Adfer opem mersaeque, precor, feritate paterna
da, Neptune, locum vel sit locus ipsa, licebit.
[Hanc quoque conplectar.” Movit caput aequoreus rex
concussitque suis omnes adsensibus undas.
605 Extimuit nymphe, nabat tamen; ipse natantis
pectora tangebam trepido salientia motu.[1]
Dumque ea contrecto, totum durescere sensi
corpus et inductis condi praecordia terris.]
Dum loquor, amplexa est artus nova terra natantes
610 et gravis increvit mutatis insula membris.’
Amnis ab his tacuit; factum mirabile cunctos
moverat: inridet credentes, utque deorum
spretor erat mentisque ferox, Ixione natus
‘Ficta refers nimiumque putas, Acheloe, potentes
615 esse deos’ dixit, ‘si dant adimuntque figuras.’
Obstipuere omnes nec talia dicta probarunt,
ante omnesque Lelex animo maturus et aevo
sic ait: ‘Inmensa est finemque potentia caeli
non habet et, quidquid superi voluere, peractum est.
620 Quoque minus dubites, tiliae contermina quercus
collibus est Phrygiis, modico circumdata muro:
ipse locum vidi; nam me Pelopeia Pittheus
misit in arva suo quondam regnata parenti.
Haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim,
625 nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae.
Iuppiter huc specie mortali cumque parente
venit Atlantiades positis caducifer alis;
mille domos adiere locum requiemque petentes,
mille domos clausere serae; tamen una recepit,
630 parva quidem stipulis et canna tecta palustri,
sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon
illa sunt annis iuncti iuvenalibus, illa
consenuere casa paupertatemque fatendo[2]
effecere levem nec iniqua mente ferendo.
635 Nec refert, dominos illic famulosne requiras:
tota domus duo sunt, idem parentque iubentque.
Ergo ubi caelicolae parvos tetigere penates
submissoque humiles intrarunt vertice postes,
membra senex posito iussit relevare sedili,
640 quo superiniecit textum rude sedula Baucis,[3]
inque foco tepidum cinerem dimovit et ignes
suscitat hesternos foliisque et cortice sicco
nutrit et ad flammas anima producit anili
multifidasque faces ramaliaque arida tecto
645 detulit et minuit parvoque admovit aeno,
quodque suus coniunx riguo collegerat horto,
truncat holus foliis; furca levat illa bicorni
sordida terga suis nigro pendentia tigno
servatoque diu resecat de tergore partem
650 exiguam sectamque domat ferventibus undis.
Interea medias fallunt sermonibus horas
sentirique moram prohibent. Erat alveus illic
fagineus, dura clavo suspensus ab ansa:[4]
is tepidis inpletur aquis artusque fovendos
655 accipit. In medio torus est de mollibus ulvis[5]
inpositus lecto sponda pedibusque salignis.[6]
Vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo
sternere consuerant, sed et haec vilisque vetusque
vestis erat lecto non indignanda saligno:
660 adcubuere dei. Mensam succincta tremensque
ponit anus, mensae sed erat pes tertius inpar:
testa parem fecit; quae postquam subdita clivum
sustulit, aequatam mentae tersere virentes.
Ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
665 conditaque in liquida corna autumnalia faece
intibaque et radix et lactis massa coacti
ovaque non acri leviter versata favilla,
omnia fictilibus; post haec caelatus eodem
sistitur argento crater fabricataque fago
670 pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris.
Parva mora est, epulasque foci misere calentes,
nec longae rursus referuntur vina senectae
dantque locum mensis paulum seducta secundis.
Hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
675 prunaque et in patulis redolentia mala canistris[7]
et de purpureis conlectae vitibus uvae;
candidus in medio favus est: super omnia vultus
accessere boni nec iners pauperque voluntas.
