《变形记》第8卷101-200行

Dixit et, ut leges captis iustissimus auctor
hostibus inposuit, classis retinacula solui
iussit et aeratas inpelli remige puppes.[1]
Scylla freto postquam deductas nare carinas
105 nec praestare ducem sceleris sibi praemia vidit,
consumptis precibus violentam transit in iram
intendensque manus fusis furibunda capillis[2]
‘Quo fugis’ exclamat ‘meritorum auctore relicta,
O patriae praelate meae, praelate parenti?
110 Quo fugis, inmitis, cuius victoria nostrum
et scelus et meritum est? Nec te data munera nec te
noster amor movit, nec quod spes omnis in unum
te mea congesta est? Nam quo deserta revertar?
In patriam? Superata iacet. Sed finge manere:
115 proditione mea clausa est mihi. Patris ad ora?
Quem tibi donavi! Cives odere merentem,
finitimi exemplum metuunt. Exponimur orbae[3]
terrarum; nobis ut Crete sola pateret!
Hac quoque si prohibes et nos, ingrate, relinquis,
120 non genetrix Europa tibi est, sed inhospita Syrtis
Armeniae tigresque austroque agitata Charybdis!
Nec Iove tu natus, nec mater imagine tauri
ducta est: generis falsa est ea fabula; verus[4]
et ferus et captus nullius amore iuvencae,
125 qui te progenuit, taurus fuit. Exige poenas,
Nise pater! Gaudete malis, modo prodita, nostris,
moenia! Nam fateor, merui et sum digna perire.
Sed tamen ex illis aliquis, quos inpia laesi,
me perimat. Cur, qui vicisti crimine nostro,
130 insequeris crimen? Scelus hoc patriaeque patrique,
officium tibi sit. Te vero coniuge digna est,
quae torvum ligno decepit adultera taurum
discordemque utero fetum tulit. Ecquid ad aures
perveniunt mea dicta tuas? an inania venti
135 verba ferunt idemque tuas, ingrate, carinas?
Iamiam Pasiphaen non est mirabile taurum
praeposuisse tibi: tu plus feritatis habebas.
Me miseram! Properare iubet, divulsaque remis[5]
unda sonat; mecum simul, ah, mea terra recedit.
140 Nil agis, o frustra meritorum oblite meorum:
insequar invitum puppimque amplexa recurvam
per freta longa trahar.’ Vix dixerat, insilit undis
consequiturque rates faciente cupidine vires
Gnosiacaeque haeret comes invidiosa carinae.
145 Quam pater ut vidit (nam iam pendebat in aura
et modo factus erat fulvis haliaeetus alis),
ibat, ut haerentem rostro laceraret adunco.
Illa metu puppim dimisit, et aura cadentem
sustinuisse levis, ne tangeret aequora, visa est;
150 pluma fuit: plumis in avem mutata vocatur[6]
Ciris et a tonso est hoc nomen adepta capillo.[7]
Vota Iovi Minos taurorum corpora centum[8]
soluit, ut egressus ratibus Curetida terram
contigit, et spoliis decorata est regia fixis.
155 Creverat opprobrium generis, foedumque patebat
matris adulterium monstri novitate biformis;
destinat hunc Minos thalamis removere pudorem
multiplicique domo caecisque includere tectis;
Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis
160 ponit opus turbatque notas et lumina flexu[9]
ducit in errorem variarum ambage viarum.
Non secus ac liquidus Phrygius Maeandrus in arvis[10]
ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque
occurrensque sibi venturas adspicit undas
165 et nunc ad fontes, nunc ad mare versus apertum
incertas exercet aquas, ita Daedalus inplet
innumeras errore vias vixque ipse reverti
ad limen potuit: tanta est fallacia tecti.
Quo postquam geminam tauri iuvenisque figuram
170 clausit et Actaeo bis pastum sanguine monstrum
tertia sors annis domuit repetita novenis,
utque ope virginea nullis iterata priorum
ianua difficilis filo est inventa relecto,
protinus Aegides rapta Minoide Diam
175 vela dedit comitemque suam crudelis in illo
litore destituit. Desertae et multa querenti
amplexus et opem Liber tulit, utque perenni
sidere clara foret, sumptam de fronte coronam
inmisit caelo. Tenues volat illa per auras,
180 dumque volat, gemmae nitidos vertuntur in ignes[11]
consistuntque loco specie remanente coronae,
qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.
