perdiderant: tristes penetrant ad viscera morbi.[1]
Ante sacros vidi proiecta cadavera postes;
ante ipsas, quo mors foret invidiosior, aras.
Pars animam laqueo claudunt mortisque timorem
605 morte fugant ultroque vocant venientia fata.
Corpora missa neci nullis de more feruntur
funeribus: neque enim capiebant funera portae;
aut inhumata premunt terras aut dantur in altos
indotata rogos. Et iam reverentia nulla est,
610 deque rogis pugnant alienisque ignibus ardent.
Qui lacriment, desunt, indefletaeque vagantur[2]
natorumque virumque animae iuvenumque senumque,[3]
nec locus in tumulos, nec sufficit arbor in ignes.
Attonitus tanto miserarum turbine rerum
615 ‘Iuppiter o!’ dixi ‘si te non falsa loquuntur
dicta sub amplexus Aeginae Asopidos isse
nec te, magne pater, nostri pudet esse parentem,
aut mihi redde meos, aut me quoque conde sepulcro.’
Ille notam fulgore dedit tonitruque secundo:
620 ‘Accipio, sintque ista, precor, felicia mentis
signa tuae’ dixi; ‘quod das mihi, pigneror omen.’[4]
Forte fuit iuxta patulis rarissima ramis[5]
sacra Iovi quercus de semine Dodonaeo:
hic nos frugilegas adspeximus agmine longo
625 grande onus exiguo formicas ore gerentes
rugosoque suum servantes cortice callem;
dum numerum miror, ‘Totidem, pater optime,’ dixi
‘tu mihi da cives et inania moenia supple.’
Intremuit ramisque sonum sine flamine motis
630 alta dedit quercus: pavido mihi membra timore
horruerant stabantque comae; tamen oscula terrae
roboribusque dedi nec me sperare fatebar,
sperabam tamen atque animo mea vota fovebam.
Nox subit, et curis exercita corpora somnus
635 occupat: ante oculos eadem mihi quercus adesse
et ramis totidem totidemque animalia ramis[6]
ferre suis visa est pariterque tremescere motu[7]
graniferumque agmen subiectis spargere in arvis,
crescere desubito et maius maiusque videri[8]
640 ac se tollere humo rectoque adsistere trunco
et maciem numerumque pedum nigrumque colorem
ponere et humanam membris inducere formam.
Somnus abit. Damno vigilans mea visa querorque
in superis opis esse nihil; at in aedibus ingens
645 murmur erat, vocesque hominum exaudire videbar
iam mihi desuetas. Dum suspicor has quoque somni
esse, venit Telamon properus foribusque reclusis
“Speque fideque, pater,” dixit “maiora videbis.
Egredere!” Egredior, qualesque in imagine somni
650 visus eram vidisse viros, ex ordine tales
adspicio noscoque: adeunt regemque salutant.[9]
Vota Iovi soluo populisque recentibus urbem
partior et vacuos priscis cultoribus agros
Myrmidonasque voco nec origine nomina fraudo.
655 Corpora vidisti: mores, quos ante gerebant,[10]
nunc quoque habent; parcum genus est patiensque laborum
quaesitique tenax et quod quaesita reservet.
Hi te ad bella pares annis animisque sequentur,
cum primum, qui te feliciter attulit, eurus’
660 (eurus enim attulerat) ‘fuerit mutatus in austros.’
Talibus atque aliis longum sermonibus illi
inplevere diem: lucis pars ultima mensae[11]
est data, nox somnis; iubar aureus extulerat sol;
flabat adhuc eurus redituraque vela tenebat:
665 ad Cephalum Pallante sati, cui grandior aetas,
ad regem Cephalus simul et Pallante creati
conveniunt, sed adhuc regem sopor altus habebat.
Excipit Aeacides illos in limine Phocus;[12]
nam Telamon fraterque viros ad bella legebant.[13]
670 Phocus in interius spatium pulchrosque recessus
Cecropidas ducit, cum quis simul ipse resedit.
Adspicit Aeoliden ignota ex arbore factum
ferre manu iaculum, cuius fuit aurea cuspis;
pauca prius mediis sermonibus ante locutus[14]
675 ‘Sum nemorum studiosus’ ait ‘caedisque ferinae;
qua tamen e silva teneas hastile recisum,
iamdudum dubito: certe, si fraxinus esset,
fulva colore foret; si cornus, nodus inesset;
unde sit, ignoro. Sed non formosius isto
680 viderunt oculi telum iaculabile nostri.’[15]
Excipit Actaeis e fratribus alter et ‘Usum
maiorem specie mirabere’ dixit ‘in isto.
