ornique et piceae pomoque onerata rubenti
arbutus et lentae, victoris praemia, palmae
et succincta comas hirsutaque vertice pinus,
grata deum matri, siquidem Cybeleius Attis
105 exuit hac hominem truncoque induruit illo.
Adfuit huic turbae metas imitata cupressus,
nunc arbor, puer ante deo dilectus ab illo,
qui citharam nervis et nervis temperat arcum.
Namque sacer nymphis Carthaea tenentibus arva
110 ingens cervus erat lateque patentibus altas
ipse suo capiti praebebat cornibus umbras;
cornua fulgebant auro, demissaque in armos
pendebant tereti gemmata monilia collo;[1]
bulla super frontem parvis argentea loris
115 vincta movebatur parilique aetate, nitebant
auribus e geminis circum cava tempora bacae.
Isque metu vacuus naturalique pavore
deposito celebrare domos mulcendaque colla
quamlibet ignotis manibus praebere solebat;
120 sed tamen ante alios, Ceae pulcherrime gentis,
gratus erat, Cyparisse, tibi. Tu pabula cervum
ad nova, tu liquidi ducebas fontis ad undam,
tu modo texebas varios per cornua flores,
nunc eques in tergo residens huc laetus et illuc
125 mollia purpureis frenabas ora capistris.
Aestus erat mediusque dies, solisque vapore
concava litorei fervebant bracchia Cancri:
fessus in herbosa posuit sua corpora terra
cervus et arborea frigus ducebat ab umbra.
130 Hunc puer inprudens iaculo Cyparissus acuto
fixit et, ut saevo morientem vulnere vidit,
velle mori statuit. Quae non solacia Phoebus
dixit et, ut leviter pro materiaque doleret,
admonuit! Gemit ille tamen munusque supremum
135 hoc petit a superis, ut tempore lugeat omni.
Iamque per inmensos egesto sanguine fletus
in viridem verti coeperunt membra colorem
et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,
horrida caesaries fieri sumptoque rigore
140 sidereum gracili spectare cacumine caelum.
Ingemuit tristisque deus ‘Lugebere nobis,
lugebisque alios aderisque dolentibus’ inquit.
Tale nemus vates attraxerat inque ferarum
concilio medius turba volucrumque sedebat;
145 ut satis inpulsas temptavit pollice chordas
et sensit varios, quamvis diversa sonarent,
concordare modos, hoc vocem carmine movit:
‘Ab Iove, Musa parens, (cedunt Iovis omnia regno)
carmina nostra move. Iovis est mihi saepe potestas
150 dicta prius: cecini plectro graviore Gigantas
sparsaque Phlegraeis victricia fulmina campis;
nunc opus est leviore lyra, puerosque canamus
dilectos superis, inconcessisque puellas
ignibus attonitas meruisse libidine poenam.
155 Rex superum Phrygii quondam Ganymedis amore
arsit, et inventum est aliquid, quod Iuppiter esse,
quam quod erat, mallet. Nulla tamen alite verti
dignatur, nisi quae posset sua fulmina ferre.
Nec mora, percusso mendacibus aere pennis
160 abripit Iliaden, qui nunc quoque pocula miscet
invitaque Iovi nectar Iunone ministrat.
Te quoque, Amyclide, posuisset in aethere Phoebus,
tristia si spatium ponendi fata dedissent;
qua licet, aeternus tamen es, quotiensque repellit
165 ver hiemem Piscique Aries succedit aquoso,
tu totiens oreris viridique in caespite flores.
Te meus ante omnes genitor dilexit, et orbe
in medio positi caruerunt praeside Delphi,
dum deus Eurotan inmunitamque frequentat
170 Sparten. Nec citharae nec sunt in honore sagittae:
inmemor ipse sui non retia ferre recusat,
non tenuisse canes, non per iuga montis iniqui
ire comes longaque alit adsuetudine flammas.