Daedalus interea Creten longumque perosus
exilium tactusque loci natalis amore
185 clausus erat pelago. ‘Terras licet’ inquit ‘et undas
obstruat, at caelum certe patet; ibimus illac!
Omnia possideat, non possidet aera Minos.’
Dixit et ignotas animum dimittit in artes
naturamque novat. Nam ponit in ordine pennas,
190 a minima coeptas, longam breviore sequenti,[12]
ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam
fistula disparibus paulatim surgit avenis.
Tum lino medias et ceris adligat imas,
atque ita conpositas parvo curvamine flectit,
195 ut veras imitetur aves. Puer Icarus una
stabat et ignarus sua se tractare pericla
ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,[13]
captabat plumas, flavam modo pollice ceram
mollibat lusuque suo mirabile patris
200 inpediebat opus. Postquam manus ultima coepto

[1] inpelli=impelli=impleri
[2] fusis=fossis=passis=sparsis
[3] Exponimur=Exponimus=Obstruximus; orbae=orbem=orbi
[4] ducta=capta=lusa
[5] iubet=iuvat; divulsaque=divolsaque=divisaque
[6] pluma fuit=spuma ruit
[7] a tonso=ab rapto
[8] corpora=sanguine
[9] lumina=limina
[10] liquidus=liquidis; arvis=undis
[11] nitidos=subitos
[12] sequenti=sequente
[13] renidenti=renitenti

这位最公正的立法者为征服的敌人制定[1]
法律之后,就命令舰队解开缆绳,
吩咐桨手就位,启动铜头的战船。
斯库拉发现舰只已驶入茫茫海面,
105 国王也没有对她的罪行有任何奖赏,
她苦苦哀求仍无效,不禁怒火万丈,
伸出手臂,披散着头发,几欲发狂。
“你逃向哪里?抛下成全你的人,”她大嚷,
“我可是将你置于祖国和父亲之前!
110 狠心者,你逃向哪里?你获胜是我的罪愆,
也是我的功劳。难道我给你的厚礼、
我的爱都不能感动你,还有我所有希冀
系于你一人的事实?你弃我,我能去何处?
回祖国?它已经沦陷。就算它完好如初,
115 它也向我这个叛徒关闭。回父亲面前?
我向你出卖他!民众都恨我,理所当然,
邻国都害怕我的榜样。被世界流放,
我成了孤儿,只有克里特是唯一希望!
如果你也拒绝我,忘恩的人,抛下我,
120 你的母亲就不是欧罗巴,而是严酷的
流沙、凶猛的老虎和恐怖的卡律布狄斯![2]
你也不是朱庇特的儿子,母亲也不是
被公牛的幻象欺骗,你的诞生是杜撰,
你的父亲是一头真正的公牛,野蛮
125 冷漠,从不曾爱过母牛。请你惩罚我,
父亲!庆祝我的灾难吧,刚被我出卖的
城墙!我承认罪有应得,活该偿命。
宁可让那些因为我作恶而受难的臣民
杀死我!为何偏偏是靠它得胜的你
130 追究这宗罪?对于祖国和父亲是不义,
对于你却是忠诚。她的确和你般配,[3]
化身为木头,引诱凶悍的公牛欢爱,
怀上半人半兽的怪胎。我的这些话[4]
是否进了你耳朵?还是被同样吹刮
135 你舰船的那些风卷向远方,无情的人?
