《變形記》第8卷701-800行

stramina flavescunt, adopertaque marmore tellus
caelataeque fores aurataque tecta videntur.[1]
Talia tum placido Saturnius edidit ore:
“Dicite, iuste senex et femina coniuge iusto
705 digna, quid optetis.” Cum Baucide pauca locutus
iudicium superis aperit commune Philemon:
“Esse sacerdotes delubraque vestra tueri
poscimus, et quoniam concordes egimus annos,
auferat hora duos eadem, nec coniugis umquam[2]
710 busta meae videam neu sim tumulandus ab illa.”
Vota fides sequitur: templi tutela fuere,
donec vita data est; annis aevoque soluti
ante gradus sacros cum starent forte locique
narrarent casus, frondere Philemona Baucis,[3]
715 Baucida conspexit senior frondere Philemon.
Iamque super geminos crescente cacumine vultus
mutua, dum licuit, reddebant dicta “vale” que
“O coniunx” dixere simul, simul abdita texit
ora frutex: ostendit adhuc Thyneius illic
720 incola de gemino vicinos corpore truncos.
Haec mihi non vani (neque erat, cur fallere vellent)
narravere senes; equidem pendentia vidi
serta super ramos ponensque recentia dixi:
“Cura deum di sint, et qui coluere, colantur.”’[4]
725 Desierat, cunctosque et res et moverat auctor,
Thesea praecipue; quem facta audire volentem
mira deum innixus cubito Calydonius amnis[5]
talibus adloquitur: ‘Sunt, o fortissime, quorum
forma semel mota est et in hoc renovamine mansit;[6]
730 sunt, quibus in plures ius est transire figuras,
ut tibi, complexi terram maris incola, Proteu.[7]
Nam modo te iuvenem, modo te videre leonem;
nunc violentus aper, nunc, quem tetigisse timerent,
anguis eras; modo te faciebant cornua taurum;
735 saepe lapis poteras, arbor quoque saepe videri;
interdum faciem liquidarum imitatus aquarum
flumen eras, interdum undis contrarius ignis.
Nec minus Autolyci coniunx, Erysichthone nata,
iuris habet. Pater huius erat, qui numina divum
740 sperneret et nullos aris adoleret odores.[8]
Ille etiam Cereale nemus violasse securi
dicitur et lucos ferro temerasse vetustos.
Stabat in his ingens annoso robore quercus,
una nemus; vittae mediam memoresque tabellae
745 sertaque cingebant, voti argumenta potentis.
Saepe sub hac dryades festas duxere choreas,
saepe etiam manibus nexis ex ordine trunci[9]
circuiere modum, mensuraque roboris ulnas
quinque ter inplebat, nec non et cetera tantum
750 silva sub hac omnis, quantum fuit herba sub omni.
Non tamen idcirco ferrum Triopeius illa[10]
abstinuit famulosque iubet succidere sacrum
robur et, ut iussos cunctari vidit, ab uno[11]
edidit haec rapta sceleratus verba securi:
755 “Non dilecta deae solum, sed et ipsa licebit
sit dea, iam tanget frondente cacumine terram.”
Dixit et, obliquos dum telum librat in ictus,
contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,[12]
et pariter frondes, pariter pallescere glandes
760 coepere ac longi pallorem ducere rami.[13]
Cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,
haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,
quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus
concidit, abrupta cruor e cervice profundi.
765 Obstipuere omnes, aliquisque ex omnibus audet
deterrere nefas saevamque inhibere bipennem.
Adspicit hunc “Mentis” que “piae cape praemia” dixit
Thessalus inque virum convertit ab arbore ferrum
detruncatque caput repetitaque robora caedit,
770 editus et medio sonus est de robore talis:[14]
“Nympha sub hoc ego sum Cereri gratissima ligno,
quae tibi factorum poenas instare tuorum[15]
vaticinor moriens, nostri solacia leti.”
Persequitur scelus ille suum, labefactaque tandem
775 ictibus innumeris adductaque funibus arbor[16]
corruit et multam prostravit pondere silvam.
Attonitae dryades damno nemorumque suoque,
omnes germanae, Cererem cum vestibus atris
maerentes adeunt poenamque Erysichthonis orant.
