sospes et in cursu est: vivit genetrixque paterque.”
Myrrha patre audito suspiria duxit ab imo[1]
pectore, nec nutrix etiamnum concipit ullum
mente nefas aliquemque tamen praesentit amorem
405 propositique tenax, quodcumque est, orat, ut ipsi
indicet, et gremio lacrimantem tollit anili
atque ita conplectens infirmis membra lacertis
“Sensimus” inquit, “amas! Et in hoc mea (pone timorem)
sedulitas erit apta tibi, nec sentiet umquam
410 hoc pater.’ Exsiluit gremio furibunda torumque
ore premens “Discede, precor, miseroque pudori
parce” ait; instanti “Discede, aut desine” dixit
“quaerere, quid doleam: scelus est, quod scire laboras.”
Horret anus tremulasque manus annisque metuque
415 tendit et ante pedes supplex procumbit alumnae
et modo blanditur, modo, si non conscia fiat,
terret et indicium laquei coeptaeque minatur
mortis et officium commisso spondet amori.
Extulit illa caput lacrimisque inplevit obortis
420 pectora nutricis conataque saepe fateri
saepe tenet vocem pudibundaque vestibus ora[2]
texit et “O” dixit “felicem coniuge matrem!”
hactenus, et gemuit. Gelidos nutricis in artus[3]
ossaque (sensit enim) penetrat tremor, albaque toto
425 vertice canities rigidis stetit hirta capillis,
multaque, ut excuteret diros, si posset, amores,
addidit; at virgo scit se non falsa moneri,
certa mori tamen est, si non potiatur amore.[4]
“Vive” ait haec, “potiere tuo”—et non ausa “parente”
430 dicere conticuit promissaque numine firmat.
Festa piae Cereris celebrabant annua matres
illa, quibus nivea velatae corpora veste
primitias frugum dant spicea serta suarum
perque novem noctes Venerem tactusque viriles
435 in vetitis numerant. Turba Cenchreis in illa
regis adest coniunx arcanaque sacra frequentat.
Ergo, legitima vacuus dum coniuge lectus,
nacta gravem vino Cinyram male sedula nutrix
nomine mentito veros exponit amores
440 et faciem laudat; quaesitis virginis annis
“Par” ait “est Myrrhae.” Quam postquam adducere iussa est
utque domum rediit, “Gaude, mea” dixit “alumna:
vicimus!” Infelix non toto pectore sentit
laetitiam virgo, praesagaque pectora maerent,
445 sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis.
Tempus erat, quo cuncta silent interque Triones[5]
flexerat obliquo plaustrum temone Bootes:[6]
ad facinus venit illa suum. Fugit aurea caelo
luna, tegunt nigrae latitantia sidera nubes,
450 nox caret igne suo; primus tegis, Icare, vultus[7]
Erigoneque pio sacrata parentis amore.
Ter pedis offensi signo est revocata, ter omen
funereus bubo letali carmine fecit:[8]
it tamen; et tenebrae minuunt noxque atra pudorem,
455 nutricisque manum laeva tenet, altera motu
caecum iter explorat. Thalami iam limina tangit,
iamque fores aperit, iam ducitur intus; at illi
poplite succiduo genua intremuere, fugitque
et color et sanguis, animusque relinquit euntem;[9]
460 quoque suo propior sceleri est, magis horret; et ausi[10]
paenitet et vellet non cognita posse reverti.
Cunctantem longaeva manu deducit et alto
admotam lecto cum traderet, “Accipe” dixit,
“ista tua est, Cinyra” devotaque corpora iunxit.
465 Accipit obsceno genitor sua viscera lecto
virgineosque metus levat hortaturque timentem.
Forsitan aetatis quoque nomine “filia” dixit:[11]
dixit et illa “pater,” sceleri ne nomina desint.[12]
Plena patris thalamis excedit et inpia diro[13]
470 semina fert utero conceptaque crimina portat.