Interea totiens haustum cratera repleri[8]
680 sponte sua per seque vident succrescere vina:
attoniti novitate pavent manibusque supinis
concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
Unicus anser erat, minimae custodia villae,
685 quem dis hospitibus domini mactare parabant;
ille celer penna tardos aetate fatigat
eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
confugisse deos: superi vetuere necari[9]
“Di” que “sumus, meritasque luet vicinia poenas
690 inpia” dixerunt; “vobis inmunibus huius
esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta
ac nostros comitate gradus et in ardua montis
ite simul.” Parent ambo baculisque levati[10]
nituntur longo vestigia ponere clivo.
695 Tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta[11]
missa potest: flexere oculos et mersa palude
cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere.[12]
Dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum,[13]
illa vetus, dominis etiam casa parva duobus
700 vertitur in templum: furcas subiere columnae,
[1] motu=metu
[2] fatendo=favendo=ferendo
[3] superiniecit=superimposuit
[4] dura=curta
[5] Line 655a: concutiuntque torum de molli fluminis ulva
[6] Line 656a: inposito lecto sponda pedibusque salignis
[7] redolentia=volentia=olentia
[8] totiens haustum=exhaustum totiens
[9] confugisse=pervenisse
[10] Line 693a: ite simul.” Parent et dis praeeuntibus ambo; line 693b: membra levant baculis tardique senilibus annis.
[11] semel ire=finire
[12] Line 697a: mersa vident quaeruntque suae pia culmina villae; line 698b:
[13] Line 698a: sola loco stabant. Dum deflent fata/facta suorum,
涅普頓,為這位被父親無情沉海的姑娘
賜一處地方,或讓她自己變一處地方。
即使這樣,我也會擁抱她。’海王頷首,