终于明白了!难怪帕西法厄认定
你不如公牛,因为你的本性更残忍。
我太悲惨!他已经下令加速航行,
桨激起水声,我和我的土地渐消失。
140 你不会得逞,你徒然想忘掉我的功绩。
我会强行跟着你,拽着弯曲的船尾,
让船拖着我渡海!”说完她纵身入水,
跟在船后面,欲望给了她惊人的力量,
不受欢迎的同行者黏附在克里特战舰上。
145 父亲看见她(他此刻正在空中悬停,
不久前他变成了一只翅膀棕黄的鱼鹰),
立即冲过去,只想用尖喙将她撕碎。
惊恐中她从船尾撒手,跌落下来,
但轻盈的空气似乎托住她,不让触海。
150 不是空气,是羽翼,她已化作鸟,名为
“割鸟”,只因她曾割下父亲的发卷。[5]
米诺斯一下船,回到库莱特的海岸,[6] 米诺斯与阿里阿德涅
就宰杀一百头公牛,向朱庇特献祭还愿,
各种战利品高挂,装饰着他的宫殿。
155 但家族的恶名已滋长,王后可耻的通奸
因双形怪兽的罕见样貌而广为流传。[7]
米诺斯决定让这个耻辱从家中消失,
将它关进难找到出口的繁复迷宫里。[8]
以建筑天才而享有盛名的代达罗斯[9]
160 负责设计,他抹去一切区别的印记,
借各种缠绕纷纭的通道迷惑视线。
正如迈安得洛斯在佛里吉亚平原[10]
游戏,暧昧曲折的河道往返穿梭,
自己与自己相遇,看见后续的清波,
165 时而朝着源头,时而又朝着大海,
驱动着犹疑的水流;代达罗斯也是在
蜿蜒中布下无数的路径,就连他自己
都很难回到门槛。技艺的骗术竟若此![11]
米诺斯将公牛和青年的双重身体锁入[12]
170 这里,两次吞噬阿提卡人牲的怪物
最终被九年一选的第三轮祭品降伏。[13]
前人从不曾返归的隐秘入口借助
少女的计谋,通过回卷的线轴被发现。[14]
埃勾斯之子抢走阿里阿德涅,转眼
175 已驶向迪亚岛,却在那片海岸残忍
遗弃了伴侣。她无助哀叹,然而酒神
送来帮助和爱情。一心让永恒的星座
给妻子荣名,利柏耳将她的冠冕送上了
天宇。它在缥缈空气里飞行,途中
180 镶嵌的宝石逐渐化作闪耀的火种,
固定在自己的位置上,依然形如头冠,
位于下跪的海格力斯和蛇夫之间。[15]
此时,代达罗斯越发地憎恶克里特 代达罗斯与伊卡洛斯
和漫长的淹留,对故土的思念日益浓烈,[16]
185 但他却被海囚禁。“他尽可阻断平陆[17]
与海洋,但天空至少敞开。我们由此去!
其他任米诺斯占据,空气不归他统治。”
说完,他开始琢磨一种未知的技艺,
反叛自然的法则:将羽毛依序排列,
190 从最短的那根开始,按长度次第相接,
仿佛倾斜着生长,乡野的老式芦笛
也如此,高低不一的苇管前后相继;
然后他用线串起羽毛中部,根部
则用蜡粘住,再给它们温和的屈度,
195 以模仿真实的鸟翼。伊卡洛斯就站在[18]
父亲旁边,不知触碰着自己的祸害,
笑容灿烂,忽而去抓在风中飘荡的
羽毛,忽而用拇指将金黄的蜡揉捏,
用他的顽皮游戏一再地耽搁父亲
200 神奇的创作。等作品终于大功告成,[19]

[1] 米诺斯没有理会斯库拉,继续进攻并夺取了墨伽拉。
[2] “流沙”对应的原文是Syrtis(西尔特斯),关于西尔特斯有两种说法,它或者指北非海岸附近险滩密布的两个海湾(大西尔特斯和小西尔特斯,今日的西德拉湾和卡贝斯湾),或者指更靠近内陆的流沙肆虐的荒原。“凶猛的”对应的原文是Armeniae(亚美尼亚的),“恐怖的”对应的原文是austroque agitata(南风搅动的)。由于格律的限制,译文采用了更节省顿数的说法。
[3] “她”指米诺斯的王后帕西法厄。
[4] 米诺斯在与兄弟争夺王位的过程中,祈求海神涅普顿送给他一头雪白的公牛以示支持,并承诺将它献祭给涅普顿,但他后来却舍不得杀牛。作为惩罚,海神让他的妻子帕西法厄(Pasiphae)爱上了这头牛,并生下了牛头怪米诺陶。
[5] “割鸟”(Ciris)的名字源于古希腊语keirō,意思是“切、割”。“割鸟”是什么鸟,后人有争议,有人说是鹰,有人说是云雀,有人说是山鹑。