780 adnuit his capitisque sui pulcherrima motu
concussit gravidis oneratos messibus agros[17]
moliturque genus poenae miserabile, si non
ille suis esset nulli miserabilis actis,
pestifera lacerare Fame. Quae quatinus ipsi
785 non adeunda deae est (neque enim Cereremque Famemque
Fata coire sinunt), montani numinis unam
talibus agrestem conpellat oreada dictis:[18]
“Est locus extremis Scythiae glacialis in oris,
triste solum, sterilis, sine fruge, sine arbore tellus;
790 Frigus iners illic habitant Pallorque Tremorque
et ieiuna Fames: ea se in praecordia condat
sacrilegi scelerata, iube, nec copia rerum
vincat eam superetque meas certamine vires;
neve viae spatium te terreat, accipe currus,
795 accipe, quos frenis alte moderere, dracones,”
et dedit. Illa dato subvecta per aera curru[19]
devenit in Scythiam rigidique cacumine montis
(Caucason appellant) serpentum colla levavit
quaesitamque Famem lapidoso vidit in agro
800 unguibus et raras vellentem dentibus herbas.[20]

[1] aurataque=ornataque
[2] eadem=sedes
[3] narrarent=narrassent=inciperent
[4] sint=sunt
[5] amnis=heros
[6] semel mota est et in=semel renovata et in
[7] incola=improbe
[8] odores=honores
[9] nexis=vinctis
[10] Triopeius=Driopeius
[11] ut iussos cunctari vidit=et iusso retrahi se videt
[12] Deoia=Deoida=decidua
[13] pallorem ducere=sudore madescere
[14] editus=redditus
[15] factorum=fatorum
[16] funibus=nubibus
[17] concussit=concussitque=conclusit; gravidis=gravibus
[18] oreada=horrida
[19] subvecta=subiecta
[20] raras=raris=duris

茅草變得金黃,地面鋪上大理石,
屋頂似乎鍍了金,大門有了雕飾。
薩圖爾努斯之子語氣和藹地詢問:
‘正直的老者,與正直丈夫相配的女人,
705 說吧,你們想要什麼。’與妻子交談
幾句,腓列蒙向神吐露了共同的心愿:
‘我們都想做祭司,照看你們的神祠,
還有,既然我們一生都和諧如意,
願我們在相同的時辰死去,永遠別讓
710 我見到妻子的墳丘,也別讓我被她埋葬。’
他們的夢想實現了:壽數尚存之時,
兩人守護着神廟,當年歲耗盡生機,
夫妻碰巧站在神聖的台階前,講述
此地的遭遇。鮑齊絲看見腓列蒙長出
715 綠葉,腓列蒙也看見鮑齊絲長出綠葉。
轉眼兩張臉已經被兩頂樹冠蓋過,
趁還能說話,他們同時喊道:‘永別了,
我的另一半!’兩人的面容同時隱沒,
被枝條封住。至今當地的比提尼亞人[1]
720 還給異客看從兩具人身變成的樹身。
這些是可靠的老者(他們沒任何理由
欺騙)講給我聽的,我還看見枝頭
掛着花環,我自己也添了花環致拜:
‘讓神愛之人成神,讓愛神之人被愛。’”[2]
725 他於此停住,故事和講述者都打動眾人, 厄律西克同與梅斯特拉
尤其是忒修斯,還想聽到更多神靈
所行的奇蹟。卡呂冬的河神倚着肘部,
對他說道:“勇敢的英雄,某些人與物
一旦變形,就會以新的形體存在,
730 某些生靈卻有權變出更多的形態,
比如你,擁陸之海的居民,普羅透斯。[3]
人們有時看見你是青年,有時是獅子;
此刻是兇猛的野豬,下刻又是毒蛇,
無人敢碰;有時你長角,與公牛無分別,
735 經常又變作一塊石頭,或者一棵樹;
時而你模仿流水的樣子,將身體藏入
一條河,時而化成火,與水正好相斥。
厄律西克同的女兒(奧托呂科斯的妻子)[4]
也有此特權。她的父親向來都鄙視
740 神靈的尊嚴,從不在祭壇焚香獻禮。
據說他甚至持斧頭闖進刻瑞斯的聖林,
用它的鐵刃褻瀆了自古以來的安寧。
那裡屹立着一棵高壽的巨大橡樹,
已單獨成林,腰身四周懸掛着無數
745 綵帶、字板和花環,見證應驗的禱告。[5]
仙女經常在此樹下領跳節日的舞蹈,
經常依次手挽手,連成一圈,繞着
粗闊的樹身,橡樹的周長竟然超過
十五條手臂。其他樹木都相形見絀,
750 如草之於森林,只能仰望其高度。
特里俄帕斯的兒子卻並未因此收住[6]
殺心,他命令僕人砍倒這棵聖樹,
見他們猶豫,不敢領命,這位惡徒
從一人手中奪過斧頭,狂妄地宣布:
755 ‘別說只是女神喜愛的一棵樹,即使
是女神自己,我也要茂盛的樹冠觸地!’
