《變形記》第8卷101-200行

Dixit et, ut leges captis iustissimus auctor
hostibus inposuit, classis retinacula solui
iussit et aeratas inpelli remige puppes.[1]
Scylla freto postquam deductas nare carinas
105 nec praestare ducem sceleris sibi praemia vidit,
consumptis precibus violentam transit in iram
intendensque manus fusis furibunda capillis[2]
‘Quo fugis’ exclamat ‘meritorum auctore relicta,
O patriae praelate meae, praelate parenti?
110 Quo fugis, inmitis, cuius victoria nostrum
et scelus et meritum est? Nec te data munera nec te
noster amor movit, nec quod spes omnis in unum
te mea congesta est? Nam quo deserta revertar?
In patriam? Superata iacet. Sed finge manere:
115 proditione mea clausa est mihi. Patris ad ora?
Quem tibi donavi! Cives odere merentem,
finitimi exemplum metuunt. Exponimur orbae[3]
terrarum; nobis ut Crete sola pateret!
Hac quoque si prohibes et nos, ingrate, relinquis,
120 non genetrix Europa tibi est, sed inhospita Syrtis
Armeniae tigresque austroque agitata Charybdis!
Nec Iove tu natus, nec mater imagine tauri
ducta est: generis falsa est ea fabula; verus[4]
et ferus et captus nullius amore iuvencae,
125 qui te progenuit, taurus fuit. Exige poenas,
Nise pater! Gaudete malis, modo prodita, nostris,
moenia! Nam fateor, merui et sum digna perire.
Sed tamen ex illis aliquis, quos inpia laesi,
me perimat. Cur, qui vicisti crimine nostro,
130 insequeris crimen? Scelus hoc patriaeque patrique,
officium tibi sit. Te vero coniuge digna est,
quae torvum ligno decepit adultera taurum
discordemque utero fetum tulit. Ecquid ad aures
perveniunt mea dicta tuas? an inania venti
135 verba ferunt idemque tuas, ingrate, carinas?
Iamiam Pasiphaen non est mirabile taurum
praeposuisse tibi: tu plus feritatis habebas.
Me miseram! Properare iubet, divulsaque remis[5]
unda sonat; mecum simul, ah, mea terra recedit.
140 Nil agis, o frustra meritorum oblite meorum:
insequar invitum puppimque amplexa recurvam
per freta longa trahar.’ Vix dixerat, insilit undis
consequiturque rates faciente cupidine vires
Gnosiacaeque haeret comes invidiosa carinae.
145 Quam pater ut vidit (nam iam pendebat in aura
et modo factus erat fulvis haliaeetus alis),
ibat, ut haerentem rostro laceraret adunco.
Illa metu puppim dimisit, et aura cadentem
sustinuisse levis, ne tangeret aequora, visa est;
150 pluma fuit: plumis in avem mutata vocatur[6]
Ciris et a tonso est hoc nomen adepta capillo.[7]
Vota Iovi Minos taurorum corpora centum[8]
soluit, ut egressus ratibus Curetida terram
contigit, et spoliis decorata est regia fixis.
155 Creverat opprobrium generis, foedumque patebat
matris adulterium monstri novitate biformis;
destinat hunc Minos thalamis removere pudorem
multiplicique domo caecisque includere tectis;
Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis
160 ponit opus turbatque notas et lumina flexu[9]
ducit in errorem variarum ambage viarum.
Non secus ac liquidus Phrygius Maeandrus in arvis[10]
ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque
occurrensque sibi venturas adspicit undas
165 et nunc ad fontes, nunc ad mare versus apertum
incertas exercet aquas, ita Daedalus inplet
innumeras errore vias vixque ipse reverti
ad limen potuit: tanta est fallacia tecti.
Quo postquam geminam tauri iuvenisque figuram
170 clausit et Actaeo bis pastum sanguine monstrum
tertia sors annis domuit repetita novenis,
utque ope virginea nullis iterata priorum
ianua difficilis filo est inventa relecto,
protinus Aegides rapta Minoide Diam
175 vela dedit comitemque suam crudelis in illo
litore destituit. Desertae et multa querenti
amplexus et opem Liber tulit, utque perenni
sidere clara foret, sumptam de fronte coronam
inmisit caelo. Tenues volat illa per auras,
180 dumque volat, gemmae nitidos vertuntur in ignes[11]
consistuntque loco specie remanente coronae,
qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.
