《变形记》第10卷101-200行

ornique et piceae pomoque onerata rubenti
arbutus et lentae, victoris praemia, palmae
et succincta comas hirsutaque vertice pinus,
grata deum matri, siquidem Cybeleius Attis
105 exuit hac hominem truncoque induruit illo.
Adfuit huic turbae metas imitata cupressus,
nunc arbor, puer ante deo dilectus ab illo,
qui citharam nervis et nervis temperat arcum.
Namque sacer nymphis Carthaea tenentibus arva
110 ingens cervus erat lateque patentibus altas
ipse suo capiti praebebat cornibus umbras;
cornua fulgebant auro, demissaque in armos
pendebant tereti gemmata monilia collo;[1]
bulla super frontem parvis argentea loris
115 vincta movebatur parilique aetate, nitebant
auribus e geminis circum cava tempora bacae.
Isque metu vacuus naturalique pavore
deposito celebrare domos mulcendaque colla
quamlibet ignotis manibus praebere solebat;
120 sed tamen ante alios, Ceae pulcherrime gentis,
gratus erat, Cyparisse, tibi. Tu pabula cervum
ad nova, tu liquidi ducebas fontis ad undam,
tu modo texebas varios per cornua flores,
nunc eques in tergo residens huc laetus et illuc
125 mollia purpureis frenabas ora capistris.
Aestus erat mediusque dies, solisque vapore
concava litorei fervebant bracchia Cancri:
fessus in herbosa posuit sua corpora terra
cervus et arborea frigus ducebat ab umbra.
130 Hunc puer inprudens iaculo Cyparissus acuto
fixit et, ut saevo morientem vulnere vidit,
velle mori statuit. Quae non solacia Phoebus
dixit et, ut leviter pro materiaque doleret,
admonuit! Gemit ille tamen munusque supremum
135 hoc petit a superis, ut tempore lugeat omni.
Iamque per inmensos egesto sanguine fletus
in viridem verti coeperunt membra colorem
et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,
horrida caesaries fieri sumptoque rigore
140 sidereum gracili spectare cacumine caelum.
Ingemuit tristisque deus ‘Lugebere nobis,
lugebisque alios aderisque dolentibus’ inquit.
Tale nemus vates attraxerat inque ferarum
concilio medius turba volucrumque sedebat;
145 ut satis inpulsas temptavit pollice chordas
et sensit varios, quamvis diversa sonarent,
concordare modos, hoc vocem carmine movit:
‘Ab Iove, Musa parens, (cedunt Iovis omnia regno)
carmina nostra move. Iovis est mihi saepe potestas
150 dicta prius: cecini plectro graviore Gigantas
sparsaque Phlegraeis victricia fulmina campis;
nunc opus est leviore lyra, puerosque canamus
dilectos superis, inconcessisque puellas
ignibus attonitas meruisse libidine poenam.
155 Rex superum Phrygii quondam Ganymedis amore
arsit, et inventum est aliquid, quod Iuppiter esse,
quam quod erat, mallet. Nulla tamen alite verti
dignatur, nisi quae posset sua fulmina ferre.
Nec mora, percusso mendacibus aere pennis
160 abripit Iliaden, qui nunc quoque pocula miscet
invitaque Iovi nectar Iunone ministrat.
Te quoque, Amyclide, posuisset in aethere Phoebus,
tristia si spatium ponendi fata dedissent;
qua licet, aeternus tamen es, quotiensque repellit
165 ver hiemem Piscique Aries succedit aquoso,
tu totiens oreris viridique in caespite flores.
Te meus ante omnes genitor dilexit, et orbe
in medio positi caruerunt praeside Delphi,
dum deus Eurotan inmunitamque frequentat
170 Sparten. Nec citharae nec sunt in honore sagittae:
inmemor ipse sui non retia ferre recusat,
non tenuisse canes, non per iuga montis iniqui
ire comes longaque alit adsuetudine flammas.
