《变形记》第9卷301-400行

dixit et inceptos tenuerunt carmina partus.
Nitor et ingrato facio convicia demens
vana Iovi cupioque mori moturaque duros[1]
verba queror silices; matres Cadmeides adsunt,[2]
305 votaque suscipiunt exhortanturque dolentem.
Una ministrarum, media de plebe, Galanthis
flava comas aderat faciendis strenua iussis,
officiis dilecta suis. Ea sensit iniqua
nescio quid Iunone geri, dumque exit et intrat
310 saepe fores, divam residentem vidit in ara
bracchiaque in genibus digitis conexa tenentem
et “Quaecumque es” ait “dominae gratare! Levata est
Argolis Alcmene potiturque puerpera voto.”
Exsiluit iunctasque manus pavefacta remisit
315 diva potens uteri, vinclis levor ipsa remissis.
Numine decepto risisse Galanthida fama est;
ridentem prensamque ipsis dea saeva capillis
traxit et e terra corpus relevare volentem
arcuit inque pedes mutavit bracchia primos.[3]
320 Strenuitas antiqua manet, nec terga colorem
amisere suum: forma est diversa priori.
Quae quia mendaci parientem iuverat ore,
ore parit nostrasque domos, ut et ante, frequentat.’
Dixit et admonitu veteris commota ministrae
325 ingemuit; quam sic nurus est adfata dolentem:[4]
‘Te tamen, o genetrix, alienae sanguine vestro[5]
rapta movet facies. Quid, si tibi mira sororis
fata meae referam? Quamquam lacrimaeque dolorque
inpediunt prohibentque loqui. Fuit unica matri
330 (me pater ex alia genuit) notissima forma
Oechalidum Dryope. Quam virginitate carentem
vimque dei passam Delphos Delonque tenentis[6]
excipit Andraemon et habetur coniuge felix.
Est lacus adclivis devexo margine formam
335 litoris efficiens, summum myrteta coronant.
Venerat huc Dryope fatorum nescia, quoque
indignere magis, nymphis latura coronas;
inque sinu puerum, qui nondum inpleverat annum,
dulce ferebat onus tepidique ope lactis alebat.
340 Haud procul a stagno Tyrios imitata colores
in spem bacarum florebat aquatica lotos.
Carpserat hinc Dryope, quos oblectamina nato
porrigeret, flores, et idem factura videbar
(namque aderam); vidi guttas e flore cruentas
345 decidere et tremulo ramos horrore moveri.
Scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes,
Lotis in hanc nymphe fugiens obscena Priapi
contulerat versos, servato nomine, vultus.[7]
Nescierat soror hoc; quae cum perterrita retro
350 ire et adoratis vellet discedere nymphis,
haeserunt radice pedes; convellere pugnat[8]
nec quicquam nisi summa movet. Subcrescit ab imo,
totaque paulatim lentus premit inguina cortex.
Ut vidit, conata manu laniare capillos
355 fronde manum inplevit: frondes caput omne tenebant.[9]
At puer Amphissos (namque hoc avus Eurytus illi
addiderat nomen) materna rigescere sentit
ubera, nec sequitur ducentem lacteus umor.
Spectatrix aderam fati crudelis opemque[10]
360 non poteram tibi ferre, soror, quantumque valebam,
crescentem truncum ramosque amplexa morabar
et, fateor, volui sub eodem cortice condi.
Ecce vir Andraemon genitorque miserrimus adsunt
et quaerunt Dryopen: Dryopen quaerentibus illis[11]
365 ostendi loton. Tepido dant oscula ligno[12]
adfusique suae radicibus arboris haerent.[13]
Nil nisi iam faciem, quod non foret arbor, habebat
cara soror: lacrimae misero de corpore factis[14]
inrorant foliis, ac, dum licet oraque praestant[15]
370 vocis iter, tales effundit in aera questus:
“Siqua fides miseris, hoc me per numina iuro[16]
non meruisse nefas; patior sine crimine poenam.
Viximus innocuae; si mentior, arida perdam,
quas habeo, frondes, et caesa securibus urar.
375 Hunc tamen infantem maternis demite ramis
et date nutrici nostraque sub arbore saepe
lac facitote bibat nostraque sub arbore ludat.
Cumque loqui poterit, matrem facitote salutet,
et tristis dicat: ‘Latet hoc in stipite mater.’
380 Stagna tamen timeat nec carpat ab arbore flores[17]
et frutices omnes corpus putet esse dearum.[18]
Care vale coniunx et tu, germana, paterque,
qui, siqua est pietas, ab acutae vulnere falcis,[19]
a pecoris morsu frondes defendite nostras.