Daedalus interea Creten longumque perosus
exilium tactusque loci natalis amore
185 clausus erat pelago. ‘Terras licet’ inquit ‘et undas
obstruat, at caelum certe patet; ibimus illac!
Omnia possideat, non possidet aera Minos.’
Dixit et ignotas animum dimittit in artes
naturamque novat. Nam ponit in ordine pennas,
190 a minima coeptas, longam breviore sequenti,[12]
ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam
fistula disparibus paulatim surgit avenis.
Tum lino medias et ceris adligat imas,
atque ita conpositas parvo curvamine flectit,
195 ut veras imitetur aves. Puer Icarus una
stabat et ignarus sua se tractare pericla
ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,[13]
captabat plumas, flavam modo pollice ceram
mollibat lusuque suo mirabile patris
200 inpediebat opus. Postquam manus ultima coepto

[1] inpelli=impelli=impleri
[2] fusis=fossis=passis=sparsis
[3] Exponimur=Exponimus=Obstruximus; orbae=orbem=orbi
[4] ducta=capta=lusa
[5] iubet=iuvat; divulsaque=divolsaque=divisaque
[6] pluma fuit=spuma ruit
[7] a tonso=ab rapto
[8] corpora=sanguine
[9] lumina=limina
[10] liquidus=liquidis; arvis=undis
[11] nitidos=subitos
[12] sequenti=sequente
[13] renidenti=renitenti

這位最公正的立法者為征服的敵人制定[1]
法律之後,就命令艦隊解開纜繩,
吩咐槳手就位,啟動銅頭的戰船。
斯庫拉發現艦隻已駛入茫茫海面,
105 國王也沒有對她的罪行有任何獎賞,
她苦苦哀求仍無效,不禁怒火萬丈,
伸出手臂,披散着頭髮,幾欲發狂。
“你逃向哪裡?拋下成全你的人,”她大嚷,
“我可是將你置於祖國和父親之前!
110 狠心者,你逃向哪裡?你獲勝是我的罪愆,
也是我的功勞。難道我給你的厚禮、
我的愛都不能感動你,還有我所有希冀
繫於你一人的事實?你棄我,我能去何處?
回祖國?它已經淪陷。就算它完好如初,
115 它也向我這個叛徒關閉。回父親面前?
我向你出賣他!民眾都恨我,理所當然,
鄰國都害怕我的榜樣。被世界流放,
我成了孤兒,只有克里特是唯一希望!
如果你也拒絕我,忘恩的人,拋下我,
120 你的母親就不是歐羅巴,而是嚴酷的
流沙、兇猛的老虎和恐怖的卡律布狄斯![2]
你也不是朱庇特的兒子,母親也不是
被公牛的幻象欺騙,你的誕生是杜撰,
你的父親是一頭真正的公牛,野蠻
125 冷漠,從不曾愛過母牛。請你懲罰我,
父親!慶祝我的災難吧,剛被我出賣的
城牆!我承認罪有應得,活該償命。
寧可讓那些因為我作惡而受難的臣民
殺死我!為何偏偏是靠它得勝的你
130 追究這宗罪?對於祖國和父親是不義,
對於你卻是忠誠。她的確和你般配,[3]
化身為木頭,引誘兇悍的公牛歡愛,
懷上半人半獸的怪胎。我的這些話[4]
是否進了你耳朵?還是被同樣吹刮
135 你艦船的那些風卷向遠方,無情的人?
