《變形記》第9卷301-400行

dixit et inceptos tenuerunt carmina partus.
Nitor et ingrato facio convicia demens
vana Iovi cupioque mori moturaque duros[1]
verba queror silices; matres Cadmeides adsunt,[2]
305 votaque suscipiunt exhortanturque dolentem.
Una ministrarum, media de plebe, Galanthis
flava comas aderat faciendis strenua iussis,
officiis dilecta suis. Ea sensit iniqua
nescio quid Iunone geri, dumque exit et intrat
310 saepe fores, divam residentem vidit in ara
bracchiaque in genibus digitis conexa tenentem
et “Quaecumque es” ait “dominae gratare! Levata est
Argolis Alcmene potiturque puerpera voto.”
Exsiluit iunctasque manus pavefacta remisit
315 diva potens uteri, vinclis levor ipsa remissis.
Numine decepto risisse Galanthida fama est;
ridentem prensamque ipsis dea saeva capillis
traxit et e terra corpus relevare volentem
arcuit inque pedes mutavit bracchia primos.[3]
320 Strenuitas antiqua manet, nec terga colorem
amisere suum: forma est diversa priori.
Quae quia mendaci parientem iuverat ore,
ore parit nostrasque domos, ut et ante, frequentat.’
Dixit et admonitu veteris commota ministrae
325 ingemuit; quam sic nurus est adfata dolentem:[4]
‘Te tamen, o genetrix, alienae sanguine vestro[5]
rapta movet facies. Quid, si tibi mira sororis
fata meae referam? Quamquam lacrimaeque dolorque
inpediunt prohibentque loqui. Fuit unica matri
330 (me pater ex alia genuit) notissima forma
Oechalidum Dryope. Quam virginitate carentem
vimque dei passam Delphos Delonque tenentis[6]
excipit Andraemon et habetur coniuge felix.
Est lacus adclivis devexo margine formam
335 litoris efficiens, summum myrteta coronant.
Venerat huc Dryope fatorum nescia, quoque
indignere magis, nymphis latura coronas;
inque sinu puerum, qui nondum inpleverat annum,
dulce ferebat onus tepidique ope lactis alebat.
340 Haud procul a stagno Tyrios imitata colores
in spem bacarum florebat aquatica lotos.
Carpserat hinc Dryope, quos oblectamina nato
porrigeret, flores, et idem factura videbar
(namque aderam); vidi guttas e flore cruentas
345 decidere et tremulo ramos horrore moveri.
Scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes,
Lotis in hanc nymphe fugiens obscena Priapi
contulerat versos, servato nomine, vultus.[7]
Nescierat soror hoc; quae cum perterrita retro
350 ire et adoratis vellet discedere nymphis,
haeserunt radice pedes; convellere pugnat[8]
nec quicquam nisi summa movet. Subcrescit ab imo,
totaque paulatim lentus premit inguina cortex.
Ut vidit, conata manu laniare capillos
355 fronde manum inplevit: frondes caput omne tenebant.[9]
At puer Amphissos (namque hoc avus Eurytus illi
addiderat nomen) materna rigescere sentit
ubera, nec sequitur ducentem lacteus umor.
Spectatrix aderam fati crudelis opemque[10]
360 non poteram tibi ferre, soror, quantumque valebam,
crescentem truncum ramosque amplexa morabar
et, fateor, volui sub eodem cortice condi.
Ecce vir Andraemon genitorque miserrimus adsunt
et quaerunt Dryopen: Dryopen quaerentibus illis[11]
365 ostendi loton. Tepido dant oscula ligno[12]
adfusique suae radicibus arboris haerent.[13]
Nil nisi iam faciem, quod non foret arbor, habebat
cara soror: lacrimae misero de corpore factis[14]
inrorant foliis, ac, dum licet oraque praestant[15]
370 vocis iter, tales effundit in aera questus:
“Siqua fides miseris, hoc me per numina iuro[16]
non meruisse nefas; patior sine crimine poenam.
Viximus innocuae; si mentior, arida perdam,
quas habeo, frondes, et caesa securibus urar.
375 Hunc tamen infantem maternis demite ramis
et date nutrici nostraque sub arbore saepe
lac facitote bibat nostraque sub arbore ludat.
Cumque loqui poterit, matrem facitote salutet,
et tristis dicat: ‘Latet hoc in stipite mater.’
380 Stagna tamen timeat nec carpat ab arbore flores[17]
et frutices omnes corpus putet esse dearum.[18]
Care vale coniunx et tu, germana, paterque,
qui, siqua est pietas, ab acutae vulnere falcis,[19]
a pecoris morsu frondes defendite nostras.
