Et tamen ipsa loqui nec me committere cerae
debueram praesensque meos aperire furores!
Vidisset lacrimas, vultum vidisset amantis;
plura loqui poteram, quam quae cepere tabellae.[1]
605 Invito potui circumdare bracchia collo[2]
et, si reicerer, potui moritura videri
amplectique pedes adfusaque poscere vitam.
Omnia fecissem, quorum si singula duram
flectere non poterant, potuissent omnia, mentem.
610 Forsitan et missi sit quaedam culpa ministri:
non adiit apte nec legit idonea, credo,
tempora nec petiit horamque animumque vacantem.
Haec nocuere mihi; neque enim est de tigride natus
nec rigidas silices solidumve in pectore ferrum
615 aut adamanta gerit nec lac bibit ille leaenae.
Vincetur! Repetendus erit, nec taedia coepti
ulla mei capiam, dum spiritus iste manebit.
Nam primum, si facta mihi revocare liceret,
non coepisse fuit, coepta expugnare secundum est.
620 Quippe nec ille potest, ut iam mea vota relinquam,
non tamen ausorum semper memor esse meorum.
Et, quia desierim, leviter voluisse videbor
aut etiam temptasse illum insidiisque petisse:
vel certe non hoc, qui plurimus urget et urit[3]
625 pectora nostra, deo, sed victa libidine credar!
Denique iam nequeo nil commisisse nefandum;
et scripsi et petii: temerata est nostra voluntas;[4]
ut nihil adiciam, non possum innoxia dici.
Quod superest, multum est in vota, in crimina parvum.’
630 Dixit, et (incertae tanta est discordia mentis)
cum pigeat temptasse, libet temptare, modumque[5]
exit et infelix committit saepe repelli.
Mox ubi finis abest, patriam fugit ille nefasque
inque peregrina ponit nova moenia terra.
635 Tum vero maestam tota Miletida mente
defecisse ferunt, tum vero a pectore vestem[6]
diripuit planxitque suos furibunda lacertos,[7]
iamque palam est demens inconcessamque fatetur[8]
spem veneris, sine qua patriam invisosque penates[9]
640 deserit et profugi sequitur vestigia fratris,
utque tuo motae, proles Semeleia, thyrso
Ismariae celebrant repetita triennia bacchae,[10]
Byblida non aliter latos ululasse per agros
Bubasides videre nurus; quibus illa relictis
645 Caras et armiferos Lelegas Lyciamque pererrat.
Iam Cragon et Limyren Xanthique reliquerat undas,
quoque Chimaera iugo mediis in partibus ignem,[11]
pectus et ora leae, caudam serpentis habebat:
deficiunt silvae, cum tu lassata sequendo
650 concidis et dura positis tellure capillis,[12]
Bybli, iaces frondesque tuo premis ore caducas.
Saepe etiam nymphae teneris Lelegeides ulnis[13]
tollere conantur; saepe, ut medeantur amori,
praecipiunt surdaeque adhibent solacia menti.
655 Muta iacet viridesque suis tenet unguibus herbas
Byblis, et umectat lacrimarum gramina rivo.[14]
Naidas his venam, quae numquam arescere posset,
supposuisse ferunt: quid enim dare maius habebant?
Protinus, ut secto piceae de cortice guttae
660 utve tenax gravida manat tellure bitumen,[15]
utque sub adventu spirantis lene favoni[16]
sole remollescit, quae frigore constitit, unda,
Sic lacrimis consumpta suis Phoebeia Byblis
vertitur in fontem, qui nunc quoque vallibus illis[17]
665 nomen habet dominae nigraque sub ilice manat.
Fama novi centum Cretaeas forsitan urbes
inplesset monstri, si non miracula nuper
Iphide mutata Crete propiora tulisset.
Proxima Gnosiaco nam quondam Phaestia regno
670 progenuit tellus ignotum nomine Ligdum,
ingenua de plebe virum; nec census in illo
nobilitate sua maior, sed vita fidesque[18]
inculpata fuit. Gravidae qui coniugis aures
vocibus his monuit, cum iam prope partus adesset:
675 ‘Quae voveam, duo sunt: minimo ut relevere dolore,[19]
utque marem parias. Onerosior altera sors est,[20]
et vires fortuna negat: quod abominor, ergo,[21]
edita forte tuo fuerit si femina partu,
(invitus mando: pietas, ignosce) necetur.’
