Et tamen ipsa loqui nec me committere cerae
debueram praesensque meos aperire furores!
Vidisset lacrimas, vultum vidisset amantis;
plura loqui poteram, quam quae cepere tabellae.[1]
605 Invito potui circumdare bracchia collo[2]
et, si reicerer, potui moritura videri
amplectique pedes adfusaque poscere vitam.
Omnia fecissem, quorum si singula duram
flectere non poterant, potuissent omnia, mentem.
610 Forsitan et missi sit quaedam culpa ministri:
non adiit apte nec legit idonea, credo,
tempora nec petiit horamque animumque vacantem.
Haec nocuere mihi; neque enim est de tigride natus
nec rigidas silices solidumve in pectore ferrum
615 aut adamanta gerit nec lac bibit ille leaenae.
Vincetur! Repetendus erit, nec taedia coepti
ulla mei capiam, dum spiritus iste manebit.
Nam primum, si facta mihi revocare liceret,
non coepisse fuit, coepta expugnare secundum est.
620 Quippe nec ille potest, ut iam mea vota relinquam,
non tamen ausorum semper memor esse meorum.
Et, quia desierim, leviter voluisse videbor
aut etiam temptasse illum insidiisque petisse:
vel certe non hoc, qui plurimus urget et urit[3]
625 pectora nostra, deo, sed victa libidine credar!
Denique iam nequeo nil commisisse nefandum;
et scripsi et petii: temerata est nostra voluntas;[4]
ut nihil adiciam, non possum innoxia dici.
Quod superest, multum est in vota, in crimina parvum.’
630 Dixit, et (incertae tanta est discordia mentis)
cum pigeat temptasse, libet temptare, modumque[5]
exit et infelix committit saepe repelli.
Mox ubi finis abest, patriam fugit ille nefasque
inque peregrina ponit nova moenia terra.
635 Tum vero maestam tota Miletida mente
defecisse ferunt, tum vero a pectore vestem[6]
diripuit planxitque suos furibunda lacertos,[7]
iamque palam est demens inconcessamque fatetur[8]
spem veneris, sine qua patriam invisosque penates[9]
640 deserit et profugi sequitur vestigia fratris,
utque tuo motae, proles Semeleia, thyrso
Ismariae celebrant repetita triennia bacchae,[10]
Byblida non aliter latos ululasse per agros
Bubasides videre nurus; quibus illa relictis
645 Caras et armiferos Lelegas Lyciamque pererrat.
Iam Cragon et Limyren Xanthique reliquerat undas,
quoque Chimaera iugo mediis in partibus ignem,[11]
pectus et ora leae, caudam serpentis habebat:
deficiunt silvae, cum tu lassata sequendo
650 concidis et dura positis tellure capillis,[12]
Bybli, iaces frondesque tuo premis ore caducas.
Saepe etiam nymphae teneris Lelegeides ulnis[13]
tollere conantur; saepe, ut medeantur amori,
praecipiunt surdaeque adhibent solacia menti.
655 Muta iacet viridesque suis tenet unguibus herbas
Byblis, et umectat lacrimarum gramina rivo.[14]
Naidas his venam, quae numquam arescere posset,
supposuisse ferunt: quid enim dare maius habebant?
Protinus, ut secto piceae de cortice guttae
660 utve tenax gravida manat tellure bitumen,[15]
utque sub adventu spirantis lene favoni[16]
sole remollescit, quae frigore constitit, unda,
Sic lacrimis consumpta suis Phoebeia Byblis
vertitur in fontem, qui nunc quoque vallibus illis[17]
665 nomen habet dominae nigraque sub ilice manat.
Fama novi centum Cretaeas forsitan urbes
inplesset monstri, si non miracula nuper
Iphide mutata Crete propiora tulisset.
Proxima Gnosiaco nam quondam Phaestia regno
670 progenuit tellus ignotum nomine Ligdum,
ingenua de plebe virum; nec census in illo
nobilitate sua maior, sed vita fidesque[18]
inculpata fuit. Gravidae qui coniugis aures
vocibus his monuit, cum iam prope partus adesset:
675 ‘Quae voveam, duo sunt: minimo ut relevere dolore,[19]
utque marem parias. Onerosior altera sors est,[20]
et vires fortuna negat: quod abominor, ergo,[21]
edita forte tuo fuerit si femina partu,
(invitus mando: pietas, ignosce) necetur.’