Iamque fere medius Titan venientis et actae
175 noctis erat spatioque pari distabat utrimque:
corpora veste levant et suco pinguis olivi
splendescunt latique ineunt certamina disci,
quem prius aerias libratum Phoebus in auras
misit et oppositas disiecit pondere nubes;
180 reccidit in solidam longo post tempore terram
pondus et exhibuit iunctam cum viribus artem.
Protinus inprudens actusque cupidine lusus
tollere Taenarides orbem properabat, at illum
dura repercussum subiecit ab aere tellus[2]
185 in vultus, Hyacinthe, tuos. Expalluit aeque
quam puer ipse deus conlapsosque excipit artus
et modo te refovet, modo tristia vulnera siccat,
nunc animam admotis fugientem sustinet herbis:
nil prosunt artes; erat inmedicabile vulnus.
190 Ut, siquis violas riguoque papaver in horto[3]
liliaque infringat fulvis horrentia linguis,
marcida demittant subito caput illa gravatum[4]
nec se sustineant spectentque cacumine terram,
sic vultus moriens iacet, et defecta vigore
195 ipsa sibi est oneri cervix umeroque recumbit.
“Laberis, Oebalide, prima fraudate iuventa,”
Phoebus ait “videoque tuum, mea crimina, vulnus.
Tu dolor es facinusque meum; mea dextera leto
inscribenda tuo est. Ego sum tibi funeris auctor.
200 Quae mea culpa tamen? Nisi si lusisse vocari
[1] gemmata=demissa=pretiosa
[2] repercussum…ab aere= repercusso…in aere=repercussum…in aera=repercusso…verbere=repercusso…pondere
[3] riguoque=rigidumve
[4] gravatum=quietum=vietum
水曲柳、漆樹、懸掛紅彤彤果實的草莓樹、
柔韌的棕櫚樹(它們是屬於勝利者的榮譽)、[1]
還有樹身無葉、樹頂卻濃密的松樹——[2]
庫柏勒的最愛,因為阿蒂斯追隨神母,
105 以人形與之交換,血肉在木頭中凝固。[3]
在眾樹之中有一棵形如圓錐的柏樹,[4] 庫帕里索斯
如今是樹,從前是深受戀慕的青年,
愛他的那位神精於琴弦,也擅長弓弦。[5]
