《变形记》第8卷701-800行

stramina flavescunt, adopertaque marmore tellus
caelataeque fores aurataque tecta videntur.[1]
Talia tum placido Saturnius edidit ore:
“Dicite, iuste senex et femina coniuge iusto
705 digna, quid optetis.” Cum Baucide pauca locutus
iudicium superis aperit commune Philemon:
“Esse sacerdotes delubraque vestra tueri
poscimus, et quoniam concordes egimus annos,
auferat hora duos eadem, nec coniugis umquam[2]
710 busta meae videam neu sim tumulandus ab illa.”
Vota fides sequitur: templi tutela fuere,
donec vita data est; annis aevoque soluti
ante gradus sacros cum starent forte locique
narrarent casus, frondere Philemona Baucis,[3]
715 Baucida conspexit senior frondere Philemon.
Iamque super geminos crescente cacumine vultus
mutua, dum licuit, reddebant dicta “vale” que
“O coniunx” dixere simul, simul abdita texit
ora frutex: ostendit adhuc Thyneius illic
720 incola de gemino vicinos corpore truncos.
Haec mihi non vani (neque erat, cur fallere vellent)
narravere senes; equidem pendentia vidi
serta super ramos ponensque recentia dixi:
“Cura deum di sint, et qui coluere, colantur.”’[4]
725 Desierat, cunctosque et res et moverat auctor,
Thesea praecipue; quem facta audire volentem
mira deum innixus cubito Calydonius amnis[5]
talibus adloquitur: ‘Sunt, o fortissime, quorum
forma semel mota est et in hoc renovamine mansit;[6]
730 sunt, quibus in plures ius est transire figuras,
ut tibi, complexi terram maris incola, Proteu.[7]
Nam modo te iuvenem, modo te videre leonem;
nunc violentus aper, nunc, quem tetigisse timerent,
anguis eras; modo te faciebant cornua taurum;
735 saepe lapis poteras, arbor quoque saepe videri;
interdum faciem liquidarum imitatus aquarum
flumen eras, interdum undis contrarius ignis.
Nec minus Autolyci coniunx, Erysichthone nata,
iuris habet. Pater huius erat, qui numina divum
740 sperneret et nullos aris adoleret odores.[8]
Ille etiam Cereale nemus violasse securi
dicitur et lucos ferro temerasse vetustos.
Stabat in his ingens annoso robore quercus,
una nemus; vittae mediam memoresque tabellae
745 sertaque cingebant, voti argumenta potentis.
Saepe sub hac dryades festas duxere choreas,
saepe etiam manibus nexis ex ordine trunci[9]
circuiere modum, mensuraque roboris ulnas
quinque ter inplebat, nec non et cetera tantum
750 silva sub hac omnis, quantum fuit herba sub omni.
Non tamen idcirco ferrum Triopeius illa[10]
abstinuit famulosque iubet succidere sacrum
robur et, ut iussos cunctari vidit, ab uno[11]
edidit haec rapta sceleratus verba securi:
755 “Non dilecta deae solum, sed et ipsa licebit
sit dea, iam tanget frondente cacumine terram.”
Dixit et, obliquos dum telum librat in ictus,
contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,[12]
et pariter frondes, pariter pallescere glandes
760 coepere ac longi pallorem ducere rami.[13]
Cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,
haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,
quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus
concidit, abrupta cruor e cervice profundi.
765 Obstipuere omnes, aliquisque ex omnibus audet
deterrere nefas saevamque inhibere bipennem.
Adspicit hunc “Mentis” que “piae cape praemia” dixit
Thessalus inque virum convertit ab arbore ferrum
detruncatque caput repetitaque robora caedit,
770 editus et medio sonus est de robore talis:[14]
“Nympha sub hoc ego sum Cereri gratissima ligno,
quae tibi factorum poenas instare tuorum[15]
vaticinor moriens, nostri solacia leti.”
Persequitur scelus ille suum, labefactaque tandem
775 ictibus innumeris adductaque funibus arbor[16]
corruit et multam prostravit pondere silvam.
Attonitae dryades damno nemorumque suoque,
omnes germanae, Cererem cum vestibus atris
maerentes adeunt poenamque Erysichthonis orant.