680 Dixerat, et lacrimis vultum lavere profusis
tam qui mandabat, quam cui mandata dabantur;
sed tamen usque suum vanis Telethusa maritum
sollicitat precibus, ne spem sibi ponat in arto;[22]
certa sua est Ligdo sententia. Iamque ferendo
685 vix erat illa gravem maturo pondere ventrem,[23]
cum medio noctis spatio sub imagine somni
Inachis ante torum pompa comitata sacrorum[24]
aut stetit aut visa est: inerant lunaria fronti
cornua cum spicis nitido flaventibus auro
690 et regale decus; cum qua latrator Anubis
sanctaque Bubastis variusque coloribus Apis,
quique premit vocem digitoque silentia suadet;
sistraque erant, numquamque satis quaesitus Osiris
plenaque somniferis serpens peregrina venenis.
695 Tum velut excussam somno et manifesta videntem
sic adfata dea est: ‘Pars o Telethusa mearum,
pone graves curas mandataque falle mariti;
nec dubita, cum te partu Lucina levarit,
tollere, quidquid erit. Dea sum auxiliaris opemque
700 exorata fero, nec te coluisse quereris
[1] quam quae cepere tabellae=quam nostrae cera tabellae
[2] Invito=Et toto
[3] urget et urit=urit et ussit=ussit et urit
[4] temerata=reserata; voluntas=voluptas
[5] modumque=domumque
[6] tum vero a=tenero de
[7] diripuit=deripuit; planxitque=plangitque=plausitque
[8] inconcessamque=inconcessaeque
[9] sine qua=siquidem
[10] triennia=trieterica
[11] ignem=iugum=hircum
[12] positis=passis
[13] etiam=illam
[14] rivo=rivus
[15] gravida=liquida
[16] adventu=adventum
[17] illis=imis
[18] vita=iura
[19] minimo=nimio; dolore=labore
[20] sors=res
[21] fortuna=natura
[22] in arto=in arcto=in apto=inertem
[23] vix erat=vixerat=vinxerat=duxerat=viderat=vexerat
[24] sacrorum=suorum=suarum
不,我应该当面表白,而不能信任
文字,我该用自己来揭示我的激情!
那样他就会看见眼泪和痴爱的神色,
而且不像信,我可以无穷无尽地诉说。
605 我可以用手臂紧搂他万般不愿的颈项,
若被拒,我可以装出油尽灯枯的模样,
拽住他的脚,匍匐着乞求他给我活路。
我可以用尽这些手段,如果他太顽固,
每一种都无法奏效,合用却可能打动他。
610 又或许我派的仆人在某个方面犯了傻:
没在合适的时候去,没选对恰当的机会,
没看他是否有杂事缠身,心是否自在。
这些害了我,因为他并非猛虎的孩子,
胸膛里也没有装着什么坚铁、燧石
615 和精钢,他也从未吮吸过母狮的乳汁。
他的心必定能攻克!必须再尝试,既然已
开始,便不能松懈,只要我一息尚存。
最好的选择(倘若我可以勾销所行)
是不曾开始,次好的选择是有始有终。
620 即使我放弃自己的心愿,他也不可能
不时刻记得我已经做出的大胆举动。
我如果退缩,反而显得我轻浮薄情,
甚至是刻意引诱,为他布下陷阱;
至少,他会觉得我不是被强大的爱神
625 催迫并焚烧胸膛,而是被淫欲征服!