385 Et quoniam mihi fas ad vos incumbere non est,
erigite huc artus et ad oscula nostra venite,
dum tangi possunt, parvumque attollite natum.
Plura loqui nequeo. Nam iam per candida mollis
colla liber serpit, summoque cacumine condor.
390 Ex oculis removete manus! Sine munere vestro[20]
contegat inductus morientia lumina cortex.”
Desierant simul ora loqui, simul esse. Diuque
corpore mutato rami caluere recentes.’
Dumque refert Iole factum mirabile, dumque
395 Eurytidos lacrimas admoto pollice siccat
Alcmene (flet et ipsa tamen), conpescuit omnem[21]
res nova tristitiam. Nam limine constitit alto
paene puer dubiaque tegens lanugine malas
ora reformatus primos Iolaus in annos.
400 Hoc illi dederat Iunonia muneris Hebe

[1] moturaque=morituraque
[2] queror=loquor
[3] arcuit=arguit
[4] dolentem=loquentem
[5] sanguine=pectore; vestro=nostro
[6] Delphos=Delos; Delonque=Delumque=telumque
[7] servato=sato=sublato
[8] convellere=cum vellere
[9] tenebant=tegebant
[10] fati=facti
[11] Dryopen: Dryopen=ubi sit Dryope
[12] loton=quercum=robur=lignum=truncum
[13] adfusique=diffusique
[14] misero=verso
[15] ac, dum=quod adhuc=et dum
[16] miseris=superis
[17] Stagna=Signa
[18] dearum=deorum
[19] falcis=faucis
[20] munere=crimine
[21] flet et ipsa tamen=flens ipsa; tamen

用这些魔语阻碍已经启动的分娩。
我竭力挣扎,徒然谴责朱庇特的漠然,
疯狂中一心求死,哀叹的言辞足以
打动冥顽的燧石。忒拜的妇女服侍[1]
305 在身旁,向神祷告,为痛苦的我鼓气。
其中有一位金发的侍女加兰提丝,[2]
出身贫寒,但办事勤勉可靠,因忠心
深受我喜爱。她觉察敌对的朱诺可能
在施展什么伎俩。因为经常出入
310 房门,她看见女神坐在祭坛上,膝部
撑着双臂,十指相扣,就说道:‘不论
你是谁,此时都应祝贺我家女主人!
阿尔克梅涅已经生产,遂了她心意。’[3]
掌管分娩的女神大惊,猛然跃起,
315 松开双手,手一松,我立刻脱离煎熬。
传言加兰提丝因为神上当而发笑,
残忍的女神揪住她头发,拖着她前行,
她试图从地上站起,却被神压住,不能
动弹,神还将她的手臂变成前腿。
320 她仍如从前一样活跃,毛发也未
失去原来的颜色,只是形状已改变。
由于她是用撒谎的嘴唇帮助我分娩,
所以从口中产崽,并依旧在我家出没。”[4]
想起旧日的女仆,她不禁发出伤感的
325 叹息。看见她难过,孙媳如此安慰她:[5] 德瑞俄珀变形
“可是祖母,毕竟是某位外人的变化
让你惋惜,若我给你讲姐姐的奇遇,
又应当如何反应?虽然眼泪和痛苦
阻止我开口。德瑞俄珀是母亲的独女[6]
330 (我是父亲和后妻所生),以美貌享誉[7]
俄卡利亚。拥有德尔斐和提洛的神[8]
最先以暴力夺走姐姐的处女之身,
安德莱蒙后来娶了她,被世人艳羡。[9]
有一处湖泊,倾斜的边界仿佛海岸,
335 最高的地方长着一圈桃金娘树丛。
德瑞俄珀来到这里,不知晓宿命,
更令你愤懑的是,她此行是向宁芙
献上花环。她怀抱甜蜜的负担——不足
周岁的男婴,正以温暖的奶喂他。
340 离湖不远处,开着许多明艳的水莲花,[10]
堪与推罗的色彩争胜,预示着果实。
德瑞俄珀采撷了一些,希望给孩子
当玩物,我也正准备仿效她的做法
(我也在现场),却看见摘下的花淌下
345 殷红的血,枝条也在惊恐地战栗。
乡民们如今讲述(可是消息已太迟),
宁芙洛提丝在逃避普里阿波斯的淫欲时,
躲进花里,变换了形貌,却保留名字。[11]
我姐姐毫不知情,敬拜完宁芙,她在
350 极度慌乱中试图往回走,想赶紧离开,
却发现双足已生根。她竭力挣扎,却只能
挪动自己的上半身,树皮从脚底向上
生长,逐渐覆盖了她的全部腰胯。
她看见这一切,使劲用手去撕扯长发,
355 却满手都是叶子:头已是叶子的领地。
但婴儿安菲索斯(外祖父欧律托斯
给他起的这个名)感觉到母亲的乳房
正变硬,洁白的奶汁也不再往外流淌。
我就在旁边,看见残酷的命运吞噬你,
360 姐姐,却没法救你,但我仍尽我全力,
抱住树干和枝条,拖缓它们的蔓延,
说实话,我真愿一起埋在树皮下面。
这时,丈夫安德莱蒙和不幸的父亲前来[12]
寻找德瑞俄珀,我只好将莲花指给
365 他们看。两人亲吻着依然温热的植物,
匍匐在地上,偎依着属于他们的根须。
亲爱的姐姐现在只有脸不是树,她的
眼泪在可怜身体变成的叶子上滴落。
趁自己的口唇还未封锁话音的通途,
370 她向空气倾吐着这样的哀伤之语:
‘你们若相信可怜人,我凭神起誓,不该
遭此可怕的惩罚,不该无辜受伤害。
我一生品行纯洁——如果我撒谎,就咒我
枯萎,叶子被斧头砍光,被大火吞没!
