弟弟下葬,理由也是天道高於人道,自然之法高於人之法。只是穆拉所辯護的行為更驚世駭俗。Ziogas(2016)指出,這段話的法律色彩也很強烈。Segal(1969)敏銳地指出,同樣是深陷亂倫情慾的少女,這裡穆拉是以動物為亂倫辯護,第九卷的畢布利絲卻是援引神的亂倫先例。相似處境的置換暗示,神與獸的界限是可疑的。
[11] 或許影射波斯民族,這是古希臘流行的說法(特別是兒子娶母親),參考歐里庇得斯的劇作《安德洛瑪刻》(Andromache 173ff.)和斯特拉波的《地理學》(Geographica XV. P. 735)。
[12] 這些混亂的稱謂強化了《變形記》道德混沌的主題。
[13] 指復仇女神,她們尤其愛懲罰弒親和亂倫行為。
[14] 她的乳母叫希波呂忒(Hippolyte)。