780 adnuit his capitisque sui pulcherrima motu
concussit gravidis oneratos messibus agros[17]
moliturque genus poenae miserabile, si non
ille suis esset nulli miserabilis actis,
pestifera lacerare Fame. Quae quatinus ipsi
785 non adeunda deae est (neque enim Cereremque Famemque
Fata coire sinunt), montani numinis unam
talibus agrestem conpellat oreada dictis:[18]
“Est locus extremis Scythiae glacialis in oris,
triste solum, sterilis, sine fruge, sine arbore tellus;
790 Frigus iners illic habitant Pallorque Tremorque
et ieiuna Fames: ea se in praecordia condat
sacrilegi scelerata, iube, nec copia rerum
vincat eam superetque meas certamine vires;
neve viae spatium te terreat, accipe currus,
795 accipe, quos frenis alte moderere, dracones,”
et dedit. Illa dato subvecta per aera curru[19]
devenit in Scythiam rigidique cacumine montis
(Caucason appellant) serpentum colla levavit
quaesitamque Famem lapidoso vidit in agro
800 unguibus et raras vellentem dentibus herbas.[20]

[1] aurataque=ornataque
[2] eadem=sedes
[3] narrarent=narrassent=inciperent
[4] sint=sunt
[5] amnis=heros
[6] semel mota est et in=semel renovata et in
[7] incola=improbe
[8] odores=honores
[9] nexis=vinctis
[10] Triopeius=Driopeius
[11] ut iussos cunctari vidit=et iusso retrahi se videt
[12] Deoia=Deoida=decidua
[13] pallorem ducere=sudore madescere
[14] editus=redditus
[15] factorum=fatorum
[16] funibus=nubibus
[17] concussit=concussitque=conclusit; gravidis=gravibus
[18] oreada=horrida
[19] subvecta=subiecta
[20] raras=raris=duris

茅草变得金黄,地面铺上大理石,
屋顶似乎镀了金,大门有了雕饰。
萨图尔努斯之子语气和蔼地询问:
‘正直的老者,与正直丈夫相配的女人,
705 说吧,你们想要什么。’与妻子交谈
几句,腓列蒙向神吐露了共同的心愿:
‘我们都想做祭司,照看你们的神祠,
还有,既然我们一生都和谐如意,
愿我们在相同的时辰死去,永远别让
710 我见到妻子的坟丘,也别让我被她埋葬。’
他们的梦想实现了:寿数尚存之时,
两人守护着神庙,当年岁耗尽生机,
夫妻碰巧站在神圣的台阶前,讲述
此地的遭遇。鲍齐丝看见腓列蒙长出
715 绿叶,腓列蒙也看见鲍齐丝长出绿叶。
转眼两张脸已经被两顶树冠盖过,
趁还能说话,他们同时喊道:‘永别了,
我的另一半!’两人的面容同时隐没,
被枝条封住。至今当地的比提尼亚人[1]
720 还给异客看从两具人身变成的树身。
这些是可靠的老者(他们没任何理由
欺骗)讲给我听的,我还看见枝头
挂着花环,我自己也添了花环致拜:
‘让神爱之人成神,让爱神之人被爱。’”[2]
725 他于此停住,故事和讲述者都打动众人, 厄律西克同与梅斯特拉
尤其是忒修斯,还想听到更多神灵
所行的奇迹。卡吕冬的河神倚着肘部,
对他说道:“勇敢的英雄,某些人与物
一旦变形,就会以新的形体存在,
730 某些生灵却有权变出更多的形态,
比如你,拥陆之海的居民,普罗透斯。[3]
人们有时看见你是青年,有时是狮子;
此刻是凶猛的野猪,下刻又是毒蛇,
无人敢碰;有时你长角,与公牛无分别,
735 经常又变作一块石头,或者一棵树;
时而你模仿流水的样子,将身体藏入
一条河,时而化成火,与水正好相斥。
厄律西克同的女儿(奥托吕科斯的妻子)[4]
也有此特权。她的父亲向来都鄙视
740 神灵的尊严,从不在祭坛焚香献礼。
据说他甚至持斧头闯进刻瑞斯的圣林,
用它的铁刃亵渎了自古以来的安宁。
那里屹立着一棵高寿的巨大橡树,
已单独成林,腰身四周悬挂着无数
745 彩带、字板和花环,见证应验的祷告。[5]
仙女经常在此树下领跳节日的舞蹈,
经常依次手挽手,连成一圈,绕着
粗阔的树身,橡树的周长竟然超过
十五条手臂。其他树木都相形见绌,
750 如草之于森林,只能仰望其高度。
特里俄帕斯的儿子却并未因此收住[6]
杀心,他命令仆人砍倒这棵圣树,
见他们犹豫,不敢领命,这位恶徒
从一人手中夺过斧头,狂妄地宣布:
755 ‘别说只是女神喜爱的一棵树,即使
是女神自己,我也要茂盛的树冠触地!’