385 Et quoniam mihi fas ad vos incumbere non est,
erigite huc artus et ad oscula nostra venite,
dum tangi possunt, parvumque attollite natum.
Plura loqui nequeo. Nam iam per candida mollis
colla liber serpit, summoque cacumine condor.
390 Ex oculis removete manus! Sine munere vestro[20]
contegat inductus morientia lumina cortex.”
Desierant simul ora loqui, simul esse. Diuque
corpore mutato rami caluere recentes.’
Dumque refert Iole factum mirabile, dumque
395 Eurytidos lacrimas admoto pollice siccat
Alcmene (flet et ipsa tamen), conpescuit omnem[21]
res nova tristitiam. Nam limine constitit alto
paene puer dubiaque tegens lanugine malas
ora reformatus primos Iolaus in annos.
400 Hoc illi dederat Iunonia muneris Hebe

[1] moturaque=morituraque
[2] queror=loquor
[3] arcuit=arguit
[4] dolentem=loquentem
[5] sanguine=pectore; vestro=nostro
[6] Delphos=Delos; Delonque=Delumque=telumque
[7] servato=sato=sublato
[8] convellere=cum vellere
[9] tenebant=tegebant
[10] fati=facti
[11] Dryopen: Dryopen=ubi sit Dryope
[12] loton=quercum=robur=lignum=truncum
[13] adfusique=diffusique
[14] misero=verso
[15] ac, dum=quod adhuc=et dum
[16] miseris=superis
[17] Stagna=Signa
[18] dearum=deorum
[19] falcis=faucis
[20] munere=crimine
[21] flet et ipsa tamen=flens ipsa; tamen

用這些魔語阻礙已經啟動的分娩。
我竭力掙扎,徒然譴責朱庇特的漠然,
瘋狂中一心求死,哀嘆的言辭足以
打動冥頑的燧石。忒拜的婦女服侍[1]
305 在身旁,向神禱告,為痛苦的我鼓氣。
其中有一位金髮的侍女加蘭提絲,[2]
出身貧寒,但辦事勤勉可靠,因忠心
深受我喜愛。她覺察敵對的朱諾可能
在施展什麼伎倆。因為經常出入
310 房門,她看見女神坐在祭壇上,膝部
撐着雙臂,十指相扣,就說道:‘不論
你是誰,此時都應祝賀我家女主人!
阿爾克梅涅已經生產,遂了她心意。’[3]
掌管分娩的女神大驚,猛然躍起,
315 鬆開雙手,手一松,我立刻脫離煎熬。
傳言加蘭提絲因為神上當而發笑,
殘忍的女神揪住她頭髮,拖着她前行,
她試圖從地上站起,卻被神壓住,不能
動彈,神還將她的手臂變成前腿。
320 她仍如從前一樣活躍,毛髮也未
失去原來的顏色,只是形狀已改變。
由於她是用撒謊的嘴唇幫助我分娩,
所以從口中產崽,並依舊在我家出沒。”[4]
想起舊日的女僕,她不禁發出傷感的
325 嘆息。看見她難過,孫媳如此安慰她:[5] 德瑞俄珀變形
“可是祖母,畢竟是某位外人的變化
讓你惋惜,若我給你講姐姐的奇遇,
又應當如何反應?雖然眼淚和痛苦
阻止我開口。德瑞俄珀是母親的獨女[6]
330 (我是父親和後妻所生),以美貌享譽[7]
俄卡利亞。擁有德爾斐和提洛的神[8]
最先以暴力奪走姐姐的處女之身,
安德萊蒙後來娶了她,被世人艷羨。[9]
有一處湖泊,傾斜的邊界彷彿海岸,
335 最高的地方長着一圈桃金娘樹叢。
德瑞俄珀來到這裡,不知曉宿命,
更令你憤懣的是,她此行是向寧芙
獻上花環。她懷抱甜蜜的負擔——不足
周歲的男嬰,正以溫暖的奶喂他。
340 離湖不遠處,開着許多明艷的水蓮花,[10]
堪與推羅的色彩爭勝,預示着果實。
德瑞俄珀採擷了一些,希望給孩子
當玩物,我也正準備仿效她的做法
(我也在現場),卻看見摘下的花淌下
345 殷紅的血,枝條也在驚恐地戰慄。
鄉民們如今講述(可是消息已太遲),
寧芙洛提絲在逃避普里阿波斯的淫慾時,
躲進花里,變換了形貌,卻保留名字。[11]
我姐姐毫不知情,敬拜完寧芙,她在
350 極度慌亂中試圖往回走,想趕緊離開,
卻發現雙足已生根。她竭力掙扎,卻只能
挪動自己的上半身,樹皮從腳底向上
生長,逐漸覆蓋了她的全部腰胯。
她看見這一切,使勁用手去撕扯長發,
355 卻滿手都是葉子:頭已是葉子的領地。
但嬰兒安菲索斯(外祖父歐律托斯
給他起的這個名)感覺到母親的乳房
正變硬,潔白的奶汁也不再往外流淌。
我就在旁邊,看見殘酷的命運吞噬你,
360 姐姐,卻沒法救你,但我仍盡我全力,
抱住樹榦和枝條,拖緩它們的蔓延,
說實話,我真願一起埋在樹皮下面。
這時,丈夫安德萊蒙和不幸的父親前來[12]
尋找德瑞俄珀,我只好將蓮花指給
365 他們看。兩人親吻着依然溫熱的植物,
匍匐在地上,偎依着屬於他們的根須。
親愛的姐姐現在只有臉不是樹,她的
眼淚在可憐身體變成的葉子上滴落。
趁自己的口唇還未封鎖話音的通途,
370 她向空氣傾吐着這樣的哀傷之語:
‘你們若相信可憐人,我憑神起誓,不該
遭此可怕的懲罰,不該無辜受傷害。
我一生品行純潔——如果我撒謊,就咒我
枯萎,葉子被斧頭砍光,被大火吞沒!