Postera nox facinus geminat, nec finis in illa est;
cum tandem Cinyras avidus cognoscere amantem[14]
post tot concubitus inlato lumine vidit
et scelus et natam verbisque dolore retentis
475 pendenti nitidum vagina deripit ensem;[15]
Myrrha fugit tenebrisque et caecae munere noctis
intercepta neci est latosque vagata per agros
palmiferos Arabas Panchaeaque rura reliquit
perque novem erravit redeuntis cornua lunae,
480 cum tandem terra requievit fessa Sabaea;
vixque uteri portabat onus. Tum nescia voti
atque inter mortisque metus et taedia vitae[16]
est tales conplexa preces: “O siqua patetis[17]
numina confessis, merui nec triste recuso
485 supplicium. Sed ne violem vivosque superstes
mortuaque extinctos, ambobus pellite regnis
mutataeque mihi vitamque necemque negate.”
Numen confessis aliquod patet: ultima certe
vota suos habuere deos; nam crura loquentis
490 terra supervenit, ruptosque obliqua per ungues
porrigitur radix, longi firmamina trunci,[18]
ossaque robur agunt, mediaque manente medulla
sanguis it in sucos, in magnos bracchia ramos,[19]
in parvos digiti; duratur cortice pellis.
495 Iamque gravem crescens uterum praestrinxerat arbor[20]
pectoraque obruerat collumque operire parabat:
non tulit illa moram venientique obvia ligno[21]
subsedit mersitque suos in cortice vultus.
quae quamquam amisit veteres cum corpore sensus,
500 flet tamen, et tepidae manant ex arbore guttae.
[1] duxit=traxit
[2] pudibundaque vestibus=pudibundis questibus
[3] Gelidos=Gelidus
[4] amore=amato
[5] Triones=Trionem
[6] plaustrum temone=temone plaustra
[7] primus=primos
[8] funereus=infandus
[9] animusque=animumque; relinquit=reliquit
[10] ausi=ausam
[11] dixit=dicat
[12] dixit=dicat
[13] excedit=hec cedit
[14] avidus=cupidus
[15] deripit=diripit
[16] mortisque metus et=motisque motumque et
[17] patetis=patent his
[18] longi=longe
[19] it in=init
[20] praestrinxerat=perstrinxerat=constrinxerat=praecinxerat
[21] illa=ille
都很好,将来也如此,父母也都在世。’
她提到父亲,穆拉的胸中不禁涌起
一连串哀吟。乳母仍未觉察她心里
有不伦的欲念,但也预感到这是情事。
405 她不肯罢休,恳求穆拉,无论是什么,
务必告诉她。让哭泣的少女偎在衰老的
膝盖上,她用孱弱的手臂搂着这孩子,
说道,‘我猜到你在恋爱!别怕,我和你
站在一起,我定会帮你,你父亲不会
410 知晓。’少女发疯般从她的身边跳开,
脸贴着床说,‘走吧,我求你,不要碰我
悲惨的羞耻。’(她仍然坚持)‘走吧,否则
就别问我伤心的原因:你非想知道的是罪!’