Iamque fere medius Titan venientis et actae
175 noctis erat spatioque pari distabat utrimque:
corpora veste levant et suco pinguis olivi
splendescunt latique ineunt certamina disci,
quem prius aerias libratum Phoebus in auras
misit et oppositas disiecit pondere nubes;
180 reccidit in solidam longo post tempore terram
pondus et exhibuit iunctam cum viribus artem.
Protinus inprudens actusque cupidine lusus
tollere Taenarides orbem properabat, at illum
dura repercussum subiecit ab aere tellus[2]
185 in vultus, Hyacinthe, tuos. Expalluit aeque
quam puer ipse deus conlapsosque excipit artus
et modo te refovet, modo tristia vulnera siccat,
nunc animam admotis fugientem sustinet herbis:
nil prosunt artes; erat inmedicabile vulnus.
190 Ut, siquis violas riguoque papaver in horto[3]
liliaque infringat fulvis horrentia linguis,
marcida demittant subito caput illa gravatum[4]
nec se sustineant spectentque cacumine terram,
sic vultus moriens iacet, et defecta vigore
195 ipsa sibi est oneri cervix umeroque recumbit.
“Laberis, Oebalide, prima fraudate iuventa,”
Phoebus ait “videoque tuum, mea crimina, vulnus.
Tu dolor es facinusque meum; mea dextera leto
inscribenda tuo est. Ego sum tibi funeris auctor.
200 Quae mea culpa tamen? Nisi si lusisse vocari

[1] gemmata=demissa=pretiosa
[2] repercussum…ab aere= repercusso…in aere=repercussum…in aera=repercusso…verbere=repercusso…pondere
[3] riguoque=rigidumve
[4] gravatum=quietum=vietum

水曲柳、漆树、悬挂红彤彤果实的草莓树、
柔韧的棕榈树(它们是属于胜利者的荣誉)、[1]
还有树身无叶、树顶却浓密的松树——[2]
库柏勒的最爱,因为阿蒂斯追随神母,
105 以人形与之交换,血肉在木头中凝固。[3]
在众树之中有一棵形如圆锥的柏树,[4] 库帕里索斯
如今是树,从前是深受恋慕的青年,
爱他的那位神精于琴弦,也擅长弓弦。[5]