总之,我已经无法收回我犯下的罪辜,
已经写信追求他,心愿已经被玷污,
即使收手,也不再被看作纯洁的少女。
剩下的更多是盼望,名声已不必担忧。”
630 她如此思忖,虽然后悔试探他,却又
难忍试探(动摇的灵魂如此分裂),
不顾及分寸,却总是悲惨地遭到斥责。
纠缠无休止,他很快逃离祖国和羞耻,
在异乡的土地创立了一座新的城市。[1]
635 可是人们说,米勒托斯的女儿因悲伤
过度而失去理智,撕碎了胸前的衣裳,
疯狂地怕打自己的手臂,在众人面前
失魂落魄地宣扬她悖逆伦理的欲念。
绝望之下,她抛弃故土和憎恶的家神,
640 追随弟弟自我放逐的脚步而远遁。
正如伊斯马洛斯的敬拜者,被你的藤杖[2]
鼓动,巴克斯,为三年一度的节庆疯狂,
布巴索斯妇女们见到的毕布利丝[3]
也如此在辽阔原野上嚎叫。离开这里,
645 她又茫然穿过卡里亚、勒列格斯、吕基亚。[4]
此时她已经抛下克拉戈斯、里密拉、[5]
克珊托斯河和喀迈拉(它中间喷火,胸膛
和头部是母狮,尾巴如蛇)居住的山冈:[6]
你没能走出森林,毕布利丝,追寻他
650 已让你疲惫不堪,你瘫倒在那里,长发
披散于硬实的地面,脸庞埋在落叶里。
勒列格斯的宁芙常试图用温柔的手臂
扶她起身,时常劝诫她遏止其爱火,
并且安慰她,然而她的心仿佛已闭锁。
655 毕布利丝沉默地躺着,指甲紧抠着
翠绿的草叶,泪水浇灌,长流如河。
传说仙女们在下面安放了池子,
它永不干涸,她们可有更好的赠礼?
立刻,犹如漆液从割开的树皮,又如
660 粘稠的沥青从仿佛怀孕的大地渗出,
又如重回的西风温柔吹拂时,因严冬
而凝固的水在阳光照射下全然消融,
福玻斯的这位后裔也随眼泪流逝,[7]
化作泉水,它至今仍在那些山谷里,
665 保存女主人的名字,在幽暗橡树下呢喃。[8]
这宗奇事的消息或许本可以传遍 伊菲斯与伊西斯
克里特的百座城市,若非当地最近
也出了自己的异闻,就是伊菲斯的变形。[9]
在邻近国都克诺索斯的淮斯托斯,[10]
670 曾经有一位籍籍无名的里格多斯,[11]
他是自由人,却出身平民,地位
卑下,财产也不多,但德行无亏,
值得信任。等妻子怀孕,分娩之期
临近时,他在耳边如此透露心事:
675 “我有两桩祈愿,一愿你别太受罪,
二愿你诞下男孩。女孩是一种累赘,
我们没财力抚养。所以(我讨厌这结局),[12]
如果你不巧生了女婴(我不忍吩咐——
亲情啊,请你原谅我),你就把她杀死。”
680 他刚说完,两人的脸颊已淌满了泪滴,
无论是叮嘱还是接受叮嘱的一方。
但特勒图萨不停劝丈夫,别将希望[13]
置于如此狭隘的范围里,却无济于事,
里格多斯的决心没有动摇。此时,
685 腹中胎儿已成熟,她难以承受其重量。
某天半夜,她在梦中见到了异象,
在神圣庄严的队列簇拥下,似乎伊俄[14]
就站在她床前:女神的前额印着新月
弯角的图案,鬓缠金闪闪的麦穗,头顶
690 王座。胡狼头的阿努比斯与她同行,[15]
还有神圣的布巴斯提斯和多彩的阿比斯,[16]
缄默的、以手指禁止发声的哈波克拉底;[17]
也有西斯铃、永被搜寻的奥西里斯[18]
和来自异域的蛇(充满催眠的毒汁)。[19]
695 她仿佛从梦中醒来,清晰地看见这一切,
女神对她说,“特勒图萨,我的追随者,
抛却沉重的忧烦,无视丈夫的命令,
待到卢契娜卸下胎儿,别犹豫,无论
男女,你都要养大。我是心善的女神,
700 求我,我就会施援。你不会抱怨礼敬
[1] 卡乌诺斯建立了一座与他同名的城市,位于小亚细亚的卡里亚(Caria)行省。
[2] “伊斯马洛斯的敬拜者”指酒神的敬拜者,伊斯马洛斯(Ismarus)是酒神崇拜中心色雷斯的一座山。
