inposita est, geminas opifex libravit in alas
ipse suum corpus motaque pependit in aura.
Instruit et natum ‘Medio’ que ‘ut limite curras,
Icare,’ ait ‘moneo, ne, si demissior ibis,
205 unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat.
Inter utrumque vola, nec te spectare Booten
aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:
me duce carpe viam.’ Pariter praecepta volandi
tradit et ignotas umeris accommodat alas.
210 Inter opus monitusque genae maduere seniles,
et patriae tremuere manus. Dedit oscula nato
non iterum repetenda suo pennisque levatus
ante volat comitique timet, velut ales, ab alto
quae teneram prolem produxit in aera nido,
215 hortaturque sequi damnosasque erudit artes
et movet ipse suas et nati respicit alas.
Hos aliquis, tremula dum captat harundine pisces,
aut pastor baculo stivave innixus arator
vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,
220 credidit esse deos. Et iam Iunonia laeva
parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae),
dextra Lebinthos erat fecundaque melle Calymne,
cum puer audaci coepit gaudere volatu
deservitque ducem caelique cupidine tractus[1]
225 altius egit iter: rapidi vicinia solis
mollit odoratas, pennarum vincula, ceras.[2]
Tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos
remigioque carens non ullas percipit auras,
oraque caerulea patrium clamantia nomen
230 excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo.
At pater infelix nec iam pater ‘Icare’ dixit,
‘Icare’ dixit ‘ubi es? Qua te regione requiram?’
‘Icare’ dicebat: pennas adspexit in undis
devovitque suas artes corpusque sepulcro
235 condidit, et tellus a nomine dicta sepulti.
Hunc miseri tumulo ponentem corpora nati
garrula limoso prospexit ab elice perdix[3]
et plausit pennis testataque gaudia cantu est:
unica tunc volucris nec visa prioribus annis
240 factaque nuper avis, longum tibi, Daedale, crimen.
Namque huic tradiderat fatorum ignara docendam
progeniem germana suam, natalibus actis
bis puerum senis, animi ad praecepta capacis.[4]
Ille etiam medio spinas in pisce notatas
245 traxit in exemplum ferroque incidit acuto[5]
perpetuos dentes et serrae repperit usum
primus et ex uno duo ferrea bracchia nodo
vinxit, ut aequali spatio distantibus illis[6]
altera pars staret, pars altera duceret orbem.
250 Daedalus invidit sacraque ex arce Minervae
praecipitem misit lapsum mentitus; at illum,
quae favet ingeniis, excepit Pallas avemque
reddidit et medio velavit in aere pennis;
sed vigor ingenii quondam velocis in alas
255 inque pedes abiit: nomen, quod et ante, remansit.
Non tamen haec alte volucris sua corpora tollit
nec facit in ramis altoque cacumine nidos;
propter humum volitat ponitque in saepibus ova
antiquique memor metuit sublimia casus.
260 Iamque fatigatum tellus Aetnaea tenebat[7]
Daedalon, et sumptis pro supplice Cocalus armis
mitis habebatur, iam lamentabile Athenae
pendere desierant Thesea laude tributum:
templa coronantur, bellatricemque Minervam
265 cum Iove disque vocant aliis, quos sanguine voto
muneribusque datis et acervis turis honorant.[8]
Sparserat Argolicas nomen vaga fama per urbes
Theseos, et populi, quos dives Achaia cepit,
huius opem magnis inploravere periclis:
270 huius opem Calydon, quamvis Meleagron haberet,
sollicita supplex petiit prece. Causa petendi
sus erat, infestae famulus vindexque Dianae.[9]
Oenea namque ferunt pleni successibus anni
primitias frugum Cereri, sua vina Lyaeo,
275 Palladios flavae latices libasse Minervae;
coeptus ab agricolis superos pervenit ad omnes
ambitiosus honor: solas sine ture relictas[10]
praeteritas cessasse ferunt Latoidos aras.
