《变形记》第8卷201-300行

inposita est, geminas opifex libravit in alas
ipse suum corpus motaque pependit in aura.
Instruit et natum ‘Medio’ que ‘ut limite curras,
Icare,’ ait ‘moneo, ne, si demissior ibis,
205 unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat.
Inter utrumque vola, nec te spectare Booten
aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:
me duce carpe viam.’ Pariter praecepta volandi
tradit et ignotas umeris accommodat alas.
210 Inter opus monitusque genae maduere seniles,
et patriae tremuere manus. Dedit oscula nato
non iterum repetenda suo pennisque levatus
ante volat comitique timet, velut ales, ab alto
quae teneram prolem produxit in aera nido,
215 hortaturque sequi damnosasque erudit artes
et movet ipse suas et nati respicit alas.
Hos aliquis, tremula dum captat harundine pisces,
aut pastor baculo stivave innixus arator
vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,
220 credidit esse deos. Et iam Iunonia laeva
parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae),
dextra Lebinthos erat fecundaque melle Calymne,
cum puer audaci coepit gaudere volatu
deservitque ducem caelique cupidine tractus[1]
225 altius egit iter: rapidi vicinia solis
mollit odoratas, pennarum vincula, ceras.[2]
Tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos
remigioque carens non ullas percipit auras,
oraque caerulea patrium clamantia nomen
230 excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo.
At pater infelix nec iam pater ‘Icare’ dixit,
‘Icare’ dixit ‘ubi es? Qua te regione requiram?’
‘Icare’ dicebat: pennas adspexit in undis
devovitque suas artes corpusque sepulcro
235 condidit, et tellus a nomine dicta sepulti.
Hunc miseri tumulo ponentem corpora nati
garrula limoso prospexit ab elice perdix[3]
et plausit pennis testataque gaudia cantu est:
unica tunc volucris nec visa prioribus annis
240 factaque nuper avis, longum tibi, Daedale, crimen.
Namque huic tradiderat fatorum ignara docendam
progeniem germana suam, natalibus actis
bis puerum senis, animi ad praecepta capacis.[4]
Ille etiam medio spinas in pisce notatas
245 traxit in exemplum ferroque incidit acuto[5]
perpetuos dentes et serrae repperit usum
primus et ex uno duo ferrea bracchia nodo
vinxit, ut aequali spatio distantibus illis[6]
altera pars staret, pars altera duceret orbem.
250 Daedalus invidit sacraque ex arce Minervae
praecipitem misit lapsum mentitus; at illum,
quae favet ingeniis, excepit Pallas avemque
reddidit et medio velavit in aere pennis;
sed vigor ingenii quondam velocis in alas
255 inque pedes abiit: nomen, quod et ante, remansit.
Non tamen haec alte volucris sua corpora tollit
nec facit in ramis altoque cacumine nidos;
propter humum volitat ponitque in saepibus ova
antiquique memor metuit sublimia casus.
260 Iamque fatigatum tellus Aetnaea tenebat[7]
Daedalon, et sumptis pro supplice Cocalus armis
mitis habebatur, iam lamentabile Athenae
pendere desierant Thesea laude tributum:
templa coronantur, bellatricemque Minervam
265 cum Iove disque vocant aliis, quos sanguine voto
muneribusque datis et acervis turis honorant.[8]
Sparserat Argolicas nomen vaga fama per urbes
Theseos, et populi, quos dives Achaia cepit,
huius opem magnis inploravere periclis:
270 huius opem Calydon, quamvis Meleagron haberet,
sollicita supplex petiit prece. Causa petendi
sus erat, infestae famulus vindexque Dianae.[9]
Oenea namque ferunt pleni successibus anni
primitias frugum Cereri, sua vina Lyaeo,
275 Palladios flavae latices libasse Minervae;
coeptus ab agricolis superos pervenit ad omnes
ambitiosus honor: solas sine ture relictas[10]
praeteritas cessasse ferunt Latoidos aras.