有一只巨鹿,被居于卡尔泰亚的宁芙[6]
110 视为圣物,高大的角枝伸展到远处,
俨然给自己的头颅提供了深幽的荫凉;
它的角闪耀着黄金,在它光滑的脖子上
套着嵌宝石的项圈,一直垂到肩膀;
小绳固定的一颗银球在前额摇晃,
115 自出生之时就与它相伴;脑袋的两侧,
双耳各自悬挂着珍珠,熠熠闪烁。
它无所畏惧,将天然的羞怯抛掷一旁,
时常造访人们的住宅,伸出颈项,
任凭抚摸,哪怕它并不认识他们。
120 但你,库帕里索斯,凯亚最俊美的后生,[7]
比别人都更钟爱它。你总是带着这只鹿
去新的草场,与它在清澈的泉边驻足,
你时而编织绚丽的花环,装饰它的角,
时而骑在它背上,用紫色的缰辔引导
125 它温驯的口唇,欣欣然在此处彼处游乐。
那是夏季的一个正午,喜爱海岸的
巨蟹伸出的螯爪被阳光晒得滚烫,[8]
这只鹿倦了,摊开身体,躺在草地上,
尽情享受着浓密树荫奉献的清凉。
130 库帕里索斯不小心用一杆锋利的标枪
将它刺穿,看见鹿遭重创,已无生机,
他决心以死相殉。什么安慰的道理
福玻斯不曾说?苦劝他不可过度伤心,
要有节制。但他仍不住悲叹,求天神
135 给他最后的恩赐:让自己永远哀悼。
很快,他的血已在无休的哭泣中损耗,
他的肢体已开始呈现出一种绿色,
从雪白额头披垂下来的头发,片刻
之后就变成耸立的树冠——他已然僵硬,
140 尖尖的顶部向上凝望着众星的天穹。
阿波罗惋惜不已,叹道,“我会祭奠你,
你也会祭奠所有人,参加所有的葬仪。”[9]
俄耳甫斯引来了这众多树木,并且 俄耳甫斯之歌
在汇聚于此的走兽飞禽中间安坐,
145 当他用拇指拨动琴弦,依次试验,
凭耳朵判断,这些不同的乐音依然
彼此和谐,他就朗声唱出这首歌:
“缪斯母亲,赐给我灵感,让我从朱庇特 序诗
(万物的主宰)唱起。我以前经常颂赞
150 朱庇特的大能,曾以庄严的曲调咏叹
巨人族和抛掷于弗勒格拉的胜利雷霆。[10]
如今我需要温柔的里拉琴,请让我歌吟
天神钟情的青年、被炽热禁恋惊吓的
少女(她们为自己的欲念咽下了苦果)。
155 神王曾经被佛里吉亚的盖尼米得[11] 盖尼米得
勾了魂,朱庇特为他宁愿不做朱庇特,
而化身为他物。但他不肯屈尊变成
任何凡鸟,除了能承受其闪电的鹰。
他毫不耽搁,以欺骗的翅膀划破空气,
160 劫走了特洛伊少男,他直到现在仍违逆
朱诺的意愿,为神王调制和端送琼浆。
许阿钦托斯,日神本也会置你于穹苍,[12] 许阿钦托斯
倘若严酷的命运能给他足够的时间。
但你仍获得了某种永恒,每当春天
165 驱走了冬天,水中的双鱼被白羊替代,
你就会受到召唤,在翠绿的草地上盛开。[13]
我父亲爱你胜过所有人,守护的神灵[14]
曾为你离开德尔斐(它位于世界的中心),[15]
在欧罗塔斯和没有围墙保护的斯巴达[16]
170 流连。齐塔拉的音乐和弓箭都被他抛下,[17]
他甚至忘记了身份,甘愿为他扛猎网,
牵猎犬,陪他翻越艰险难行的山冈,
长久的亲密相伴催旺了他的爱焰。
太阳此刻几乎在来夜和去夜的中间,
175 与两边的距离大体相等。他们脱掉
累赘的衣物,粘稠橄榄油在身上闪耀,
拿起宽阔的铁饼,开始比赛投掷。[18]
福玻斯先握稳重物,猛然扔入空气,
它虽然分量很沉,却穿透前方的云团,
180 过了许久,才重新落回结实的地面,
展示出日神与力量结合的卓越技能。
莽撞的斯巴达少年立刻冲上去捡铁饼,[19]
顾不得危险,只愿早试身手,不曾想
坚硬的地面却将它弹起来,正好击伤
185 你的脸,许阿钦托斯。神的脸色也如你,
顿然变得煞白,他抱住瘫倒的身体,
时而温暖你,时而为可怕的伤口止血,
时而用药草疗治,想维系流逝的魂魄。
技艺已无能为力,伤已经无可回天。
190 正如某人在精心灌溉的花园里掰断
金色香蕊林立的紫罗兰、百合或罂粟,
它们就枯萎,骤然垂下沉重的头颅,