Tangit et ira deos. ‘At non inpune feremus,
280 quaeque inhonoratae, non et dicemur inultae’
inquit et Oenios ultorem spreta per agros[11]
misit aprum, quanto maiores herbida tauros
non habet Epiros, et habent Sicula arva minores.[12]
Sanguine et igne micant oculi, riget ardua cervix,[13]
285 et saetae similes rigidis hastilibus horrent.
[Stantque velut vallum, velut alta hastilia saetae]
fervida cum rauco latos stridore per armos
spuma fluit, dentes aequantur dentibus Indis;
fulmen ab ore venit, frondes adflatibus ardent.
290 Is modo crescentes segetes proculcat in herba,
nunc matura metit fleturi vota coloni
et Cererem in spicis intercipit; area frustra
et frustra exspectant promissas horrea messes.[14]
Sternuntur gravidi longo cum palmite fetus
295 bacaque cum ramis semper frondentis olivae;[15]
saevit et in pecudes: non has pastorve canisve,
non armenta truces possunt defendere tauri.
Diffugiunt populi nec se nisi moenibus urbis
esse putant tutos, donec Meleagros et una
300 lecta manus iuvenum coiere cupidine laudis:[16]
[1] tractus=tactus=captus
[2] odoratas=adornatas
[3] limoso…elice=ramosa…ilice
[4] capacis=rapacis
[5] incidit=indicit=inducit
[6] vinxit=iunxit
[7] Aetnaea=Hennaea
[8] acervis=acerris
[9] famulus=vulnus; vindexque=iudexque
[10] ambitiosus=invidiosus
[11] Oenios=Oeneos=in plenos
[12] et=sed
[13] ardua=horrida
[14] messes=fruges
[15] frondentis=florentis
[16] coiere=caluere
這位巧匠用兩隻翅膀小心地平衡
自己的身體,在他拍擊的空氣中懸停。
他教誨兒子,“提醒你,要在中間的軌道
飛行,伊卡洛斯,以免飛太低,波濤
205 沾濕,讓翅膀變沉,太高,又怕太陽烤,
在中間正好。我不許你看牧夫,也不要
看大熊,或者奧里昂那柄拔出的長劍。[1]
盯緊我的方向!”他一邊講飛行的箴言,[2]
一邊在兒子的肩頭裝上陌生的翅膀。
210 說著話,乾著活,淚水濡濕老人的臉龐,
雙手也不停顫抖。他吻自己的兒子,
那是永不會重複的親吻。他振翅升起,
在前面領路,為同伴擔憂。猶如大鳥,[3]
帶着稚嫩的雛鳥第一次飛出高巢,
215 他鼓勵少年跟隨,傳授致命的絕技,
扇動自己的翅膀,也回看兒子的羽翼。
某位晃動着長竿釣魚的人,或倚着
木棍的牧人,也可能是撐着鋤把的耕者,
驚奇地望見他們,相信能如此穿越
220 天空的必定是神。此時,左邊是朱諾
聖地薩摩斯(提洛和帕洛斯早已路過),[4]
右邊是勒賓托斯和盛產蜂蜜的卡林涅,[5]
男孩開始陶醉於這種勇敢的飛翔,
拋下了父親,滿懷升向天穹的慾望,
225 越飛越高。離熾烈的太陽過近,固定
翅膀的香蠟漸漸地變軟,很快已經
熔化,伊卡洛斯揮舞着赤裸的手臂,
沒有了翅膀,再也不能捕捉空氣,
那張反覆呼喚着父親的嘴也沉入
230 湛藍的海水,它的名就是他的命贈予。[6]
可是不幸的父親(不再是父親)仍在喊,[7]
“伊卡洛斯,在哪裡?哪裡才能尋見?