Tangit et ira deos. ‘At non inpune feremus,
280 quaeque inhonoratae, non et dicemur inultae’
inquit et Oenios ultorem spreta per agros[11]
misit aprum, quanto maiores herbida tauros
non habet Epiros, et habent Sicula arva minores.[12]
Sanguine et igne micant oculi, riget ardua cervix,[13]
285 et saetae similes rigidis hastilibus horrent.
[Stantque velut vallum, velut alta hastilia saetae]
fervida cum rauco latos stridore per armos
spuma fluit, dentes aequantur dentibus Indis;
fulmen ab ore venit, frondes adflatibus ardent.
290 Is modo crescentes segetes proculcat in herba,
nunc matura metit fleturi vota coloni
et Cererem in spicis intercipit; area frustra
et frustra exspectant promissas horrea messes.[14]
Sternuntur gravidi longo cum palmite fetus
295 bacaque cum ramis semper frondentis olivae;[15]
saevit et in pecudes: non has pastorve canisve,
non armenta truces possunt defendere tauri.
Diffugiunt populi nec se nisi moenibus urbis
esse putant tutos, donec Meleagros et una
300 lecta manus iuvenum coiere cupidine laudis:[16]

[1] tractus=tactus=captus
[2] odoratas=adornatas
[3] limoso…elice=ramosa…ilice
[4] capacis=rapacis
[5] incidit=indicit=inducit
[6] vinxit=iunxit
[7] Aetnaea=Hennaea
[8] acervis=acerris
[9] famulus=vulnus; vindexque=iudexque
[10] ambitiosus=invidiosus
[11] Oenios=Oeneos=in plenos
[12] et=sed
[13] ardua=horrida
[14] messes=fruges
[15] frondentis=florentis
[16] coiere=caluere

这位巧匠用两只翅膀小心地平衡
自己的身体,在他拍击的空气中悬停。
他教诲儿子,“提醒你,要在中间的轨道
飞行,伊卡洛斯,以免飞太低,波涛
205 沾湿,让翅膀变沉,太高,又怕太阳烤,
在中间正好。我不许你看牧夫,也不要
看大熊,或者奥里昂那柄拔出的长剑。[1]
盯紧我的方向!”他一边讲飞行的箴言,[2]
一边在儿子的肩头装上陌生的翅膀。
210 说着话,干着活,泪水濡湿老人的脸庞,
双手也不停颤抖。他吻自己的儿子,
那是永不会重复的亲吻。他振翅升起,
在前面领路,为同伴担忧。犹如大鸟,[3]
带着稚嫩的雏鸟第一次飞出高巢,
215 他鼓励少年跟随,传授致命的绝技,
扇动自己的翅膀,也回看儿子的羽翼。
某位晃动着长竿钓鱼的人,或倚着
木棍的牧人,也可能是撑着锄把的耕者,
惊奇地望见他们,相信能如此穿越
220 天空的必定是神。此时,左边是朱诺
圣地萨摩斯(提洛和帕洛斯早已路过),[4]
右边是勒宾托斯和盛产蜂蜜的卡林涅,[5]
男孩开始陶醉于这种勇敢的飞翔,
抛下了父亲,满怀升向天穹的欲望,
225 越飞越高。离炽烈的太阳过近,固定
翅膀的香蜡渐渐地变软,很快已经
熔化,伊卡洛斯挥舞着赤裸的手臂,
没有了翅膀,再也不能捕捉空气,
那张反复呼唤着父亲的嘴也沉入
230 湛蓝的海水,它的名就是他的命赠予。[6]
可是不幸的父亲(不再是父亲)仍在喊,[7]
“伊卡洛斯,在哪里?哪里才能寻见?