終於明白了!難怪帕西法厄認定
你不如公牛,因為你的本性更殘忍。
我太悲慘!他已經下令加速航行,
槳激起水聲,我和我的土地漸消失。
140 你不會得逞,你徒然想忘掉我的功績。
我會強行跟着你,拽着彎曲的船尾,
讓船拖着我渡海!”說完她縱身入水,
跟在船後面,慾望給了她驚人的力量,
不受歡迎的同行者黏附在克里特戰艦上。
145 父親看見她(他此刻正在空中懸停,
不久前他變成了一隻翅膀棕黃的魚鷹),
立即衝過去,只想用尖喙將她撕碎。
驚恐中她從船尾撒手,跌落下來,
但輕盈的空氣似乎托住她,不讓觸海。
150 不是空氣,是羽翼,她已化作鳥,名為
“割鳥”,只因她曾割下父親的髮捲。[5]
米諾斯一下船,回到庫萊特的海岸,[6] 米諾斯與阿里阿德涅
就宰殺一百頭公牛,向朱庇特獻祭還願,
各種戰利品高掛,裝飾着他的宮殿。
155 但家族的惡名已滋長,王后可恥的通姦
因雙形怪獸的罕見樣貌而廣為流傳。[7]
米諾斯決定讓這個恥辱從家中消失,
將它關進難找到出口的繁複迷宮裡。[8]
以建築天才而享有盛名的代達羅斯[9]
160 負責設計,他抹去一切區別的印記,
借各種纏繞紛紜的通道迷惑視線。
正如邁安得洛斯在佛里吉亞平原[10]
遊戲,曖昧曲折的河道往返穿梭,
自己與自己相遇,看見後續的清波,
165 時而朝着源頭,時而又朝着大海,
驅動着猶疑的水流;代達羅斯也是在
蜿蜒中布下無數的路徑,就連他自己
都很難回到門檻。技藝的騙術竟若此![11]
米諾斯將公牛和青年的雙重身體鎖入[12]
170 這裡,兩次吞噬阿提卡人牲的怪物
最終被九年一選的第三輪祭品降伏。[13]
前人從不曾返歸的隱秘入口藉助
少女的計謀,通過回卷的線軸被發現。[14]
埃勾斯之子搶走阿里阿德涅,轉眼
175 已駛向迪亞島,卻在那片海岸殘忍
遺棄了伴侶。她無助哀嘆,然而酒神
送來幫助和愛情。一心讓永恆的星座
給妻子榮名,利柏耳將她的冠冕送上了
天宇。它在縹緲空氣里飛行,途中
180 鑲嵌的寶石逐漸化作閃耀的火種,
固定在自己的位置上,依然形如頭冠,
位於下跪的海格力斯和蛇夫之間。[15]
此時,代達羅斯越發地憎惡克里特 代達羅斯與伊卡洛斯
和漫長的淹留,對故土的思念日益濃烈,[16]
185 但他卻被海囚禁。“他盡可阻斷平陸[17]
與海洋,但天空至少敞開。我們由此去!
其他任米諾斯佔據,空氣不歸他統治。”
說完,他開始琢磨一種未知的技藝,
反叛自然的法則:將羽毛依序排列,
190 從最短的那根開始,按長度次第相接,
彷彿傾斜着生長,鄉野的老式蘆笛
也如此,高低不一的葦管前後相繼;
然後他用線串起羽毛中部,根部
則用蠟粘住,再給它們溫和的屈度,
195 以模仿真實的鳥翼。伊卡洛斯就站在[18]
父親旁邊,不知觸碰着自己的禍害,
笑容燦爛,忽而去抓在風中飄蕩的
羽毛,忽而用拇指將金黃的蠟揉捏,
用他的頑皮遊戲一再地耽擱父親
200 神奇的創作。等作品終於大功告成,[19]

[1] 米諾斯沒有理會斯庫拉,繼續進攻並奪取了墨伽拉。
[2] “流沙”對應的原文是Syrtis(西爾特斯),關於西爾特斯有兩種說法,它或者指北非海岸附近險灘密布的兩個海灣(大西爾特斯和小西爾特斯,今日的西德拉灣和卡貝斯灣),或者指更靠近內陸的流沙肆虐的荒原。“兇猛的”對應的原文是Armeniae(亞美尼亞的),“恐怖的”對應的原文是austroque agitata(南風攪動的)。由於格律的限制,譯文採用了更節省頓數的說法。
[3] “她”指米諾斯的王后帕西法厄。
[4] 米諾斯在與兄弟爭奪王位的過程中,祈求海神涅普頓送給他一頭雪白的公牛以示支持,並承諾將它獻祭給涅普頓,但他後來卻捨不得殺牛。作為懲罰,海神讓他的妻子帕西法厄(Pasiphae)愛上了這頭牛,並生下了牛頭怪米諾陶。
[5] “割鳥”(Ciris)的名字源於古希臘語keirō,意思是“切、割”。“割鳥”是什麼鳥,後人有爭議,有人說是鷹,有人說是雲雀,有人說是山鶉。