375 请把孩子从母亲的枝条间抱走,交给
乳娘,要让他经常在我的树下吃奶,
在我的树下玩耍。等到他能够说话了,
要让他向母亲致敬,并用悲伤的声音说,
“我的母亲就在这张树皮下掩埋。”
380 但要让他怕池塘,也别从树上采摘
花朵,相信灌木都是女神的化身。
永别了,亲爱的夫君、妹妹还有父亲!
你们若还顾念我,请保护我的枝叶,
让它们免受利刀砍削、牛羊咬啮。
385 既然神已经不许我朝你们弯腰,就请
你们凑近身体,让我能亲吻你们,
趁还有机会如此,快抱起我的儿子!
我没法再说更多,因为柔软的树皮
正沿着白皙的颈项往上爬,即将盖住
390 我的头顶。从眼前挪开手!无需帮助,
就让树皮合拢,遮掩我垂死的眼睛。’[13]
她说完,人的生命也一并终结,变形
许久之后,她的新枝条仍留有温度。”
正当伊俄勒讲述这令人惊奇的遭遇, 天界的命运之争
395 阿尔克梅涅(尽管自己也涕泣)用手指
为她拭眼泪,一件怪事却忽然遏止
两人的悲伤。深幽的门口站着一位
青年,几乎像孩子,隐微的绒毛覆盖
双颊,脸复归青春,竟是伊俄劳斯。[14]
400 朱诺的女儿赫柏经不住丈夫的屡次[15]

[1] “忒拜的”对应的原文是Cadmeides,意为“卡德摩斯的”,因为忒拜建立者是卡德摩斯。
[2] 加兰提丝(Galanthis)因为护主,被伊利图伊娅变成黄鼠狼(一说猫)。
[3] 这行原文中的修饰语Argolis(阿戈利斯的)因为译文格律限制未译。
[4] 很多种类的母兽喜欢用嘴叼着幼崽,所以古人有此误解。
[5] 这行原文的nurus不是指儿媳,而是指孙媳。
[6] 德瑞俄珀(Dryope)是俄卡利亚国王欧律托斯和前妻的独女。
[7] “后妻”指庇隆(Pylon)的女儿安提俄珀(Antiope)。
[8] 指阿波罗。
[9] 这位安德莱蒙(Andraemon)不是俄纽斯的女婿,而是俄克绪洛斯(Oxylus)的儿子。
[10] 水莲花(lotos)并非莲花,而是古希腊神话中一种能用其果实引发甜美困倦感的植物。按照奥维德的说法,它是宁芙洛提丝(Lotis)为了躲避乡野守护神普里阿波斯(Priapus)追逐而变的。这个故事可参考奥维德《岁时记》(Fasti 1.393-440)。
[11] 花的名字与宁芙的名字很相似。
[12] “父亲”指欧律托斯。
[13] 按古代西方习俗,死人在最后一刻需要至亲为他们合上眼皮。
[14] 伊俄劳斯(Iolaus)的父亲伊菲克勒斯(Iphicles)是海格力斯母亲阿尔克梅涅和名义上的父亲安菲特律翁的儿子,所以他是海格力斯的侄儿。
[15] 青春女神赫柏的丈夫是封神的海格力斯,她让伊俄劳斯重获青春。