375 請把孩子從母親的枝條間抱走,交給
乳娘,要讓他經常在我的樹下吃奶,
在我的樹下玩耍。等到他能夠說話了,
要讓他向母親致敬,並用悲傷的聲音說,
“我的母親就在這張樹皮下掩埋。”
380 但要讓他怕池塘,也別從樹上採摘
花朵,相信灌木都是女神的化身。
永別了,親愛的夫君、妹妹還有父親!
你們若還顧念我,請保護我的枝葉,
讓它們免受利刀砍削、牛羊咬嚙。
385 既然神已經不許我朝你們彎腰,就請
你們湊近身體,讓我能親吻你們,
趁還有機會如此,快抱起我的兒子!
我沒法再說更多,因為柔軟的樹皮
正沿着白皙的頸項往上爬,即將蓋住
390 我的頭頂。從眼前挪開手!無需幫助,
就讓樹皮合攏,遮掩我垂死的眼睛。’[13]
她說完,人的生命也一併終結,變形
許久之後,她的新枝條仍留有溫度。”
正當伊俄勒講述這令人驚奇的遭遇, 天界的命運之爭
395 阿爾克梅涅(儘管自己也涕泣)用手指
為她拭眼淚,一件怪事卻忽然遏止
兩人的悲傷。深幽的門口站着一位
青年,幾乎像孩子,隱微的絨毛覆蓋
雙頰,臉復歸青春,竟是伊俄勞斯。[14]
400 朱諾的女兒赫柏經不住丈夫的屢次[15]

[1] “忒拜的”對應的原文是Cadmeides,意為“卡德摩斯的”,因為忒拜建立者是卡德摩斯。
[2] 加蘭提絲(Galanthis)因為護主,被伊利圖伊婭變成黃鼠狼(一說貓)。
[3] 這行原文中的修飾語Argolis(阿戈利斯的)因為譯文格律限制未譯。
[4] 很多種類的母獸喜歡用嘴叼着幼崽,所以古人有此誤解。
[5] 這行原文的nurus不是指兒媳,而是指孫媳。
[6] 德瑞俄珀(Dryope)是俄卡利亞國王歐律托斯和前妻的獨女。
[7] “後妻”指庇隆(Pylon)的女兒安提俄珀(Antiope)。
[8] 指阿波羅。
[9] 這位安德萊蒙(Andraemon)不是俄紐斯的女婿,而是俄克緒洛斯(Oxylus)的兒子。
[10] 水蓮花(lotos)並非蓮花,而是古希臘神話中一種能用其果實引發甜美睏倦感的植物。按照奧維德的說法,它是寧芙洛提絲(Lotis)為了躲避鄉野守護神普里阿波斯(Priapus)追逐而變的。這個故事可參考奧維德《歲時記》(Fasti 1.393-440)。
[11] 花的名字與寧芙的名字很相似。
[12] “父親”指歐律托斯。
[13] 按古代西方習俗,死人在最後一刻需要至親為他們合上眼皮。
[14] 伊俄勞斯(Iolaus)的父親伊菲克勒斯(Iphicles)是海格力斯母親阿爾克梅涅和名義上的父親安菲特律翁的兒子,所以他是海格力斯的侄兒。
[15] 青春女神赫柏的丈夫是封神的海格力斯,她讓伊俄勞斯重獲青春。