有一隻巨鹿,被居於卡爾泰亞的寧芙[6]
110 視為聖物,高大的角枝伸展到遠處,
儼然給自己的頭顱提供了深幽的蔭涼;
它的角閃耀着黃金,在它光滑的脖子上
套着嵌寶石的項圈,一直垂到肩膀;
小繩固定的一顆銀球在前額搖晃,
115 自出生之時就與它相伴;腦袋的兩側,
雙耳各自懸掛着珍珠,熠熠閃爍。
它無所畏懼,將天然的羞怯拋擲一旁,
時常造訪人們的住宅,伸出頸項,
任憑撫摸,哪怕它並不認識他們。
120 但你,庫帕里索斯,凱亞最俊美的後生,[7]
比別人都更鐘愛它。你總是帶着這隻鹿
去新的草場,與它在清澈的泉邊駐足,
你時而編織絢麗的花環,裝飾它的角,
時而騎在它背上,用紫色的韁轡引導
125 它溫馴的口唇,欣欣然在此處彼處遊樂。
那是夏季的一個正午,喜愛海岸的
巨蟹伸出的螯爪被陽光曬得滾燙,[8]
這隻鹿倦了,攤開身體,躺在草地上,
盡情享受着濃密樹蔭奉獻的清涼。
130 庫帕里索斯不小心用一桿鋒利的標槍
將它刺穿,看見鹿遭重創,已無生機,
他決心以死相殉。什麼安慰的道理
福玻斯不曾說?苦勸他不可過度傷心,
要有節制。但他仍不住悲嘆,求天神
135 給他最後的恩賜:讓自己永遠哀悼。
很快,他的血已在無休的哭泣中損耗,
他的肢體已開始呈現出一種綠色,
從雪白額頭披垂下來的頭髮,片刻
之後就變成聳立的樹冠——他已然僵硬,
140 尖尖的頂部向上凝望着眾星的天穹。
阿波羅惋惜不已,嘆道,“我會祭奠你,
你也會祭奠所有人,參加所有的葬儀。”[9]
俄耳甫斯引來了這眾多樹木,並且 俄耳甫斯之歌
在匯聚於此的走獸飛禽中間安坐,
145 當他用拇指撥動琴弦,依次試驗,
憑耳朵判斷,這些不同的樂音依然
彼此和諧,他就朗聲唱出這首歌:
“繆斯母親,賜給我靈感,讓我從朱庇特 序詩
(萬物的主宰)唱起。我以前經常頌讚
150 朱庇特的大能,曾以莊嚴的曲調詠嘆
巨人族和拋擲於弗勒格拉的勝利雷霆。[10]
如今我需要溫柔的里拉琴,請讓我歌吟
天神鍾情的青年、被熾熱禁戀驚嚇的
少女(她們為自己的慾念咽下了苦果)。
155 神王曾經被佛里吉亞的蓋尼米得[11] 蓋尼米得
勾了魂,朱庇特為他寧願不做朱庇特,
而化身為他物。但他不肯屈尊變成
任何凡鳥,除了能承受其閃電的鷹。
他毫不耽擱,以欺騙的翅膀劃破空氣,
160 劫走了特洛伊少男,他直到現在仍違逆
朱諾的意願,為神王調製和端送瓊漿。
許阿欽托斯,日神本也會置你於穹蒼,[12] 許阿欽托斯
倘若嚴酷的命運能給他足夠的時間。
但你仍獲得了某種永恆,每當春天
165 驅走了冬天,水中的雙魚被白羊替代,
你就會受到召喚,在翠綠的草地上盛開。[13]
我父親愛你勝過所有人,守護的神靈[14]
曾為你離開德爾斐(它位於世界的中心),[15]
在歐羅塔斯和沒有圍牆保護的斯巴達[16]
170 流連。齊塔拉的音樂和弓箭都被他拋下,[17]
他甚至忘記了身份,甘願為他扛獵網,
牽獵犬,陪他翻越艱險難行的山岡,
長久的親密相伴催旺了他的愛焰。
太陽此刻幾乎在來夜和去夜的中間,
175 與兩邊的距離大體相等。他們脫掉
累贅的衣物,粘稠橄欖油在身上閃耀,
拿起寬闊的鐵餅,開始比賽投擲。[18]
福玻斯先握穩重物,猛然扔入空氣,
它雖然分量很沉,卻穿透前方的雲團,
180 過了許久,才重新落回結實的地面,
展示出日神與力量結合的卓越技能。
莽撞的斯巴達少年立刻衝上去撿鐵餅,[19]
顧不得危險,只願早試身手,不曾想
堅硬的地面卻將它彈起來,正好擊傷
185 你的臉,許阿欽托斯。神的臉色也如你,
頓然變得煞白,他抱住癱倒的身體,
時而溫暖你,時而為可怕的傷口止血,
時而用藥草療治,想維繫流逝的魂魄。
技藝已無能為力,傷已經無可回天。
190 正如某人在精心灌溉的花園裡掰斷
金色香蕊林立的紫羅蘭、百合或罌粟,
它們就枯萎,驟然垂下沉重的頭顱,