[6] “库莱特的海岸”指克里特,参考本书第四卷第282行的注释。
[7] 参考上文第133行的注释。
[8] 这座最著名的迷宫叫labyrinthus,位于克里特首都克诺索斯。
[9] 代达罗斯(Daedalus)是古希腊神话中最负盛名的巧匠。
[10] 迈安得洛斯河以水道曲折闻名,英文动词meander(蜿蜒)就从它变来。
[11] Pavlock(1998)认为,代达罗斯是本书第八卷的关键人物,并且在《变形记》中居于中枢地位,因为相对于前七卷的神话,书的后半部分更接近传统史诗的题材。奥维德的安排与维吉尔相似,后者在《埃涅阿斯纪》中央位置的第六卷通过阿波罗神庙大门镂刻的画概述了代达罗斯的故事。在两部作品中,代达罗斯都被视为诗人的象征,迷宫成为各自作品的象征。Pavlock注意到,维吉尔的词源游戏将“迷宫”(labyrinthus)和“劳作、任务”(名词labor)相联系,重申了经典史诗的写法:厚重的分量、艰辛的劳动和对传统的虔敬,并指向主人公埃涅阿斯最终建立罗马的功业。奥维德却以戏谑的态度将“迷宫”(labyrinthus)和“流动”(动词labor)相联系,突出《变形记》如江河(尤其如迈安得洛斯河)一般变化流动的特征。因此,和维吉尔的对应段落一样,160-168行有元诗的色彩,蕴含着奥维德对诗歌的见解。他也影射了普洛佩提乌斯(Propertius)《哀歌集》中的迈安得洛斯河(Elegiae 2.34),但普洛佩提乌斯是用这条河的形象启示哀歌体的写作,奥维德却借它的形象表达更为丰富的内涵。《变形记》故事之间令人惊讶的切换,看似循环往复又绝非重复的微观结构,的确在迈安得洛斯河身上找到了合适的比喻。通过抹掉河与河神的界线,奥维德突出了自己诗作的游戏性。“游戏”(lusus)如Lyne(1984)所言,是奥维德所继承的亚历山大诗派美学的关键词,意味着在作品中纳入更多“轻松”的题材并且时常戏仿“严肃”的题材。liquidus(清澈)对应的古希腊语katharos也常被卡利马科斯用来形容自己比传统史诗规模更小但更加优雅精致的作品。Clarkson(2013)发现,英国诗人华兹华斯在长诗《序曲》(The Prelude 9.1-9)曾借用奥维德的迈安得洛斯河意象来表现人的回忆和对过去的重新认识。Boyd(2006)认为,奥维德在这里同时呈现了代达罗斯作为迷宫设计者的外部视角和作为体验者的内部视角。他觉得,这象征着《变形记》读者的双重定位和双重感受。
[12] 因为米诺陶一半是人,一半是牛。
[13] 米诺斯儿子安德罗杰俄斯被雅典国王埃勾斯所害,雅典因此招致了瘟疫的惩罚,为了避免厄运,雅典人每九年选出七对童男童女,奉献给克里特迷宫里的米诺陶作祭品。忒修斯为了拯救童男童女,自告奋勇来到克里特岛,进入迷宫与米诺陶作战。“九年一选的第三轮祭品”就是忒修斯。
[14] 米诺斯的女儿阿里阿德涅对忒修斯一见钟情,给了他一个线轴,以使他在迷宫中不迷路。
[15] 忒修斯杀死牛头怪后,阿里阿德涅与他私奔,但在迪亚岛(即纳克索斯岛)被他遗弃,后来酒神巴克斯与阿里阿德涅结婚。传说北冕座(Corona Borealis)是巴克斯赠给她的礼物,在武仙座(Hercules)和蛇夫座(Ophiuchus)之间,所以奥维德形容“冠冕”在“下跪的海格力斯和蛇夫之间”。参考《岁时记》(Fasti 3.459-516)的故事。
[16] 代达罗斯是雅典人,因为杀害外甥而被放逐(见本卷236-259行),米诺斯不让他返乡。
[17] 第二个“他”指米诺斯。
[18] 如Pavlock(1998)所说,在《变形记》的框架中,代达罗斯的做法具有反讽味道,因为他只是“模仿”自然,模仿鸟的翅膀,并不能实现真正的变形,因而埋下了儿子坠亡的祸根。
[19] 伊卡洛斯的“游戏”(lusus)与父亲的“创作”(labor)形成对照,说明他并不懂得飞行的严肃性,这也是他坠亡的主观原因。