Consequitur, quodcumque petit, fortunaque missum
non regit, et revolat nullo referente cruentum.’
685 Tum vero iuvenis Nereius omnia quaerit,
cur sit et unde datum, quis tanti muneris auctor;
quae petit, ille refert et cetera: nota pudori,[16]
qua tulerit mercede, silet tactusque dolore[17]
coniugis amissae lacrimis ita fatur obortis:
690 ‘Hoc me, nate dea, (quis possit credere?) telum
flere facit facietque diu, si vivere nobis
fata diu dederint: hoc me cum coniuge cara
perdidit; hoc utinam carvissem munere semper!
Procris erat, si forte magis pervenit ad aures
695 Orithyia tuas, raptae soror Orithyiae,[18]
si faciem moresque velis conferre duarum,
dignior ipsa rapi. Pater hanc mihi iunxit Erechtheus,
hanc mihi iunxit amor: felix dicebar eramque;
non ita dis visum est, aut nunc quoque forsitan essem.
700 Alter agebatur post sacra iugalia mensis,[19]
[1] viscera=sidera
[2] vagantur=feruntur
[3] virumque=patrumque
[4] pigneror omen=pigneris omen=pignera numen=pignoris omen=pignora numen
[5] rarissima=latissima
[6] ramis totidem=promittere idem=promittit idem=rami totidem=totidem rami=totidem pro formicis=ramos totidem
[7] pariterque=parilique
[8] desubito=quod subito; videri=videtur
[9] noscoque=nos hiique=nos mox
[10] gerebant=regebant
[11] ultima=optima
[12] limine=limite
[13] legebant=gerebant=regebant=monebant=movebant=parabant
[14] ante=ille=ipse
[15] iaculabile=iactabile
[16] et cetera: nota pudori=et cetera nota pudore=ceterum narrare pudori=sed quae narrare pudori Heinsius=sed enim narrare pudori
[17] dolore=pudore
[18] raptae=spartae=magnae
[19] sacra=acta
和神的告誡,悲慘的瘟疫已穿透臟腑。
我曾見屍體就扔在神廟外,甚至香爐
前面,這隻會讓諸神更加憎惡死亡。[1]
一些人用繩索終結生命,用死抵擋
605 對死的恐懼,主動邀請迫近的毀滅。
亡人的屍體不舉行任何儀式就直接
運出去,送葬的隊伍城門無法容納:
它們或堆放在地上,或者即刻火化,
草草了事。這時沒有對死者的尊重,
610 大家為柴堆和火葬的材料彼此爭搶。
沒人為死者哭泣,兒子、丈夫、青年、
老年的靈魂未經哀悼,到處盤桓,
也沒有建墳的空間和足夠點火的樹。
被旋風般的巨大災難震撼,我哀訴:
615 ‘朱庇特!如果傳言不虛,你的確曾與
阿索坡斯的女兒埃吉娜共赴雲雨,
偉大的父親,你也不恥於認我為子,
要麼恢復我的國,要麼也葬我在墳里!’
他用閃電和吉祥的雷聲給出信號。
620 ‘我接受兆象,’我說,‘但願這些是吉兆,
表明了你的善意。我就以它們為憑據。’
碰巧我近旁長着一棵朱庇特的聖樹,[2]
種子來自多多納,枝條伸展到遠處,[3]
我在此看見一長列螞蟻正採集穀物,
625 用它們的小嘴銜着沉重的收穫,在長滿
皺紋的樹皮上行進,隊形絲毫不亂。
我驚嘆它們的數量,就說,‘仁慈的父親,
‘請賜我這麼多民眾,充實我空虛的城!’
高大的橡樹震顫,沒有風,枝柯卻在動,
630 發出聲音。我四肢戰慄,頭髮因驚恐
而根根豎立,但我親吻大地,親吻
橡樹,那時我不敢奢望什麼,我承認,
但我仍懷着希望,珍惜着美好的心愿。
夜晚降臨,飽經憂患的身體被睡眠
635 佔據。同一棵橡樹似乎就在我眼前,
仍有那麼多枝條,那麼多螞蟻仍然
附在枝條上。它像白天一樣顫動,
將運送穀物的隊伍搖落到下面田野中。
突然間,它們似乎越變越大,並且
640 從地上站起,軀體昂然挺立,原來的
瘦削不見了,腳的數目減少了,黑色
消失了,肢體已經和人形毫無差別。
一覺醒來,我譴責夢境只是幻象,
抱怨神也沒有幫助。可是我聽到宮牆
645 之內喧嚷不止,似乎是人的說話聲——
這對我早已陌生。我正懷疑夢未醒,
特拉蒙匆匆打開房門,衝到面前,
‘父親,超出了你的希望,實在太奇幻!