老妪大恐,伸出手(因为年纪和惊骇
415 而哆嗦),犹如哀告者跪在养女脚前,
一会儿安慰她,一会儿吓唬她继续隐瞒
有什么后果,威胁向父母揭发她上吊
自杀,又保证如若坦白,必为她效劳。
她抬头,涌出的泪水沾湿了乳母的胸怀。
420 少女一再想吐露自己的秘密,却一再
咽下了话语,用衣服遮住羞惭的脸颊,
喃喃道,‘你的丈夫多值得羡慕,妈妈!’[1]
说完便叹息。乳母的身体和骨头顿感
冰凉(她终于明白),一阵哆嗦,铺满
425 霜雪的头顶每一根白发都悚然立起,
她说了许多话,竭力劝诫少女放弃
可怕的欲念。少女明白她的话有道理,
但如果不能如愿,她已经决意去死。
‘活下去,’老妇说,‘你会拥有你的——’(不敢
430 往下说‘父亲’)——然后以神的名许下誓言。[2]
虔敬的妇女正庆祝刻瑞斯的年度节日,[3]
她们在这天都会以雪白的衣裳遮体,
用麦穗编成花环,作为初果献给神,
一连九夜,她们都必须远离男人,
435 避免房事。国王的妻子肯克瑞伊丝
也与众女人一起,参加神秘的仪式。
趁喀倪剌斯没有合法的妻子可亲近,
过分热心的乳母发现他已喝得酩酊,
便透露有人暗恋他,只是杜撰了名字,
440 并极力夸赞其美貌。他问对方的年纪,
她说,‘与穆拉相仿。’国王命她带此女
进宫,‘孩子,庆祝吧!’她一回房就欢呼,
‘我们胜利了!’女孩却并非全然高兴,
充满不祥预感的胸膛也涌动着悲情,
445 但她还是有欣喜——内心就如此分裂。
转眼已万籁俱寂,牧夫已掉转马车,[4]
将倾斜的辕杆对准大熊星座的中央。
她出发去做不伦之事。金黄的月亮
从天空逃遁,黑云覆住了躲闪的星子,
450 夜漆黑一片。你最先掩面,伊卡洛斯,
还有你,因挚爱父亲而封神的厄里戈涅。[5]
她三次因为绊脚的预兆而迟疑,阴郁的
鸣枭三次以恐怖的叫声向她发警讯,
她仍然往前,浓密的夜色钝化了羞耻心,
455 左手拽乳母的手,另一只手探入黑暗,
摸索着寻路。此刻她已到卧室的门槛,
已经推开门,被老妪领到里面,可是
她的双膝因胫骨瘫软而打颤,活气
和血色从脸上隐形,挪动时满心茫然。
460 越接近实现淫邪的梦想,她越觉胆寒,
后悔太莽撞,盼着能悄无声息地回返。
她犹豫拖延,老妇人却牵着她向前,
将她送到高高的床榻边,说,‘喀倪剌斯,
享用吧,她是你的了。’遭诅的身体将合一。[6]
465 父亲把自己的骨肉抱上被污染的枕席,
宽慰处女的恐惧,鼓励逃避的孩子。
他或许喊了‘女儿’——与年龄相宜的称呼,
她或许叫了‘父亲’——头衔与罪孽相符。[7]
交合后离开父亲的卧室,她可怕的子宫
470 盛满秽乱的精液,孕育了罪恶的胎种。
第二夜她再次犯罪,这仍然不是尽头。
终于,喀倪剌斯在多次同房之后,
想知道情人究竟是谁,便命人掌灯,
发现了自己的女儿和罪孽。语言被苦痛
475 逼回,他从悬挂的鞘中拔出了寒剑。
穆拉逃走了,黑暗和盲夜的仁慈遮拦
让她免遭劫难。在广袤的田野上流浪,
她抛下盛产棕榈的阿拉伯和潘凯亚故乡,
月亮盈亏了九回,她一直四处漂泊,
480 最后她身心俱疲,在萨巴暂且停歇。[8]
她已难撑腹中的重负,不知道究竟
想要什么,既害怕死亡,又倦于生命,
她只好如此祷告:‘倘若哪位神肯垂听
忏悔的人,我认罪,也欣然接受严惩。
485 可是,别让我活着,也不要让我死去,
污染活人或死人的世界,将我驱逐出
这两个国度,让我变形,不生也不死!’