他說完,舉起武器,已經從側面瞄準,
刻瑞斯的橡樹渾身顫抖,發出呻吟,[7]
綠色的葉子和橡實都即刻開始變白,
760 長長的枝條也同樣被一層白色覆蓋。
當他瀆神的手在樹身上划出傷口,
裂開的樹皮就有真正的血往外流,
正如一頭牛,體型巨大的犧牲,在祭壇
前面倒下,割斷的喉嚨鮮血四濺。
765 大家都深感震驚,甚至有一人試圖
阻攔邪惡的行為,扼住殘忍的雙刃斧。
帖撒利亞人瞪着他,‘取走虔誠的獎賞!’[8]
邊說邊將斧頭從橡樹轉到他身上,
斫下他的頭,然後轉身繼續砍樹。
770 這時從樹的中間傳來這樣的話語:
‘我是刻瑞斯寵愛的寧芙,就活在樹里,[9]
現在即將死去,但我預言,我雖死,
卻將得安慰,你的報應已近在咫尺!’
他仍然不停止行兇,樹遭受無數次攻擊,
775 又被繩猛力拖拽,終於難再支持,
一大片森林也隨其重量轟然倒地。
所有的仙女姐妹為自己和森林的損失
驚駭萬分,滿懷悲痛,穿着喪衣,
去找刻瑞斯,求她懲罰厄律西克同。
780 最美的女神同意了,她一頷首,便搖動
地里所有掛滿了沉甸甸麥穗的莊稼,
並為他設計了一種令人憐憫的懲罰
(然而他罪行昭彰,已不會有人憐憫)——
任其被可怕的‘飢餓’摧殘。但由於她不能[10]
785 親自見那位女神(命運永遠不允許刻瑞斯
和‘飢餓’碰面),她便招來山林神祇——
一位鄉間的俄瑞阿斯,如此吩咐:[11]
‘在斯基泰極遠之處,有片冰封的區域,
土地凄涼貧瘠,沒有蔬果,沒有樹,
790 “寒冷”、“蒼白”和“顫抖”都在那裡居住,[12]
還有枯瘦的“飢餓”。命令她藏進這位
瀆神者罪惡的胸膛里,別讓食物的豐沛
滿足她,讓她在此對抗中永遠超過我。
為免太長的路程嚇住你,接過我的車,
795 接過我的龍,你可以在高空駕馭它們。’
然後將龍車交給她。她乘車在天上穿行,
到達斯基泰,在一處陡峭的山頂(世人
稱為高加索),她卸下龍的軛,四下搜尋
‘飢餓’,看見她正在布滿石頭的荒野,
800 用指甲和牙齒拔起稀稀落落的草葉。

[1] “比提尼亞人”對應的原文是Thyneius incola(提尼亞的居民)。比提尼亞(Bithynia)是小亞細亞的行省,古名提尼亞(Thynia)。
[2] Hollis(1970)在這個故事中發現了眾多宗教傳說的元素:(1)圍牆裡的聖樹;(2)神靈來到塵世,試驗人們的道德;(3)在日常環境中接待神;(4)神讓食物反覆變得充盈;(5)洪水懲罰人類,只有一對夫婦獲救;(6)好客和虔敬獲得報答。Riley(1905)則發現,腓列蒙夫婦接待朱庇特的故事與《舊約》中亞伯拉罕夫婦接待天使的故事(Genesis 18-19)有諸多相似之處:(1)都是一對夫婦盛情款待喬裝的非人類訪客;(2)夫婦年紀都很大,沒有孩子;(3)夫婦都參與做飯;(4)情節都不乏幽默;(5)故事中都出現了聖樹。
[3] Fantham(1993)指出,除了這裡提到的普羅透斯,《變形記》中還有三個角色具備任意變形的能力,他們與人和只能在特定場合下變形的神都不同。這三個角色是本卷的梅斯特拉、第十一卷的忒提斯和第十四卷的維爾圖努斯(Vertumnus)。
[4] 厄律西克同(Erysichthon)是帖撒利亞國王特里俄帕斯(Triopas)的兒子。她的女兒叫梅斯特拉(Mestra),是奧托呂科斯(Autolycus)的妻子。她變形的能力見下文871-874行的記述。
[5] 這是西方古代廣為流傳的祈願風俗。
[6] “特里俄帕斯的兒子”指厄律西克同。
[7] “刻瑞斯的”對應的原文是Deoia(德奧的),德奧是刻瑞斯的別名,參考本書第六卷114行的注釋。
[8] “帖撒利亞人”指厄律西克同。
[9] 她是林木仙女(Hamadryas),壽命與棲身的樹同長。
[10] “飢餓”(Fames)在這裡以女神的面目存在。
[11] 俄瑞阿斯(oreas)是山林仙女的統稱。
[12] “寒冷”(Frigus)、“蒼白”(Pallor)和“顫抖”(Tremor)都被視為神。