伊卡洛斯!”他瞥見波浪之中的翼翅,
詛咒自己的技藝,埋葬了兒子的屍體,
235 這片土地從此以墳中的死者命名。[8]
當他將可憐孩子的身軀置於墳中, 代達羅斯與珀爾迪克斯
泥濘的溝渠里一隻聒噪的山鶉正凝望,[9]
吟唱着透露喜悅的曲調,拍打着翅膀。
這是僅有的樣品,此前不曾見,新近
240 才出現,永久見證代達羅斯的罪行。
不知曉命運,他的姐姐將兒子交給
弟弟,在他手下學藝。剛滿十二歲,
這位小男孩有一顆善於學習的心靈。
觀察到魚身中央的脊樑,他甚至就能
245 汲取靈感,在鐵的邊緣切出一列
連續的利齒,從而成為鋸子的發明者。
也是他首先用一個關節連接兩隻
鐵臂,並且讓它們保持不變的距離,
這樣一隻固定,另一隻就能畫出圓。[10]
250 代達羅斯嫉妒他,將他從密涅瓦聖殿[11]
徑直扔下,謊稱他失足,可是帕拉斯
欣賞天才,在半空中接住這個孩子,
給他裹上羽翼,將他變成一隻鳥。
原來心靈的敏捷轉移到他的雙腳
255 和翅膀,他的名字仍和從前相同。
然而這隻鳥不會讓身體高翔於空中,
也不會將巢築在樹枝和樹冠上面,
只貼近地表飛行,在樹籬中間產蛋,
它記得當初的墜落,所以畏懼高處。[12]
260 疲憊的代達羅斯已被埃特納的島嶼[13]
收留,科卡洛斯為他拿起了武器,[14]
仁心受世人稱讚。因為忒修斯的功績,
雅典也已經停止繳納悲慘的貢品。[15]
神廟掛滿了花環,善戰的密涅瓦女神、
265 朱庇特和其他神祇都受到邀請,人們
獻上犧牲和禮物,以豐盛的香料致敬。
消息不脛而走,忒修斯的大名響徹
阿戈斯所有城市,富庶亞該亞各國
遇到巨大的危險,都尋求他的支持。
270 卡呂冬也一樣,儘管有墨勒阿革洛斯,[16] 卡呂冬的狩獵
仍然焦急地請他援助。禍患起源於
一頭野豬——狄安娜蓄意復仇的工具。
世人說國王俄紐斯為了求得豐收,
將初收的莊稼獻給刻瑞斯,將自己的酒
275 獻給巴克斯,將橄欖油獻給金髮密涅瓦。[17]
從鄉野小神到天界大神,敬拜的榮華
遍及——據說唯有拉托娜之女被忽略,[18]
祭壇看不到信徒和香火,一片冷落。
神也會憤怒。“我絕對不會忍氣吞聲,
280 受此大辱,若不反擊,必被人嚼舌根!”
遭輕慢的女神即刻向卡呂冬原野派出
野豬,厄庇羅斯草場的公牛身軀[19]
也不比它大,西西里公牛甚至比它小。
它的眼閃爍血與火,脖頸又硬又高,
285 鬃毛聳立,彷彿一排排堅挺的長槍。[20]
287 伴着嘶吼,沸騰的唾液從寬闊的肩膀
淌下來,它的獠牙堪與象牙相抗衡。
嘴裡噴出閃電,呼吸將樹葉焚盡。
290 它時而肆意蹂躪正長葉抽苗的莊稼,
時而讓某位農夫痛哭流涕,糟蹋
承載希冀的成熟麥穗。打穀場和糧倉
都徒然等待原本十拿九穩的收成。
沉甸甸的葡萄和長長的藤蔓滿地狼藉,
295 還有橄欖的果實和四季常青的橄欖枝。
它同樣攻擊羊群,牧人和狗都無法
抵禦,兇猛的公牛也不能保護全家。
人們紛紛逃散,只有在城牆之內
才覺安全,直到墨勒阿革洛斯和一隊
300 精銳的青年為了追求榮名而聚集:
[1] 大熊座(Helicen,主格Helice)之名來自希臘語helissō(旋轉),因為大熊星座是圍繞北天極旋轉的。奧里昂(Orion)指獵戶座。