680 Dixerat, et lacrimis vultum lavere profusis
tam qui mandabat, quam cui mandata dabantur;
sed tamen usque suum vanis Telethusa maritum
sollicitat precibus, ne spem sibi ponat in arto;[22]
certa sua est Ligdo sententia. Iamque ferendo
685 vix erat illa gravem maturo pondere ventrem,[23]
cum medio noctis spatio sub imagine somni
Inachis ante torum pompa comitata sacrorum[24]
aut stetit aut visa est: inerant lunaria fronti
cornua cum spicis nitido flaventibus auro
690 et regale decus; cum qua latrator Anubis
sanctaque Bubastis variusque coloribus Apis,
quique premit vocem digitoque silentia suadet;
sistraque erant, numquamque satis quaesitus Osiris
plenaque somniferis serpens peregrina venenis.
695 Tum velut excussam somno et manifesta videntem
sic adfata dea est: ‘Pars o Telethusa mearum,
pone graves curas mandataque falle mariti;
nec dubita, cum te partu Lucina levarit,
tollere, quidquid erit. Dea sum auxiliaris opemque
700 exorata fero, nec te coluisse quereris
[1] quam quae cepere tabellae=quam nostrae cera tabellae
[2] Invito=Et toto
[3] urget et urit=urit et ussit=ussit et urit
[4] temerata=reserata; voluntas=voluptas
[5] modumque=domumque
[6] tum vero a=tenero de
[7] diripuit=deripuit; planxitque=plangitque=plausitque
[8] inconcessamque=inconcessaeque
[9] sine qua=siquidem
[10] triennia=trieterica
[11] ignem=iugum=hircum
[12] positis=passis
[13] etiam=illam
[14] rivo=rivus
[15] gravida=liquida
[16] adventu=adventum
[17] illis=imis
[18] vita=iura
[19] minimo=nimio; dolore=labore
[20] sors=res
[21] fortuna=natura
[22] in arto=in arcto=in apto=inertem
[23] vix erat=vixerat=vinxerat=duxerat=viderat=vexerat
[24] sacrorum=suorum=suarum
不,我應該當面表白,而不能信任
文字,我該用自己來揭示我的激情!
那樣他就會看見眼淚和痴愛的神色,
而且不像信,我可以無窮無盡地訴說。
605 我可以用手臂緊摟他萬般不願的頸項,
若被拒,我可以裝出油盡燈枯的模樣,
拽住他的腳,匍匐着乞求他給我活路。
我可以用盡這些手段,如果他太頑固,
每一種都無法奏效,合用卻可能打動他。
610 又或許我派的僕人在某個方面犯了傻:
沒在合適的時候去,沒選對恰當的機會,
沒看他是否有雜事纏身,心是否自在。
這些害了我,因為他並非猛虎的孩子,
胸膛里也沒有裝着什麼堅鐵、燧石
615 和精鋼,他也從未吮吸過母獅的乳汁。
他的心必定能攻克!必須再嘗試,既然已
開始,便不能鬆懈,只要我一息尚存。
最好的選擇(倘若我可以勾銷所行)
是不曾開始,次好的選擇是有始有終。
620 即使我放棄自己的心愿,他也不可能
不時刻記得我已經做出的大膽舉動。
我如果退縮,反而顯得我輕浮薄情,
甚至是刻意引誘,為他布下陷阱;
至少,他會覺得我不是被強大的愛神
625 催迫並焚燒胸膛,而是被淫慾征服!