不能支撐自己,耷拉着望向泥壤,
他臨死的臉頰也毫無生氣,倦怠頹唐,
195 脖子都成了負擔,斜斜地倚着肩膀。
‘許阿欽托斯,你已倒下,青春的時光[20]
已被劫走,’日神說,‘你的傷都是我的罪,
你讓我痛苦,讓我自責,你的死是因為
我的右手。是我造成了你的毀滅。
200 然而,我錯在哪裡?除非與你嬉樂
[1] 因為棕櫚極其堅韌,很難被折斷,所以被西方古人當作勝利的象徵。
[2] 因為松樹底部不長葉,只在頂部長葉,拉丁語常用succinta(束腰的)形容它。
[3] 阿蒂斯(Attis)是佛里吉亞的植物神,在通常的傳說中也常被視為神母庫柏勒的配偶或祭司。卡圖盧斯《歌集》第63首敘述他在狂亂狀態中閹割了自己,被庫柏勒強留在身邊。在奧維德《歲時記》(Fasti 4.223-244)中,他因為違背向庫柏勒許下的守身如玉的誓言,被女神逼瘋後自宮。這裡,奧維德說他變成了庫柏勒的聖樹——松樹。也有人說他的血變成了紫羅蘭。
[4] “圓錐”對應的原文是metas(主格metae),古羅馬的賽車場中央是一條縱向的矮牆(spina),矮牆盡頭有三個圓錐形的木柱(metae),標誌車手拐彎的地方。
[5] 指阿波羅。
[6] 關於卡爾泰亞,參考本書第七卷第368行的注釋。
[7] 庫帕里索斯(Cyparissus)就是上文提到的“青年”,他的名字在拉丁語中就是“柏樹”(也可拼作cupressus)的意思。Fulkerson(2006)認為,庫帕里索斯面對過失堅決殉身補償的態度與下文許阿欽托斯故事中阿波羅的行為構成了鮮明對照,體現了人的懊悔與神的懊悔之差異。人的懊悔更具道德性,庫帕里索斯承擔了完全的責任,而懊悔的神卻並非真心懊悔,拒絕承擔責任,阿波羅甚至無法理解庫帕里索斯的行為。這也印證了Otis(1970)所說的《變形記》的一個總主題,那就是“質疑神靈的道德”,在這本書里,至少就道德而言,神不僅不高於人,時常還低於人。
[8] 指巨蟹座(Cancer)。
[9] 奧維德以此解釋羅馬人葬禮和墓地用柏樹的習俗。老普林尼的解釋則是,柏樹是冥王普魯托的聖樹,瓦羅說,用柏樹是為了除掉屍體和墓地的氣味。
[10] 弗勒格拉(Phlegra)是馬其頓的一個地方,傳說巨人族與諸神爭戰時,被朱庇特的閃電擊殺於此。
[11] 蓋尼米得(Ganymede)是特洛伊王子,以俊美著稱,被朱庇特搶去做情人和斟酒者。
[12] 許阿欽托斯(Hyacinthos)是斯巴達的王子,但父親是誰有多種說法,在奧維德這段文字中,就出現了兩個版本。在這一行里他被稱為Amyclide(阿穆克洛斯之子,這是偽阿波羅多洛斯的說法),阿穆克洛斯(Amyclus或Amyclas)是斯巴達的國王,阿穆克萊城(Amyclae)的建立者。另一種說法見下文196行的注釋。
[13] 他變成了同名的花——風信子(hyacinthus,古希臘語hyacinthos)。
[14] “我父親”指阿波羅,這是關於俄耳甫斯父親的另一種說法。
[15] 德爾斐位於帕納索斯山脊,西方古人稱之為“世界的肚臍”,據說朱庇特曾經在世界的兩極放出兩隻鷹(或鴿子)來測量大地的中點,結果發現它們在德爾斐會合了。
[16] 歐羅塔斯河在伯羅奔尼撒半島南部。斯巴達沒有城牆,因為傳說中的斯巴達立法者呂庫古(Lycurgus)認為,勇敢和愛國精神才是最可靠的防禦。
[17] “齊塔拉”即齊塔拉琴。
[18] 古代的鐵餅用鐵或銅製成,一般直徑為10-12英寸。
[19] “斯巴達少年”對應的原文是Taenarides(泰那羅人)。在《變形記》中,奧維德說許阿欽托斯是斯巴達人,但在《歲時記》(Fasti 5.223)里卻說他出生於拉科尼亞的忒拉普奈(Therapnae)。
[20] 這一行“許阿欽托斯”對應的原文是Oebalide(俄巴羅斯之子),這是許基努斯的說法。