[2] 代達羅斯對伊卡洛斯的提醒與本書第二卷阿波羅對帕厄同的勸告有相似性,特別是強調選擇“中間”高度。Pavlock(1998)對比了這段話和奧維德在《愛的藝術》中的代達羅斯神話版本(Ars Amatoria 2.22-98),發現這裡的形象更負面,缺乏對神的虔敬,他對所有星座的忽視也表明了盲目的自負。
[3] 這裡的意象與下文珀爾迪克斯(Perdix)的故事有對話關係,這裡伊卡洛斯只是像雛鳥,下文的珀爾迪克斯卻真正變成了鳥。
[4] 薩摩斯島(Samos)在小亞細亞西海岸附近,是朱諾的出生地,也是她與朱庇特成親的地方,島上有她的神廟。
[5] 勒賓托斯(Lebinthos)和卡林涅(Calymne)都是愛琴海上的島嶼。
[6] 即伊卡利亞海(Icarium Mare),薩摩斯島西南還有一個伊卡利亞島。
[7] Galinsky(1975)認為,這一行的文字遊戲摧毀了“感染力”。但Cunningham(1976)反駁說,幽默、機智和感染力能夠在奧維德的詩句里共存。
[8] Davisson(1997)評論說,代達羅斯是失敗的匠人,因為“他既造不出絕對可靠的發明,也不能控制兒子的衝動。”Hoefmans(1994)卻認為,在這一段沒有神靈干預的故事裡,代達羅斯體現了模仿自然的才華。Pavlock(1998)覺得,維吉爾的版本體現了詩人與代達羅斯這位父親的情感認同,奧維德的版本卻刻意保持了一種距離。Hollis(1970)認為,伊卡洛斯的故事中沒有變形,Anderson(1977)也說,唯一勉強可稱為變形的是代達羅斯和伊卡洛斯扮作鳥的行為。Loos(2006)則認為,《變形記》中存在伊卡洛斯變成牧夫座的暗示,參考本書第十卷第451行的注釋。
[9] 山鶉(拉丁語和古希臘語都是perdix)的名字來自代達羅斯外甥珀爾迪克斯(Perdix)。
[10] Pavlock(1998)指出,在這個故事裡,珀爾迪克斯是比代達羅斯更高明的匠人,他不只是模仿,而是創造。
[11] “密涅瓦聖殿”指雅典衛城的密涅瓦(雅典娜)神廟。密涅瓦是技藝之神,代達羅斯最不應該在她的神廟犯罪。
[12] Tissol(1997)將珀爾迪克斯的故事視為奧維德“敘事斷裂”技巧的一個典型例子,讀者在上一個故事裡正為代達羅斯喪子的痛苦而同情他,這個故事卻讓他們看到代達羅斯是個冷血的嫉妒者、謀殺者。Tissol認為這種人物形象的急劇變化也是一種“變形”。Pavlock(1998)看出了奧維德的另一層反諷。珀爾迪克斯變成的山鶉既不能飛高,也脫離了地面,恰好遵循了代達羅斯對兒子所說的“中間”道路。然而相對於他從前的天才,這種狀態是巨大的浪費。作為詩學比喻,奧維德暗示,他並不完全贊同亞歷山大詩派,在《變形記》中他更像伊卡洛斯,有挑戰史詩高度的雄心。
[13] 埃特納火山位於西西里島上。
[14] 科卡洛斯(Cocalus)是西西里國王,熱情接待了代達羅斯,並保護他免遭克里特國王米諾斯的懲罰。
[15] “悲慘的貢品”參考前文171行的注釋。
[16] 墨勒阿革洛斯(Meleager)是卡呂冬國王俄紐斯(Oeneus)的兒子,古希臘著名的勇士。
[17] “巴克斯”對應的原文是Lyaeo(呂埃俄斯,酒神別稱)。是密涅瓦教會人們榨橄欖油的技藝。
[18] “拉托娜之女”指狄安娜。
[19] 厄庇羅斯大致在今天的阿爾巴尼亞一帶,以體形大的牛著稱。
[20] 抄本的第285行和第286行有一行是多餘的,我選擇了第285行。