[6] “庫萊特的海岸”指克里特,參考本書第四卷第282行的注釋。
[7] 參考上文第133行的注釋。
[8] 這座最著名的迷宮叫labyrinthus,位於克里特首都克諾索斯。
[9] 代達羅斯(Daedalus)是古希臘神話中最負盛名的巧匠。
[10] 邁安得洛斯河以水道曲折聞名,英文動詞meander(蜿蜒)就從它變來。
[11] Pavlock(1998)認為,代達羅斯是本書第八卷的關鍵人物,並且在《變形記》中居於中樞地位,因為相對於前七卷的神話,書的後半部分更接近傳統史詩的題材。奧維德的安排與維吉爾相似,後者在《埃涅阿斯紀》中央位置的第六卷通過阿波羅神廟大門鏤刻的畫概述了代達羅斯的故事。在兩部作品中,代達羅斯都被視為詩人的象徵,迷宮成為各自作品的象徵。Pavlock注意到,維吉爾的詞源遊戲將“迷宮”(labyrinthus)和“勞作、任務”(名詞labor)相聯繫,重申了經典史詩的寫法:厚重的分量、艱辛的勞動和對傳統的虔敬,並指向主人公埃涅阿斯最終建立羅馬的功業。奧維德卻以戲謔的態度將“迷宮”(labyrinthus)和“流動”(動詞labor)相聯繫,突出《變形記》如江河(尤其如邁安得洛斯河)一般變化流動的特徵。因此,和維吉爾的對應段落一樣,160-168行有元詩的色彩,蘊含著奧維德對詩歌的見解。他也影射了普洛佩提烏斯(Propertius)《哀歌集》中的邁安得洛斯河(Elegiae 2.34),但普洛佩提烏斯是用這條河的形象啟示哀歌體的寫作,奧維德卻借它的形象表達更為豐富的內涵。《變形記》故事之間令人驚訝的切換,看似循環往複又絕非重複的微觀結構,的確在邁安得洛斯河身上找到了合適的比喻。通過抹掉河與河神的界線,奧維德突出了自己詩作的遊戲性。“遊戲”(lusus)如Lyne(1984)所言,是奧維德所繼承的亞歷山大詩派美學的關鍵詞,意味着在作品中納入更多“輕鬆”的題材並且時常戲仿“嚴肅”的題材。liquidus(清澈)對應的古希臘語katharos也常被卡利馬科斯用來形容自己比傳統史詩規模更小但更加優雅精緻的作品。Clarkson(2013)發現,英國詩人華茲華斯在長詩《序曲》(The Prelude 9.1-9)曾借用奧維德的邁安得洛斯河意象來表現人的回憶和對過去的重新認識。Boyd(2006)認為,奧維德在這裡同時呈現了代達羅斯作為迷宮設計者的外部視角和作為體驗者的內部視角。他覺得,這象徵著《變形記》讀者的雙重定位和雙重感受。
[12] 因為米諾陶一半是人,一半是牛。
[13] 米諾斯兒子安德羅傑俄斯被雅典國王埃勾斯所害,雅典因此招致了瘟疫的懲罰,為了避免厄運,雅典人每九年選出七對童男童女,奉獻給克里特迷宮裡的米諾陶作祭品。忒修斯為了拯救童男童女,自告奮勇來到克里特島,進入迷宮與米諾陶作戰。“九年一選的第三輪祭品”就是忒修斯。
[14] 米諾斯的女兒阿里阿德涅對忒修斯一見鍾情,給了他一個線軸,以使他在迷宮中不迷路。
[15] 忒修斯殺死牛頭怪後,阿里阿德涅與他私奔,但在迪亞島(即納克索斯島)被他遺棄,後來酒神巴克斯與阿里阿德涅結婚。傳說北冕座(Corona Borealis)是巴克斯贈給她的禮物,在武仙座(Hercules)和蛇夫座(Ophiuchus)之間,所以奧維德形容“冠冕”在“下跪的海格力斯和蛇夫之間”。參考《歲時記》(Fasti 3.459-516)的故事。
[16] 代達羅斯是雅典人,因為殺害外甥而被放逐(見本卷236-259行),米諾斯不讓他返鄉。
[17] 第二個“他”指米諾斯。
[18] 如Pavlock(1998)所說,在《變形記》的框架中,代達羅斯的做法具有反諷味道,因為他只是“模仿”自然,模仿鳥的翅膀,並不能實現真正的變形,因而埋下了兒子墜亡的禍根。
[19] 伊卡洛斯的“遊戲”(lusus)與父親的“創作”(labor)形成對照,說明他並不懂得飛行的嚴肅性,這也是他墜亡的主觀原因。