Adfer opem mersaeque, precor, feritate paterna
da, Neptune, locum vel sit locus ipsa, licebit.
[Hanc quoque conplectar.” Movit caput aequoreus rex
concussitque suis omnes adsensibus undas.
605 Extimuit nymphe, nabat tamen; ipse natantis
pectora tangebam trepido salientia motu.[1]
Dumque ea contrecto, totum durescere sensi
corpus et inductis condi praecordia terris.]
Dum loquor, amplexa est artus nova terra natantes
610 et gravis increvit mutatis insula membris.’
Amnis ab his tacuit; factum mirabile cunctos
moverat: inridet credentes, utque deorum
spretor erat mentisque ferox, Ixione natus
‘Ficta refers nimiumque putas, Acheloe, potentes
615 esse deos’ dixit, ‘si dant adimuntque figuras.’
Obstipuere omnes nec talia dicta probarunt,
ante omnesque Lelex animo maturus et aevo
sic ait: ‘Inmensa est finemque potentia caeli
non habet et, quidquid superi voluere, peractum est.
620 Quoque minus dubites, tiliae contermina quercus
collibus est Phrygiis, modico circumdata muro:
ipse locum vidi; nam me Pelopeia Pittheus
misit in arva suo quondam regnata parenti.
Haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim,
625 nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae.
Iuppiter huc specie mortali cumque parente
venit Atlantiades positis caducifer alis;
mille domos adiere locum requiemque petentes,
mille domos clausere serae; tamen una recepit,
630 parva quidem stipulis et canna tecta palustri,
sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon
illa sunt annis iuncti iuvenalibus, illa
consenuere casa paupertatemque fatendo[2]
effecere levem nec iniqua mente ferendo.
635 Nec refert, dominos illic famulosne requiras:
tota domus duo sunt, idem parentque iubentque.
Ergo ubi caelicolae parvos tetigere penates
submissoque humiles intrarunt vertice postes,
membra senex posito iussit relevare sedili,
640 quo superiniecit textum rude sedula Baucis,[3]
inque foco tepidum cinerem dimovit et ignes
suscitat hesternos foliisque et cortice sicco
nutrit et ad flammas anima producit anili
multifidasque faces ramaliaque arida tecto
645 detulit et minuit parvoque admovit aeno,
quodque suus coniunx riguo collegerat horto,
truncat holus foliis; furca levat illa bicorni
sordida terga suis nigro pendentia tigno
servatoque diu resecat de tergore partem
650 exiguam sectamque domat ferventibus undis.
Interea medias fallunt sermonibus horas
sentirique moram prohibent. Erat alveus illic
fagineus, dura clavo suspensus ab ansa:[4]
is tepidis inpletur aquis artusque fovendos
655 accipit. In medio torus est de mollibus ulvis[5]
inpositus lecto sponda pedibusque salignis.[6]
Vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo
sternere consuerant, sed et haec vilisque vetusque
vestis erat lecto non indignanda saligno:
660 adcubuere dei. Mensam succincta tremensque
ponit anus, mensae sed erat pes tertius inpar:
testa parem fecit; quae postquam subdita clivum
sustulit, aequatam mentae tersere virentes.
Ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
665 conditaque in liquida corna autumnalia faece
intibaque et radix et lactis massa coacti
ovaque non acri leviter versata favilla,
omnia fictilibus; post haec caelatus eodem
sistitur argento crater fabricataque fago
670 pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris.
Parva mora est, epulasque foci misere calentes,
nec longae rursus referuntur vina senectae
dantque locum mensis paulum seducta secundis.
Hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
675 prunaque et in patulis redolentia mala canistris[7]
et de purpureis conlectae vitibus uvae;
candidus in medio favus est: super omnia vultus
accessere boni nec iners pauperque voluntas.
Interea totiens haustum cratera repleri[8]
680 sponte sua per seque vident succrescere vina:
attoniti novitate pavent manibusque supinis
concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
Unicus anser erat, minimae custodia villae,
685 quem dis hospitibus domini mactare parabant;
ille celer penna tardos aetate fatigat
eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
confugisse deos: superi vetuere necari[9]
“Di” que “sumus, meritasque luet vicinia poenas
690 inpia” dixerunt; “vobis inmunibus huius
esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta
ac nostros comitate gradus et in ardua montis
ite simul.” Parent ambo baculisque levati[10]
nituntur longo vestigia ponere clivo.
695 Tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta[11]
missa potest: flexere oculos et mersa palude
cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere.[12]
Dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum,[13]
illa vetus, dominis etiam casa parva duobus
700 vertitur in templum: furcas subiere columnae,
[1] motu=metu
[2] fatendo=favendo=ferendo
[3] superiniecit=superimposuit
[4] dura=curta
[5] Line 655a: concutiuntque torum de molli fluminis ulva
[6] Line 656a: inposito lecto sponda pedibusque salignis
[7] redolentia=volentia=olentia
[8] totiens haustum=exhaustum totiens
[9] confugisse=pervenisse
[10] Line 693a: ite simul.” Parent et dis praeeuntibus ambo; line 693b: membra levant baculis tardique senilibus annis.