撼動所有的海水,贊同我的祈求。
605 寧芙震恐,但仍往前游。她泅水之時,
我觸到她的乳房,它傳來一陣陣戰慄。
撫摸的時候,我感覺她的整個身軀
都在變硬,泥土生長,將胸膛遮覆。
我說話之際,浮動的身體被新的土地
610 包圍,沉沉的島嶼壓住變化的四肢。”
河神於此沉默了。眾人被奇妙的故事 鮑齊絲與腓列蒙
打動,伊克西翁之子卻笑他們幼稚,
他向來鄙視神靈,性情也狂傲,他說:
“你的故事是虛構,阿刻羅俄斯,如果
615 神隨意予取形狀,你就誇大了其能力。”
大家都愕然,不贊同他的這種說辭,
眾人中勒列克斯年齡和見識最老成,
他如此回答,“天界的力量確實無窮,
沒有邊界,神想做什麼,就必能實現。
620 為打消你的懷疑,在佛里吉亞山間,
有一棵橡樹緊鄰菩提樹,被矮牆環繞,
這裡我曾經親見,因為庇透斯派我到
他父親佩洛普斯往日統治的國度。[1]
不遠處有片池塘,原是可居住的旱土,
625 現在卻擠滿鸕鶿和喜好沼澤的蹼雞。
朱庇特曾化身凡人來此,還有墨丘利,[2]
和父親一起,手持金杖,藏好飛鞋。[3]
他們到一千戶人家投宿,請求過夜,
一千戶人家都緊閉大門,只一戶接待,
630 一所小房子,屋頂用茅草和蘆葦遮蓋。
虔敬的老嫗鮑齊絲和同樣老邁的腓列蒙[4]
住在這裡,他們年輕時就在此成婚,
一生都在此度過,因為甘於貧困,
並不覺得辛苦,也從沒心懷怨恨。
635 完全無分別,無論你找主人或僕人,
整個家只有兩口,他們既發令也遵命。
所以,當兩位天神到達這所農舍,
低下頭顱,從低矮局促的門柱間穿過,
老頭就擺好凳子,請他們放鬆肢體,
640 殷勤的鮑齊絲還特意鋪上一塊粗呢,
又攪動爐膛中依然溫熱的木炭,喚起
昨夜殘留的火,添上樹葉和干樹皮,
小心呵護,用年老的呼吸吹亮焰苗。
她從屋子裡取來成捆的木柴和枝條,
645 將它們砍細,放到一隻小銅鍋下面,
拿出蔬菜(丈夫采自濕潤的菜園),
斫掉外面的葉子。腓列蒙則用木叉
取下一條熏肉(在黑黢黢的房梁懸掛),
從珍藏太久的裡脊中間切掉一小塊,
650 然後為將這塊肉泡軟,就放入沸水。
在此過程中,他們用閑談打發時光,
不讓客人覺難捱。有一隻山毛櫸浴桶,
用結實的把手掛在釘子上,他們拿它
裝滿熱水,讓客人泡身,解除疲乏。
655 在床的中間(床架和床腳都是柳木)
鋪着柔軟莎草做成的床墊,夫婦
又在床墊上蓋了只有在節慶的時間
才用的被單,即使這些也粗舊不堪,
不過與柳木床搭配,倒也勉強相稱。[5]
660 兩位神就躺在上面。老婦束着圍裙,
顫巍巍布置桌子,但桌子有條腿太短,
墊了碎陶片才穩住。等到傾斜的桌面
終於變平,她用綠薄荷擦去污漬。
端來的既有純潔密涅瓦的雙色果實,[6]
665 也有用酒糟保存的秋天採摘的山茱萸,
還有菊苣、蘿蔔、大塊凝結的牛乳
和在餘燼中慢慢翻轉烤熟的雞蛋,
都盛在陶碗里。吃完這些,擺上酒盞,
也是用陶土製成,還有山毛櫸做的
670 酒杯,凹陷的地方則用黃蠟塗抹。
停頓了片刻,火上的食物冒着熱氣,
沒有窖藏太久的葡萄酒端上桌子,
然後又暫時挪開,等待第二道菜肴。
這次有堅果、無花果(混着皺縮的椰棗)、
675 李子、用寬闊籃子盛放的芳香蘋果、
從紫色藤蔓採集的葡萄,正中還放着
一個明亮的蜂巢。更重要的是,主人[7]
充滿熱忱,沒絲毫冷淡和吝嗇的表情。
與此同時,每次酒盞飲盡後,都能夠
680 自動填滿,看着魔幻般增加的葡萄酒,
鮑齊絲和腓列蒙都為這奇蹟驚懼顫抖,
他們朝天空翻起手掌,禱告祈求,
望神原諒倉促間準備的寒酸食物。
有一隻大鵝負責看守他們的小屋,
685 主人打算為做客的神祇將它宰掉,
它撲扇翅膀,跑得快,兩位老人腿腳
不便,總也抓不住,最後它似乎逃到
神靈處避難。兩位神不許夫婦動刀,
說道,‘我們是神,這片不敬神的地域
690 將遭到應有的懲罰,你們卻可以免於
這場災禍。只是你們要離開住所,
跟隨我們的腳步,一起去山頂暫躲。’
他們都遵從神的命令,拄着拐棍,
艱難地沿着長長的斜坡往上行進。
695 此時,人和神一行離山頂已經只余