總之,我已經無法收回我犯下的罪辜,
已經寫信追求他,心愿已經被玷污,
即使收手,也不再被看作純潔的少女。
剩下的更多是盼望,名聲已不必擔憂。”
630 她如此思忖,雖然後悔試探他,卻又
難忍試探(動搖的靈魂如此分裂),
不顧及分寸,卻總是悲慘地遭到斥責。
糾纏無休止,他很快逃離祖國和羞恥,
在異鄉的土地創立了一座新的城市。[1]
635 可是人們說,米勒托斯的女兒因悲傷
過度而失去理智,撕碎了胸前的衣裳,
瘋狂地怕打自己的手臂,在眾人面前
失魂落魄地宣揚她悖逆倫理的慾念。
絕望之下,她拋棄故土和憎惡的家神,
640 追隨弟弟自我放逐的腳步而遠遁。
正如伊斯馬洛斯的敬拜者,被你的藤杖[2]
鼓動,巴克斯,為三年一度的節慶瘋狂,
布巴索斯婦女們見到的畢布利絲[3]
也如此在遼闊原野上嚎叫。離開這裡,
645 她又茫然穿過卡里亞、勒列格斯、呂基亞。[4]
此時她已經拋下克拉戈斯、里密拉、[5]
克珊托斯河和喀邁拉(它中間噴火,胸膛
和頭部是母獅,尾巴如蛇)居住的山岡:[6]
你沒能走出森林,畢布利絲,追尋他
650 已讓你疲憊不堪,你癱倒在那裡,長發
披散於硬實的地面,臉龐埋在落葉里。
勒列格斯的寧芙常試圖用溫柔的手臂
扶她起身,時常勸誡她遏止其愛火,
並且安慰她,然而她的心彷彿已閉鎖。
655 畢布利絲沉默地躺着,指甲緊摳着
翠綠的草葉,淚水澆灌,長流如河。
傳說仙女們在下面安放了池子,
它永不幹涸,她們可有更好的贈禮?
立刻,猶如漆液從割開的樹皮,又如
660 粘稠的瀝青從彷彿懷孕的大地滲出,
又如重回的西風溫柔吹拂時,因嚴冬
而凝固的水在陽光照射下全然消融,
福玻斯的這位後裔也隨眼淚流逝,[7]
化作泉水,它至今仍在那些山谷里,
665 保存女主人的名字,在幽暗橡樹下呢喃。[8]
這宗奇事的消息或許本可以傳遍 伊菲斯與伊西斯
克里特的百座城市,若非當地最近
也出了自己的異聞,就是伊菲斯的變形。[9]
在鄰近國都克諾索斯的淮斯托斯,[10]
670 曾經有一位籍籍無名的里格多斯,[11]
他是自由人,卻出身平民,地位
卑下,財產也不多,但德行無虧,
值得信任。等妻子懷孕,分娩之期
臨近時,他在耳邊如此透露心事:
675 “我有兩樁祈願,一願你別太受罪,
二願你誕下男孩。女孩是一種累贅,
我們沒財力撫養。所以(我討厭這結局),[12]
如果你不巧生了女嬰(我不忍吩咐——
親情啊,請你原諒我),你就把她殺死。”
680 他剛說完,兩人的臉頰已淌滿了淚滴,
無論是叮囑還是接受叮囑的一方。
但特勒圖薩不停勸丈夫,別將希望[13]
置於如此狹隘的範圍里,卻無濟於事,
里格多斯的決心沒有動搖。此時,
685 腹中胎兒已成熟,她難以承受其重量。
某天半夜,她在夢中見到了異象,
在神聖莊嚴的隊列簇擁下,似乎伊俄[14]
就站在她床前:女神的前額印着新月
彎角的圖案,鬢纏金閃閃的麥穗,頭頂
690 王座。胡狼頭的阿努比斯與她同行,[15]
還有神聖的布巴斯提斯和多彩的阿比斯,[16]
緘默的、以手指禁止發聲的哈波克拉底;[17]
也有西斯鈴、永被搜尋的奧西里斯[18]
和來自異域的蛇(充滿催眠的毒汁)。[19]
695 她彷彿從夢中醒來,清晰地看見這一切,
女神對她說,“特勒圖薩,我的追隨者,
拋卻沉重的憂煩,無視丈夫的命令,
待到盧契娜卸下胎兒,別猶豫,無論
男女,你都要養大。我是心善的女神,
700 求我,我就會施援。你不會抱怨禮敬
[1] 卡烏諾斯建立了一座與他同名的城市,位於小亞細亞的卡里亞(Caria)行省。
[2] “伊斯馬洛斯的敬拜者”指酒神的敬拜者,伊斯馬洛斯(Ismarus)是酒神崇拜中心色雷斯的一座山。