[11] semel ire=finire
[12] Line 697a: mersa vident quaeruntque suae pia culmina villae; line 698b:
[13] Line 698a: sola loco stabant. Dum deflent fata/facta suorum,
涅普顿,为这位被父亲无情沉海的姑娘
赐一处地方,或让她自己变一处地方。
即使这样,我也会拥抱她。’海王颔首,
撼动所有的海水,赞同我的祈求。
605 宁芙震恐,但仍往前游。她泅水之时,
我触到她的乳房,它传来一阵阵战栗。
抚摸的时候,我感觉她的整个身躯
都在变硬,泥土生长,将胸膛遮覆。
我说话之际,浮动的身体被新的土地
610 包围,沉沉的岛屿压住变化的四肢。”
河神于此沉默了。众人被奇妙的故事 鲍齐丝与腓列蒙
打动,伊克西翁之子却笑他们幼稚,
他向来鄙视神灵,性情也狂傲,他说:
“你的故事是虚构,阿刻罗俄斯,如果
615 神随意予取形状,你就夸大了其能力。”
大家都愕然,不赞同他的这种说辞,
众人中勒列克斯年龄和见识最老成,
他如此回答,“天界的力量确实无穷,
没有边界,神想做什么,就必能实现。
620 为打消你的怀疑,在佛里吉亚山间,
有一棵橡树紧邻菩提树,被矮墙环绕,
这里我曾经亲见,因为庇透斯派我到
他父亲佩洛普斯往日统治的国度。[1]
不远处有片池塘,原是可居住的旱土,
625 现在却挤满鸬鹚和喜好沼泽的蹼鸡。
朱庇特曾化身凡人来此,还有墨丘利,[2]
和父亲一起,手持金杖,藏好飞鞋。[3]
他们到一千户人家投宿,请求过夜,
一千户人家都紧闭大门,只一户接待,
630 一所小房子,屋顶用茅草和芦苇遮盖。
虔敬的老妪鲍齐丝和同样老迈的腓列蒙[4]
住在这里,他们年轻时就在此成婚,
一生都在此度过,因为甘于贫困,
并不觉得辛苦,也从没心怀怨恨。
635 完全无分别,无论你找主人或仆人,
整个家只有两口,他们既发令也遵命。
所以,当两位天神到达这所农舍,
低下头颅,从低矮局促的门柱间穿过,
老头就摆好凳子,请他们放松肢体,
640 殷勤的鲍齐丝还特意铺上一块粗呢,
又搅动炉膛中依然温热的木炭,唤起
昨夜残留的火,添上树叶和干树皮,
小心呵护,用年老的呼吸吹亮焰苗。
她从屋子里取来成捆的木柴和枝条,
645 将它们砍细,放到一只小铜锅下面,
拿出蔬菜(丈夫采自湿润的菜园),
斫掉外面的叶子。腓列蒙则用木叉
取下一条熏肉(在黑黢黢的房梁悬挂),
从珍藏太久的里脊中间切掉一小块,
650 然后为将这块肉泡软,就放入沸水。
在此过程中,他们用闲谈打发时光,
不让客人觉难捱。有一只山毛榉浴桶,
用结实的把手挂在钉子上,他们拿它
装满热水,让客人泡身,解除疲乏。
655 在床的中间(床架和床脚都是柳木)
铺着柔软莎草做成的床垫,夫妇
又在床垫上盖了只有在节庆的时间
才用的被单,即使这些也粗旧不堪,
不过与柳木床搭配,倒也勉强相称。[5]
660 两位神就躺在上面。老妇束着围裙,
颤巍巍布置桌子,但桌子有条腿太短,
垫了碎陶片才稳住。等到倾斜的桌面
终于变平,她用绿薄荷擦去污渍。
端来的既有纯洁密涅瓦的双色果实,[6]
665 也有用酒糟保存的秋天采摘的山茱萸,
还有菊苣、萝卜、大块凝结的牛乳
和在余烬中慢慢翻转烤熟的鸡蛋,
都盛在陶碗里。吃完这些,摆上酒盏,
也是用陶土制成,还有山毛榉做的
670 酒杯,凹陷的地方则用黄蜡涂抹。
停顿了片刻,火上的食物冒着热气,
没有窖藏太久的葡萄酒端上桌子,
然后又暂时挪开,等待第二道菜肴。
这次有坚果、无花果(混着皱缩的椰枣)、
675 李子、用宽阔篮子盛放的芳香苹果、
从紫色藤蔓采集的葡萄,正中还放着
一个明亮的蜂巢。更重要的是,主人[7]
充满热忱,没丝毫冷淡和吝啬的表情。
与此同时,每次酒盏饮尽后,都能够
680 自动填满,看着魔幻般增加的葡萄酒,
鲍齐丝和腓列蒙都为这奇迹惊惧颤抖,
他们朝天空翻起手掌,祷告祈求,
望神原谅仓促间准备的寒酸食物。
有一只大鹅负责看守他们的小屋,
685 主人打算为做客的神祇将它宰掉,
它扑扇翅膀,跑得快,两位老人腿脚
不便,总也抓不住,最后它似乎逃到
神灵处避难。两位神不许夫妇动刀,