[3] 布巴索斯(Bubasus)是小亚细亚卡里亚行省的一座城市。
[4] 勒列格斯人(Leleges)是卡里亚一个好战的民族,据说从希腊本土移居而来,其名称来自古希腊语lelegmenoi(聚集的),原文中的修饰语armiferos(拿着武器的)因为译文格律限制未译。
[5] 克拉戈斯(Cragos)是吕基亚的一座山,里密拉(Limyre或Limyra)是吕基亚一条河和一座城的名字。
[6] 从本书第六卷339-340行可知,喀迈拉居住在吕基亚。
[7] “福玻斯的这位后裔”指毕布利丝,因为她父亲是阿波罗之子。
[8] Griffin(1977)认为,在西方古典文学中,对一位在疯狂边缘的女性进行心理刻画,没有哪部作品超过奥维德的毕布利丝故事。
[9] 伊菲斯(Iphis)从女人变成男人的故事见下文。奥维德故事的蓝本是安托尼努斯(Antoninus Liberalis)记载的一个故事,地点一样,但人物名称不同,出现的神不同(从勒托变成了伊西斯),另外没有伊菲斯结婚的情节。原本中的女孩叫Leucippus(琉基玻斯,男孩名),对应的古希腊语Leukippos意思是“白马”,奥维德将它改成了Iphis。Wheeler(1997)仔细分析了这个名字的意义。Iphis是个男女通用的名字,源于古希腊语is的工具格iphi,意思是“力量”,可以翻成拉丁语vis,vis在古代拉丁语的词源讨论中经常与vir(男人)相联系。vis既可以指力量、暴力,也可以指男性的力量,非常适合故事主人公暧昧的身份,预先暗示了她最终变成男人的可能性,也以一种隐晦的方式蕴含了生殖器变化的情节。
[10] 淮斯托斯(Phaestus或Phaestum)是克里特的城市。
[11] 在安托尼努斯的版本中,父亲的名字是Lamprus(兰普洛斯),对应的古希腊语lampros,意思是“闪耀的”。奥维德改成了Ligdus(里格多斯),可能源于古希腊语ligdos,指陶匠用的黏土模子,暗示他可能是陶匠。他们一家所在的克里特岛的名字也来自crētē(陶土)。
[12] “我们没财力抚养”对应的原文vires fortuna negat含义暧昧,这是其中一种理解,另一种理解是“女孩没有男性的能力”(无法生出家族继承人)。这样vires也与伊菲斯(Iphis)的名字有关。
[13] 在安托尼努斯的版本中,母亲的名字是Galataea(加拉泰娅),意为“奶一样白”,奥维德改成了Telethusa(特勒图萨),两个名字在拉丁语诗歌中音律效果相等,新名字与古希腊语teletē(入教仪式)有关,她也的确成了伊西斯的信徒。
[14] “伊俄”对应的原文是Inachis,意为“伊纳科斯之女”,因为她是河神伊纳科斯的女儿。伊西斯本是埃及神,但在古希腊和古罗马宗教实践中,伊西斯与伊俄被混同。
[15] 阿努比斯(Anubis)也是埃及神,人身胡狼头,所以原文用latrator(吠叫者)形容他。
[16] 布巴斯提斯(Bubastis)也是埃及神,头部是猫或狮子,也叫巴斯特(Bast)。阿比斯(Apis)是埃及的牛神。
[17] 哈波克拉底(Harpocrates)原是埃及神,后被引入古希腊和古罗马。他的形象是一个把手指放在嘴唇上的小男孩。
[18] 西斯铃(sistrum)是古埃及人的一种手摇的宗教乐器,主要用在伊西斯女神的敬拜仪式上。古埃及神奥西里斯(Osiris)被弟弟赛特(Sete)切成了14块,妻子伊西斯只找回13块,所以他无法继续活在阳间,后来成为冥界主宰。所有这些埃及神都被奥维德塑造为伊西斯的侍从。
[19] “异域的蛇”很可能指埃及的角蝰。