某位神垂听了她的告白,最末的祷辞
至少得到了神的允准。她还在说话,
490 泥土已封住她的腿,斜生的根将趾甲
崩开,向四面延伸,支撑高大的树干,
骨头化作了硬木,骨髓仍留在中间,
血变成汁液,手臂长成粗壮的大枝,
手指变小枝,皮肤凝固成硬实的树皮。
495 生长的树已经包围了她沉沉的子宫,
覆盖了她的乳房,即将蔓延至脖颈:
她忍受不了耽搁,主动沉下去,迎接
上升的木头,脸在树皮后面隐没。
虽然她失去原来的躯体、原来的感觉,
500 却还在哭泣,从树身渗出温泪一颗颗。
[1] 根据奥维德的说法,穆拉的母亲是肯克瑞伊丝(Cenchreis),伪阿波罗多洛斯说她叫梅塔尔墨(Metharme)。
[2] Ziogas(2016)指出,“拥有父亲”的说法暗示穆拉不仅要占有父亲的身体,还要夺取父亲的家庭管辖权(patria potestas)。在古罗马,父亲拥有对家庭成员的绝对权力,女儿出嫁更是完全由父亲决定,穆拉的性自决权等于取消了父亲的权力。如果考虑到故事叙述者俄耳甫斯此时对待女人的态度,这个故事便会产生一种仇视女性的解读可能。仿佛他在警告罗马人,如果给予女人性方面的自由,罗马男权社会的根基就会被侵蚀。
[3] 这个节日叫Thesmophoria,是献给谷神刻瑞斯和她女儿普洛塞庇娜的,雅典等很多城市会在每年秋末丰收之际举行庆祝活动。
[4] 古代西方人认为大熊星座(Triones)形如一辆马车或牛车,牧夫座(Bootes)就像驾车的人。
[5] 这里的伊卡洛斯(Icarus)不是代达罗斯的儿子,而是牧夫座所代表的伊卡洛斯(也叫伊卡里俄斯)。根据许基努斯《故事集》(Fabulae 130),伊卡里俄斯因为善待酒神,酒神送给他一些酒。伊卡里俄斯把酒分给牧人,牧人喝醉后以为他下了毒,于是将他杀死。女儿厄里戈涅在父亲坟头自缢身亡,后来成为处女座。古人认为,成为星辰等同于封神。厄里戈涅对伊卡洛斯的正常感情与穆拉对父亲的反常感情形成了对照。但Loos(2006)指出,西方古代作家经常将伊卡洛斯和伊卡里俄斯的名字互换,或许奥维德也有意混淆了二者,从而让牧夫座也成了伊卡洛斯的化身。在泛希腊时代的天文传说中,一个星座对应两个或多个人物并不罕见,例如处女座就有阿斯特莱娅和厄里戈涅两个来源。
[6] 乳娘的所有动作和这里的环境描写都把穆拉的乱伦之旅塑造成了一场典型的古罗马婚礼。乳娘相当于领着新娘入洞房(这里的“卧室”用的是同一个词thalamus)的妇女(pronuba),“夜色”如同蒙在新娘脸上的面纱,“领”(ducitur)、“手”(manu)、“门槛”(limen)都是描绘古罗马婚礼的核心词语。Ziogas(2016)认为,穆拉的乱伦行为在古罗马有特别的背景,因为当时有众多年轻女子嫁给年龄如父亲的丈夫。
[7] Lowrie(1993)指出,穆拉和喀倪剌斯在这里不仅违反了乱伦禁忌,在古罗马读者看来,他们还违反了宗教禁忌,因为当时规定,谷神节期间不可以说“父亲”和“女儿”的名字。
[8] 萨巴(Sabae或Saba)是今天的也门,以没药等香料著名。Ziogas(2016)解释道,喀倪剌斯为何要杀女儿,穆拉为何要流浪,放在奥古斯都时代的语境中是不言自明的,根据《关于遏制通奸之尤利亚法》的规定,当场捉奸的父亲有权杀死自己的女儿(但必须同时杀死奸夫),而在这里奸夫就是父亲自己,所以自然的逻辑是,杀死穆拉之后喀倪剌斯就会自杀。奥维德没有告诉我们他结局如何,但在许基努斯的《故事集》(Fabulae 242)他的确自杀了。如果没有杀死通奸者,流放就是惩罚,所以穆拉的漂泊可以视为流放(如同屋大维的女儿和外孙女)。