伊卡洛斯!”他瞥见波浪之中的翼翅,
诅咒自己的技艺,埋葬了儿子的尸体,
235 这片土地从此以坟中的死者命名。[8]
当他将可怜孩子的身躯置于坟中, 代达罗斯与珀尔迪克斯
泥泞的沟渠里一只聒噪的山鹑正凝望,[9]
吟唱着透露喜悦的曲调,拍打着翅膀。
这是仅有的样品,此前不曾见,新近
240 才出现,永久见证代达罗斯的罪行。
不知晓命运,他的姐姐将儿子交给
弟弟,在他手下学艺。刚满十二岁,
这位小男孩有一颗善于学习的心灵。
观察到鱼身中央的脊梁,他甚至就能
245 汲取灵感,在铁的边缘切出一列
连续的利齿,从而成为锯子的发明者。
也是他首先用一个关节连接两只
铁臂,并且让它们保持不变的距离,
这样一只固定,另一只就能画出圆。[10]
250 代达罗斯嫉妒他,将他从密涅瓦圣殿[11]
径直扔下,谎称他失足,可是帕拉斯
欣赏天才,在半空中接住这个孩子,
给他裹上羽翼,将他变成一只鸟。
原来心灵的敏捷转移到他的双脚
255 和翅膀,他的名字仍和从前相同。
然而这只鸟不会让身体高翔于空中,
也不会将巢筑在树枝和树冠上面,
只贴近地表飞行,在树篱中间产蛋,
它记得当初的坠落,所以畏惧高处。[12]
260 疲惫的代达罗斯已被埃特纳的岛屿[13]
收留,科卡洛斯为他拿起了武器,[14]
仁心受世人称赞。因为忒修斯的功绩,
雅典也已经停止缴纳悲惨的贡品。[15]
神庙挂满了花环,善战的密涅瓦女神、
265 朱庇特和其他神祇都受到邀请,人们
献上牺牲和礼物,以丰盛的香料致敬。
消息不胫而走,忒修斯的大名响彻
阿戈斯所有城市,富庶亚该亚各国
遇到巨大的危险,都寻求他的支持。
270 卡吕冬也一样,尽管有墨勒阿革洛斯,[16] 卡吕冬的狩猎
仍然焦急地请他援助。祸患起源于
一头野猪——狄安娜蓄意复仇的工具。
世人说国王俄纽斯为了求得丰收,
将初收的庄稼献给刻瑞斯,将自己的酒
275 献给巴克斯,将橄榄油献给金发密涅瓦。[17]
从乡野小神到天界大神,敬拜的荣华
遍及——据说唯有拉托娜之女被忽略,[18]
祭坛看不到信徒和香火,一片冷落。
神也会愤怒。“我绝对不会忍气吞声,
280 受此大辱,若不反击,必被人嚼舌根!”
遭轻慢的女神即刻向卡吕冬原野派出
野猪,厄庇罗斯草场的公牛身躯[19]
也不比它大,西西里公牛甚至比它小。
它的眼闪烁血与火,脖颈又硬又高,
285 鬃毛耸立,仿佛一排排坚挺的长枪。[20]

287 伴着嘶吼,沸腾的唾液从宽阔的肩膀
淌下来,它的獠牙堪与象牙相抗衡。
嘴里喷出闪电,呼吸将树叶焚尽。
290 它时而肆意蹂躏正长叶抽苗的庄稼,
时而让某位农夫痛哭流涕,糟蹋
承载希冀的成熟麦穗。打谷场和粮仓
都徒然等待原本十拿九稳的收成。
沉甸甸的葡萄和长长的藤蔓满地狼藉,
295 还有橄榄的果实和四季常青的橄榄枝。
它同样攻击羊群,牧人和狗都无法
抵御,凶猛的公牛也不能保护全家。
人们纷纷逃散,只有在城墙之内
才觉安全,直到墨勒阿革洛斯和一队
300 精锐的青年为了追求荣名而聚集:

[1] 大熊座(Helicen,主格Helice)之名来自希腊语helissō(旋转),因为大熊星座是围绕北天极旋转的。奥里昂(Orion)指猎户座。