快出來看啊!’我出門,看見自己在夢裡
650 剛剛見到的那些人,每位我都能辨識。
他們朝我走過來,行覲見國王之禮。
我向朱庇特還願,將失去主人的土地
和整個城市分給新近造出的居民。
為了紀念其源頭,我稱他們為‘蟻人’。[4]
655 你已經見過這些人,他們從前的習性
如今仍保留,非常節儉,能忍受艱辛,
執着於利益,獲得的東西總會儲存。
他們的年齡和心氣都相仿,等送你幸運
降臨的東風”(他的船乘東風而來)“變成
660 南風,他們立刻會跟隨你投入戰爭。”
聊着這些和別的故事,漫長的白天 刻帕羅斯與普羅克里絲
不覺度過,黃昏的時光舉行歡宴,
夜晚則睡眠。等金色的太陽射出光芒,
東風仍未停止,耽誤了帆船的歸程。
665 帕拉斯的兒子們來找年長的刻帕羅斯,[5]
然後三個人一道去宮殿向國王致禮,
可是埃阿科斯的睡意仍然昏沉。
王子福科斯站在門檻處迎接他們,
因為特拉蒙和佩琉斯正忙於招募士兵。
670 福科斯將雅典客人領進王宮的內庭——
精美幽深的房間,陪坐在他們身邊。
他注意到刻帕羅斯手中握着一桿[6]
標槍,槍頭是黃金,槍身木料卻未知。
與對方閑談了一些無關緊要的事,
675 “我熱愛森林,”他說,“喜歡追捕野獸,
可是你手中的標槍究竟用什麼木頭
削成,我還是不確定。若是白蠟木,顏色
應是棕黃;若是山茱萸,應該多樹節。
不知道是什麼材料製作。不過,我從未
680 目睹過任何標槍比你的這桿更美。”
其中一位雅典的兄弟答道,“比起[7]
它的外觀,你會更嘆服它的威力。
它瞄準什麼,必定會擊中,不受運氣
控制,還能沾着血自行回到你手裡。”
685 於是,涅柔斯的外孫詢問了各種細節:[8]
它為何如此,從何而來,誰是贈與者。
刻帕羅斯回答了這些問題,卻未提
獲得此禮物的代價,因為他覺得羞恥。[9]
憶起喪妻的痛苦,他終於流着眼淚說:
690 “女神的兒子,這武器(誰相信?)只能讓我
流淚,長久都會如此,若命運允許我
長久地活着。我和我的妻都被它毀滅,
我多麼希望永遠不曾收到這份禮!
她叫普羅克里絲,如果你碰巧更熟悉
695 被劫的俄瑞堤伊亞的名字,她就是其姐。[10]
若比較她們的容貌和品行,這位更適合
被人搶奪。厄瑞克透斯讓我們聯姻,
她與我情投意合,我的確是幸福之人——
神卻不願意,否則現在我或許仍如此。
700 那是舉行完婚禮的第二月,我正在布置
[1] 神憎惡屍體。
[2] 指橡樹。
[3] 多多納(Dodona)是朱庇特神廟和神諭所在地,地名源於朱庇特和歐羅巴的女兒多多涅(Dodone),據說那裡生長的橡樹和棲息的鴿子能傳達神意。
[4] “蟻人”(Myrmidones)的說法源於古希臘語myrmēx(螞蟻)。
[5] 指前文提到的克呂托斯和布騰。
[6] “刻帕羅斯”對應的原文是Aeoliden(埃俄洛斯的後裔),顯然在這裡奧維德是把他當作是埃俄洛斯的孫子。
[7] “雅典的”對應的原文是Actaeis(阿克忒的)。
[8] “涅柔斯的外孫”指福科斯,他是埃阿科斯和涅柔斯之女普薩瑪忒(Psamathe)的兒子。
[9] 關於刻帕羅斯為何覺得羞恥,獲得標槍的代價是什麼,參考下文第751行的注釋。
[10] 關於普羅克里絲和俄瑞堤伊亞,參考本書第六卷677-683行。