不能支撑自己,耷拉着望向泥壤,
他临死的脸颊也毫无生气,倦怠颓唐,
195 脖子都成了负担,斜斜地倚着肩膀。
‘许阿钦托斯,你已倒下,青春的时光[20]
已被劫走,’日神说,‘你的伤都是我的罪,
你让我痛苦,让我自责,你的死是因为
我的右手。是我造成了你的毁灭。
200 然而,我错在哪里?除非与你嬉乐

[1] 因为棕榈极其坚韧,很难被折断,所以被西方古人当作胜利的象征。
[2] 因为松树底部不长叶,只在顶部长叶,拉丁语常用succinta(束腰的)形容它。
[3] 阿蒂斯(Attis)是佛里吉亚的植物神,在通常的传说中也常被视为神母库柏勒的配偶或祭司。卡图卢斯《歌集》第63首叙述他在狂乱状态中阉割了自己,被库柏勒强留在身边。在奥维德《岁时记》(Fasti 4.223-244)中,他因为违背向库柏勒许下的守身如玉的誓言,被女神逼疯后自宫。这里,奥维德说他变成了库柏勒的圣树——松树。也有人说他的血变成了紫罗兰。
[4] “圆锥”对应的原文是metas(主格metae),古罗马的赛车场中央是一条纵向的矮墙(spina),矮墙尽头有三个圆锥形的木柱(metae),标志车手拐弯的地方。
[5] 指阿波罗。
[6] 关于卡尔泰亚,参考本书第七卷第368行的注释。
[7] 库帕里索斯(Cyparissus)就是上文提到的“青年”,他的名字在拉丁语中就是“柏树”(也可拼作cupressus)的意思。Fulkerson(2006)认为,库帕里索斯面对过失坚决殉身补偿的态度与下文许阿钦托斯故事中阿波罗的行为构成了鲜明对照,体现了人的懊悔与神的懊悔之差异。人的懊悔更具道德性,库帕里索斯承担了完全的责任,而懊悔的神却并非真心懊悔,拒绝承担责任,阿波罗甚至无法理解库帕里索斯的行为。这也印证了Otis(1970)所说的《变形记》的一个总主题,那就是“质疑神灵的道德”,在这本书里,至少就道德而言,神不仅不高于人,时常还低于人。
[8] 指巨蟹座(Cancer)。
[9] 奥维德以此解释罗马人葬礼和墓地用柏树的习俗。老普林尼的解释则是,柏树是冥王普鲁托的圣树,瓦罗说,用柏树是为了除掉尸体和墓地的气味。
[10] 弗勒格拉(Phlegra)是马其顿的一个地方,传说巨人族与诸神争战时,被朱庇特的闪电击杀于此。
[11] 盖尼米得(Ganymede)是特洛伊王子,以俊美著称,被朱庇特抢去做情人和斟酒者。
[12] 许阿钦托斯(Hyacinthos)是斯巴达的王子,但父亲是谁有多种说法,在奥维德这段文字中,就出现了两个版本。在这一行里他被称为Amyclide(阿穆克洛斯之子,这是伪阿波罗多洛斯的说法),阿穆克洛斯(Amyclus或Amyclas)是斯巴达的国王,阿穆克莱城(Amyclae)的建立者。另一种说法见下文196行的注释。
[13] 他变成了同名的花——风信子(hyacinthus,古希腊语hyacinthos)。
[14] “我父亲”指阿波罗,这是关于俄耳甫斯父亲的另一种说法。
[15] 德尔斐位于帕纳索斯山脊,西方古人称之为“世界的肚脐”,据说朱庇特曾经在世界的两极放出两只鹰(或鸽子)来测量大地的中点,结果发现它们在德尔斐会合了。
[16] 欧罗塔斯河在伯罗奔尼撒半岛南部。斯巴达没有城墙,因为传说中的斯巴达立法者吕库古(Lycurgus)认为,勇敢和爱国精神才是最可靠的防御。
[17] “齐塔拉”即齐塔拉琴。
[18] 古代的铁饼用铁或铜制成,一般直径为10-12英寸。
[19] “斯巴达少年”对应的原文是Taenarides(泰那罗人)。在《变形记》中,奥维德说许阿钦托斯是斯巴达人,但在《岁时记》(Fasti 5.223)里却说他出生于拉科尼亚的忒拉普奈(Therapnae)。
[20] 这一行“许阿钦托斯”对应的原文是Oebalide(俄巴罗斯之子),这是许基努斯的说法。