[2] 代达罗斯对伊卡洛斯的提醒与本书第二卷阿波罗对帕厄同的劝告有相似性,特别是强调选择“中间”高度。Pavlock(1998)对比了这段话和奥维德在《爱的艺术》中的代达罗斯神话版本(Ars Amatoria 2.22-98),发现这里的形象更负面,缺乏对神的虔敬,他对所有星座的忽视也表明了盲目的自负。
[3] 这里的意象与下文珀尔迪克斯(Perdix)的故事有对话关系,这里伊卡洛斯只是像雏鸟,下文的珀尔迪克斯却真正变成了鸟。
[4] 萨摩斯岛(Samos)在小亚细亚西海岸附近,是朱诺的出生地,也是她与朱庇特成亲的地方,岛上有她的神庙。
[5] 勒宾托斯(Lebinthos)和卡林涅(Calymne)都是爱琴海上的岛屿。
[6] 即伊卡利亚海(Icarium Mare),萨摩斯岛西南还有一个伊卡利亚岛。
[7] Galinsky(1975)认为,这一行的文字游戏摧毁了“感染力”。但Cunningham(1976)反驳说,幽默、机智和感染力能够在奥维德的诗句里共存。
[8] Davisson(1997)评论说,代达罗斯是失败的匠人,因为“他既造不出绝对可靠的发明,也不能控制儿子的冲动。”Hoefmans(1994)却认为,在这一段没有神灵干预的故事里,代达罗斯体现了模仿自然的才华。Pavlock(1998)觉得,维吉尔的版本体现了诗人与代达罗斯这位父亲的情感认同,奥维德的版本却刻意保持了一种距离。Hollis(1970)认为,伊卡洛斯的故事中没有变形,Anderson(1977)也说,唯一勉强可称为变形的是代达罗斯和伊卡洛斯扮作鸟的行为。Loos(2006)则认为,《变形记》中存在伊卡洛斯变成牧夫座的暗示,参考本书第十卷第451行的注释。
[9] 山鹑(拉丁语和古希腊语都是perdix)的名字来自代达罗斯外甥珀尔迪克斯(Perdix)。
[10] Pavlock(1998)指出,在这个故事里,珀尔迪克斯是比代达罗斯更高明的匠人,他不只是模仿,而是创造。
[11] “密涅瓦圣殿”指雅典卫城的密涅瓦(雅典娜)神庙。密涅瓦是技艺之神,代达罗斯最不应该在她的神庙犯罪。
[12] Tissol(1997)将珀尔迪克斯的故事视为奥维德“叙事断裂”技巧的一个典型例子,读者在上一个故事里正为代达罗斯丧子的痛苦而同情他,这个故事却让他们看到代达罗斯是个冷血的嫉妒者、谋杀者。Tissol认为这种人物形象的急剧变化也是一种“变形”。Pavlock(1998)看出了奥维德的另一层反讽。珀尔迪克斯变成的山鹑既不能飞高,也脱离了地面,恰好遵循了代达罗斯对儿子所说的“中间”道路。然而相对于他从前的天才,这种状态是巨大的浪费。作为诗学比喻,奥维德暗示,他并不完全赞同亚历山大诗派,在《变形记》中他更像伊卡洛斯,有挑战史诗高度的雄心。
[13] 埃特纳火山位于西西里岛上。
[14] 科卡洛斯(Cocalus)是西西里国王,热情接待了代达罗斯,并保护他免遭克里特国王米诺斯的惩罚。
[15] “悲惨的贡品”参考前文171行的注释。
[16] 墨勒阿革洛斯(Meleager)是卡吕冬国王俄纽斯(Oeneus)的儿子,古希腊著名的勇士。
[17] “巴克斯”对应的原文是Lyaeo(吕埃俄斯,酒神别称)。是密涅瓦教会人们榨橄榄油的技艺。
[18] “拉托娜之女”指狄安娜。
[19] 厄庇罗斯大致在今天的阿尔巴尼亚一带,以体形大的牛著称。
[20] 抄本的第285行和第286行有一行是多余的,我选择了第285行。