一箭之地,他們轉頭望去,到處
都成了茫茫沼澤,唯有那間房仍在。
夫婦正驚嘆,正為同鄉的命運傷懷,
他們的老房子,原本幾乎裝不下兩人,
700 變成了一座神廟,石柱取代了木檁,
[1] 佩洛普斯曾經是佛里吉亞的國王,後來到了希臘,做了皮薩的國王。原來的皮薩國王俄諾馬俄斯(Oenomaus)通過馬車比賽來選擇女婿。佩洛普斯以半個王國的允諾收買了國王的手下米爾提羅斯(Myrtilus),讓他在國王的馬車上做手腳,好讓自己在比賽中勝出,從而獲得與公主希波達米婭(Hippodamia)結婚的權利。結果國王在比賽中被馬車拋出摔死,佩洛普斯得以和公主成親,並繼承王位,但他卻食言,不僅沒將王國分一半給米爾提羅斯,反而將他推入海中淹死。
[2] “墨丘利”的原文是Atlantiades(阿特拉斯的後裔)。
[3] 金杖和飛鞋是墨丘利的典型裝備。
[4] 關於鮑齊絲(Baucis)和腓列蒙(Philemon),別處無記載。Jones(1994)通過分析認為,這個故事發生的地點是傳說中坦塔羅斯和佩洛普斯的家鄉西庇羅斯山。Gildenhard-Zissos(2004)指出,這段文字幾乎居於全詩的中心,具有重要的結構作用。它明顯呼應本書的第一卷,兩處情節都包含如下要素:(1)神喬裝到人間尋求住宿,試探人的道德;(2)人普遍邪惡,除了一對老夫婦;(3)人遭受洪水懲罰,只有這對夫婦倖存。值得注意的是,故事的講述者是勒列克斯,講述的動機是反駁庇里托俄斯對神跡的懷疑(614-615行)。對於以變形為主題的《變形記》而言,庇里托俄斯的懷疑和勒列克斯的反駁都有元詩的意義,分別是對整部長詩價值的懷疑和捍衛(當然奧維德可能加入了戲謔的味道)。另外,奧維德受亞歷山大詩人卡利馬科斯《赫卡勒》(Hecale)的影響,特別愛寫好客的題材,《歲時記》中就有多處類似的段落(例如4.508-560和5.499-534)。Hollis(1990)指出,雖然《赫卡勒》只留下一些片斷,但足以證明奧維德受其影響甚大。Gildenhard-Zissos 詳細分析了奧維德對《赫卡勒》的借用和改變。腓列蒙夫婦款待朱庇特和墨丘利重演了赫卡勒接待忒修斯的情節,都突出了地位卑下和高貴的對照,最後主人公都變成了環境的一部分。但忒修斯這位雅典英雄卻從卡利馬科斯故事的主角淪為了奧維德故事的一個聽者,這並非偶然,如Mack(1988)所言,《變形記》第七卷和第八卷提到的許多神話都圍繞忒修斯展開,奧維德卻故意以碎片化和間接的方式處理。從互文的角度看,讓忒修斯聽一則從以他為主角的長詩獲取了靈感的故事,簡直是一種羞辱。但Gildenhard-Zissos認為,這其實是延續了本書第二卷對雅典及其英雄的邊緣化策略。腓列蒙故事的空間處理也體現了這一點,從希臘的阿提卡轉移到了羅馬祖先生活的佛里吉亞,這對夫婦的形象也如同虔敬樸實的老派羅馬農民(完全符合屋大維所宣揚的傳統價值觀)。這段文字還與維吉爾《埃涅阿斯紀》第八卷中埃萬德接待埃涅阿斯的情節相似。藉助這層關係和有意安置的細節,奧維德突出了奧古斯都文學中廣泛存在的兩個主題:(1)“道德堅忍”是羅馬帝國強盛的根基;(2)羅馬從卑微的村莊變成了世界的首都(在這則故事裡,鮑齊絲和腓列蒙的簡陋房舍被朱庇特變成富麗堂皇的神廟)。奧維德再次使用移花接木的手段,在一個希臘背景的傳說里淡化了希臘,突出了羅馬的文化天命。
[5] Leigh(2002)指出,奧維德在655-670行的描寫或許有意讓古羅馬讀者想到他們的“遮床節”(lectisternium),這個名字源於lectum(床)和sternere(遮蓋)。這是古羅馬求神賜福的一個節日,人們將神像放在軟床上,為它們蓋上帷布,彷彿神和人一起生活一樣。
[6] “密涅瓦的雙色果實”指橄欖。
[7] 古羅馬人用餐大體分三步,第一步是上開胃的食物,叫gustatio(品嘗),第二步是上主菜,叫mensa prima(第一桌),第三步是上水果甜點,叫mensa secunda(第二桌)。