[3] 布巴索斯(Bubasus)是小亞細亞卡里亞行省的一座城市。
[4] 勒列格斯人(Leleges)是卡里亞一個好戰的民族,據說從希臘本土移居而來,其名稱來自古希臘語lelegmenoi(聚集的),原文中的修飾語armiferos(拿着武器的)因為譯文格律限制未譯。
[5] 克拉戈斯(Cragos)是呂基亞的一座山,里密拉(Limyre或Limyra)是呂基亞一條河和一座城的名字。
[6] 從本書第六卷339-340行可知,喀邁拉居住在呂基亞。
[7] “福玻斯的這位後裔”指畢布利絲,因為她父親是阿波羅之子。
[8] Griffin(1977)認為,在西方古典文學中,對一位在瘋狂邊緣的女性進行心理刻畫,沒有哪部作品超過奧維德的畢布利絲故事。
[9] 伊菲斯(Iphis)從女人變成男人的故事見下文。奧維德故事的藍本是安托尼努斯(Antoninus Liberalis)記載的一個故事,地點一樣,但人物名稱不同,出現的神不同(從勒托變成了伊西斯),另外沒有伊菲斯結婚的情節。原本中的女孩叫Leucippus(琉基玻斯,男孩名),對應的古希臘語Leukippos意思是“白馬”,奧維德將它改成了Iphis。Wheeler(1997)仔細分析了這個名字的意義。Iphis是個男女通用的名字,源於古希臘語is的工具格iphi,意思是“力量”,可以翻成拉丁語vis,vis在古代拉丁語的詞源討論中經常與vir(男人)相聯繫。vis既可以指力量、暴力,也可以指男性的力量,非常適合故事主人公曖昧的身份,預先暗示了她最終變成男人的可能性,也以一種隱晦的方式蘊含了生殖器變化的情節。
[10] 淮斯托斯(Phaestus或Phaestum)是克里特的城市。
[11] 在安托尼努斯的版本中,父親的名字是Lamprus(蘭普洛斯),對應的古希臘語lampros,意思是“閃耀的”。奧維德改成了Ligdus(里格多斯),可能源於古希臘語ligdos,指陶匠用的黏土模子,暗示他可能是陶匠。他們一家所在的克里特島的名字也來自crētē(陶土)。
[12] “我們沒財力撫養”對應的原文vires fortuna negat含義曖昧,這是其中一種理解,另一種理解是“女孩沒有男性的能力”(無法生出家族繼承人)。這樣vires也與伊菲斯(Iphis)的名字有關。
[13] 在安托尼努斯的版本中,母親的名字是Galataea(加拉泰婭),意為“奶一樣白”,奧維德改成了Telethusa(特勒圖薩),兩個名字在拉丁語詩歌中音律效果相等,新名字與古希臘語teletē(入教儀式)有關,她也的確成了伊西斯的信徒。
[14] “伊俄”對應的原文是Inachis,意為“伊納科斯之女”,因為她是河神伊納科斯的女兒。伊西斯本是埃及神,但在古希臘和古羅馬宗教實踐中,伊西斯與伊俄被混同。
[15] 阿努比斯(Anubis)也是埃及神,人身胡狼頭,所以原文用latrator(吠叫者)形容他。
[16] 布巴斯提斯(Bubastis)也是埃及神,頭部是貓或獅子,也叫巴斯特(Bast)。阿比斯(Apis)是埃及的牛神。
[17] 哈波克拉底(Harpocrates)原是埃及神,後被引入古希臘和古羅馬。他的形象是一個把手指放在嘴唇上的小男孩。
[18] 西斯鈴(sistrum)是古埃及人的一種手搖的宗教樂器,主要用在伊西斯女神的敬拜儀式上。古埃及神奧西里斯(Osiris)被弟弟賽特(Sete)切成了14塊,妻子伊西斯只找回13塊,所以他無法繼續活在陽間,後來成為冥界主宰。所有這些埃及神都被奧維德塑造為伊西斯的侍從。
[19] “異域的蛇”很可能指埃及的角蝰。