说道,‘我们是神,这片不敬神的地域
690 将遭到应有的惩罚,你们却可以免于
这场灾祸。只是你们要离开住所,
跟随我们的脚步,一起去山顶暂躲。’
他们都遵从神的命令,拄着拐棍,
艰难地沿着长长的斜坡往上行进。
695 此时,人和神一行离山顶已经只余
一箭之地,他们转头望去,到处
都成了茫茫沼泽,唯有那间房仍在。
夫妇正惊叹,正为同乡的命运伤怀,
他们的老房子,原本几乎装不下两人,
700 变成了一座神庙,石柱取代了木檩,
[1] 佩洛普斯曾经是佛里吉亚的国王,后来到了希腊,做了皮萨的国王。原来的皮萨国王俄诺马俄斯(Oenomaus)通过马车比赛来选择女婿。佩洛普斯以半个王国的允诺收买了国王的手下米尔提罗斯(Myrtilus),让他在国王的马车上做手脚,好让自己在比赛中胜出,从而获得与公主希波达米娅(Hippodamia)结婚的权利。结果国王在比赛中被马车抛出摔死,佩洛普斯得以和公主成亲,并继承王位,但他却食言,不仅没将王国分一半给米尔提罗斯,反而将他推入海中淹死。
[2] “墨丘利”的原文是Atlantiades(阿特拉斯的后裔)。
[3] 金杖和飞鞋是墨丘利的典型装备。
[4] 关于鲍齐丝(Baucis)和腓列蒙(Philemon),别处无记载。Jones(1994)通过分析认为,这个故事发生的地点是传说中坦塔罗斯和佩洛普斯的家乡西庇罗斯山。Gildenhard-Zissos(2004)指出,这段文字几乎居于全诗的中心,具有重要的结构作用。它明显呼应本书的第一卷,两处情节都包含如下要素:(1)神乔装到人间寻求住宿,试探人的道德;(2)人普遍邪恶,除了一对老夫妇;(3)人遭受洪水惩罚,只有这对夫妇幸存。值得注意的是,故事的讲述者是勒列克斯,讲述的动机是反驳庇里托俄斯对神迹的怀疑(614-615行)。对于以变形为主题的《变形记》而言,庇里托俄斯的怀疑和勒列克斯的反驳都有元诗的意义,分别是对整部长诗价值的怀疑和捍卫(当然奥维德可能加入了戏谑的味道)。另外,奥维德受亚历山大诗人卡利马科斯《赫卡勒》(Hecale)的影响,特别爱写好客的题材,《岁时记》中就有多处类似的段落(例如4.508-560和5.499-534)。Hollis(1990)指出,虽然《赫卡勒》只留下一些片断,但足以证明奥维德受其影响甚大。Gildenhard-Zissos 详细分析了奥维德对《赫卡勒》的借用和改变。腓列蒙夫妇款待朱庇特和墨丘利重演了赫卡勒接待忒修斯的情节,都突出了地位卑下和高贵的对照,最后主人公都变成了环境的一部分。但忒修斯这位雅典英雄却从卡利马科斯故事的主角沦为了奥维德故事的一个听者,这并非偶然,如Mack(1988)所言,《变形记》第七卷和第八卷提到的许多神话都围绕忒修斯展开,奥维德却故意以碎片化和间接的方式处理。从互文的角度看,让忒修斯听一则从以他为主角的长诗获取了灵感的故事,简直是一种羞辱。但Gildenhard-Zissos认为,这其实是延续了本书第二卷对雅典及其英雄的边缘化策略。腓列蒙故事的空间处理也体现了这一点,从希腊的阿提卡转移到了罗马祖先生活的佛里吉亚,这对夫妇的形象也如同虔敬朴实的老派罗马农民(完全符合屋大维所宣扬的传统价值观)。这段文字还与维吉尔《埃涅阿斯纪》第八卷中埃万德接待埃涅阿斯的情节相似。借助这层关系和有意安置的细节,奥维德突出了奥古斯都文学中广泛存在的两个主题:(1)“道德坚忍”是罗马帝国强盛的根基;(2)罗马从卑微的村庄变成了世界的首都(在这则故事里,鲍齐丝和腓列蒙的简陋房舍被朱庇特变成富丽堂皇的神庙)。奥维德再次使用移花接木的手段,在一个希腊背景的传说里淡化了希腊,突出了罗马的文化天命。
[5] Leigh(2002)指出,奥维德在655-670行的描写或许有意让古罗马读者想到他们的“遮床节”(lectisternium),这个名字源于lectum(床)和sternere(遮盖)。这是古罗马求神赐福的一个节日,人们将神像放在软床上,为它们盖上帷布,仿佛神和人一起生活一样。
[6] “密涅瓦的双色果实”指橄榄。
[7] 古罗马人用餐大体分三步,第一步是上开胃的食物,叫gustatio(品尝),第二步是上主菜,叫mensa prima(第一桌),第三步是上水果甜点,叫mensa secunda(第二桌)。