他说完,举起武器,已经从侧面瞄准,
刻瑞斯的橡树浑身颤抖,发出呻吟,[7]
绿色的叶子和橡实都即刻开始变白,
760 长长的枝条也同样被一层白色覆盖。
当他渎神的手在树身上划出伤口,
裂开的树皮就有真正的血往外流,
正如一头牛,体型巨大的牺牲,在祭坛
前面倒下,割断的喉咙鲜血四溅。
765 大家都深感震惊,甚至有一人试图
阻拦邪恶的行为,扼住残忍的双刃斧。
帖撒利亚人瞪着他,‘取走虔诚的奖赏!’[8]
边说边将斧头从橡树转到他身上,
斫下他的头,然后转身继续砍树。
770 这时从树的中间传来这样的话语:
‘我是刻瑞斯宠爱的宁芙,就活在树里,[9]
现在即将死去,但我预言,我虽死,
却将得安慰,你的报应已近在咫尺!’
他仍然不停止行凶,树遭受无数次攻击,
775 又被绳猛力拖拽,终于难再支持,
一大片森林也随其重量轰然倒地。
所有的仙女姐妹为自己和森林的损失
惊骇万分,满怀悲痛,穿着丧衣,
去找刻瑞斯,求她惩罚厄律西克同。
780 最美的女神同意了,她一颔首,便摇动
地里所有挂满了沉甸甸麦穗的庄稼,
并为他设计了一种令人怜悯的惩罚
(然而他罪行昭彰,已不会有人怜悯)——
任其被可怕的‘饥饿’摧残。但由于她不能[10]
785 亲自见那位女神(命运永远不允许刻瑞斯
和‘饥饿’碰面),她便招来山林神祇——
一位乡间的俄瑞阿斯,如此吩咐:[11]
‘在斯基泰极远之处,有片冰封的区域,
土地凄凉贫瘠,没有蔬果,没有树,
790 “寒冷”、“苍白”和“颤抖”都在那里居住,[12]
还有枯瘦的“饥饿”。命令她藏进这位
渎神者罪恶的胸膛里,别让食物的丰沛
满足她,让她在此对抗中永远超过我。
为免太长的路程吓住你,接过我的车,
795 接过我的龙,你可以在高空驾驭它们。’
然后将龙车交给她。她乘车在天上穿行,
到达斯基泰,在一处陡峭的山顶(世人
称为高加索),她卸下龙的轭,四下搜寻
‘饥饿’,看见她正在布满石头的荒野,
800 用指甲和牙齿拔起稀稀落落的草叶。

[1] “比提尼亚人”对应的原文是Thyneius incola(提尼亚的居民)。比提尼亚(Bithynia)是小亚细亚的行省,古名提尼亚(Thynia)。
[2] Hollis(1970)在这个故事中发现了众多宗教传说的元素:(1)围墙里的圣树;(2)神灵来到尘世,试验人们的道德;(3)在日常环境中接待神;(4)神让食物反复变得充盈;(5)洪水惩罚人类,只有一对夫妇获救;(6)好客和虔敬获得报答。Riley(1905)则发现,腓列蒙夫妇接待朱庇特的故事与《旧约》中亚伯拉罕夫妇接待天使的故事(Genesis 18-19)有诸多相似之处:(1)都是一对夫妇盛情款待乔装的非人类访客;(2)夫妇年纪都很大,没有孩子;(3)夫妇都参与做饭;(4)情节都不乏幽默;(5)故事中都出现了圣树。
[3] Fantham(1993)指出,除了这里提到的普罗透斯,《变形记》中还有三个角色具备任意变形的能力,他们与人和只能在特定场合下变形的神都不同。这三个角色是本卷的梅斯特拉、第十一卷的忒提斯和第十四卷的维尔图努斯(Vertumnus)。
[4] 厄律西克同(Erysichthon)是帖撒利亚国王特里俄帕斯(Triopas)的儿子。她的女儿叫梅斯特拉(Mestra),是奥托吕科斯(Autolycus)的妻子。她变形的能力见下文871-874行的记述。
[5] 这是西方古代广为流传的祈愿风俗。
[6] “特里俄帕斯的儿子”指厄律西克同。
[7] “刻瑞斯的”对应的原文是Deoia(德奥的),德奥是刻瑞斯的别名,参考本书第六卷114行的注释。
[8] “帖撒利亚人”指厄律西克同。
[9] 她是林木仙女(Hamadryas),寿命与栖身的树同长。
[10] “饥饿”(Fames)在这里以女神的面目存在。
[11] 俄瑞阿斯(oreas)是山林仙女的统称。
[12] “寒冷”(Frigus)、“苍白”(Pallor)和“颤抖”(Tremor)都被视为神。