Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,
horruit infelix totoque expalluit ore;[1]
nacta locum Procne sacrorum pignora demit
oraque develat miserae pudibunda sororis
605 amplexumque petit; sed non attollere contra
sustinet haec oculos, paelex sibi visa sororis,
deiectoque in humum vultu iurare volenti
testarique deos, per vim sibi dedecus illud
illatum, pro voce manus fuit. Ardet et iram
610 non capit ipsa suam Procne fletumque sororis
corripiens ‘Non est lacrimis hoc’ inquit ‘agendum,
sed ferro, sed siquid habes, quod vincere ferrum
possit. In omne nefas ego me, germana, paravi;
aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,
615 artificem mediis inmittam Terea flammis,
aut linguam aut oculos, et quae tibi membra pudorem[2]
abstulerunt, ferro rapiam aut per vulnera mille[3]
sontem animam expellam. Magnum quodcumque paravi:[4]
quid sit, adhuc dubito.’ Peragit dum talia Procne,
620 ad matrem veniebat Itys: quid possit, ab illo
admonita est oculisque tuens inmitibus ‘A, quam
es similis patri!’ dixit nec plura locuta
triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.
Ut tamen accessit natus matrique salutem
625 attulit et parvis adduxit colla lacertis
mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,
mota quidem est genetrix infractaque constitit ira,
invitique oculi lacrimis maduere coactis;
sed simul ex nimia mentem pietate labare[5]
630 sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis;[6]
inque vicem spectans ambos ‘cur admovet’ inquit
‘Alter blanditias, rapta silet altera lingua?
quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?
Cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito.
635 Degeneras! Scelus est pietas in coniuge Tereo.’[7]
Nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae
lactentem fetum per silvas tigris opacas,
utque domus altae partem tenuere remotam,
tendentemque manus et iam sua fata videntem[8]
640 Et ‘mater, mater’ clamantem et colla petentem
ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,
nec vultum vertit; satis illi ad fata vel unum[9]
vulnus erat, iugulum ferro Philomela resoluit;
vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra
645 dilaniant: pars inde cavis exsultat aenis,
pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.[10]
His adhibet coniunx ignarum Terea mensis
et patrii moris sacrum mentita, quod uni
fas sit adire viro, comites famulosque removit.
650 Ipse sedens solio Tereus sublimis avito[11]
vescitur inque suam sua viscera congerit alvum.
Tantaque nox animi est: ‘Ityn huc accersite’ dixit.
Dissimulare nequit crudelia gaudia Procne;
iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis
655 ‘Intus habes, quem poscis’ ait. Circumspicit ille[12]
atque, ubi sit, quaerit: quaerenti iterumque vocanti,
sicut erat sparsis furiali caede capillis,
prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum[13]
misit in ora patris nec tempore maluit ullo
660 posse loqui et meritis testari gaudia dictis.[14]
Thracius ingenti mensas clamore repellit[15]
vipereasque ciet Stygia de valle sorores[16]
et modo, si posset, reserato pectore diras[17]
egerere inde dapes inmersaque viscera gestit,[18]
665 flet modo seque vocat bustum miserabile nati;[19]
nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.
Corpora Cecropidum pennis pendere putares:
pendebant pennis. Quarum petit altera silvas,
altera tecta subit; neque adhuc de pectore caedis
670 excessere notae, signataque sanguine pluma est.
Ille dolore suo poenaeque cupidine velox[20]
vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae,
prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum:[21]
nomen epops volucri, facies armata videtur.[22]
675 Hic dolor ante diem longaeque extrema senectae[23]
tempora Tartareas Pandiona misit ad umbras;
sceptra loci rerumque capit moderamen Erechtheus,
iustitia dubium validisne potentior armis.[24]
Quattuor ille quidem iuvenes totidemque crearat
680 femineae sortis, sed erat par forma duarum;
e quibus Aeolides Cephalus te coniuge felix
Procri, fuit; Boreae Tereus Thracesque nocebant,
dilectaque diu caruit deus Orithyia,
dum rogat et precibus mavult quam viribus uti.
685 Ast ubi blanditiis agitur nihil, horridus ira,
quae solita est illi nimiumque domestica vento,
‘Et merito!’ dixit ‘quid enim mea tela reliqui,
saevitiam et vires iramque animosque minaces
admovique preces, quarum me dedecet usus?
690 apta mihi vis est: vi tristia nubila pello,[25]
vi freta concutio nodosaque robora verto[26]
induroque nives et terras grandine pulso;[27]
idem ego cum fratres caelo sum nactus aperto
(nam mihi campus is est), tanto molimine luctor,
695 ut medius nostris concursibus insonet aether
exsiliantque cavis elisi nubibus ignes;
idem ego, cum subii convexa foramina terrae[28]
supposuique ferox imis mea terga cavernis,[29]
sollicito manes totumque tremoribus orbem.
700 Hac ope debueram thalamos petiisse, socerque
non orandus erat mihi, sed faciendus Erechtheus.’[30]
Haec Boreas aut his non inferiora locutus
excussit pennas, quarum iactatibus omnis[31]
afflata est tellus latumque perhorruit aequor,[32]
705 pulvereamque trahens per summa cacumina pallam[33]
verrit humum pavidamque metu caligine tectus[34]
Orithyian amans fulvis amplectitur alis.[35]
Dum volat arserunt agitati fortius ignes,
nec prius aerii cursus subpressit habenas,
710 quam Ciconum tenuit populos et moenia raptor.
Illic et gelidi coniunx Actaea tyranni[36]
et genetrix facta est, partus enixa gemellos,
cetera qui matris, pennas genitoris haberent.[37]
Non tamen has una memorant cum corpore natas,
715 barbaque dum rutilis aberat subnixa capillis,
inplumes Calaisque puer Zetesque fuerunt;[38]
mox pariter pennae ritu coepere volucrum
cingere utrumque latus, pariter flavescere malae.
Ergo ubi concessit tempus puerile iuventae,[39]
720 vellera cum Minyis nitido radiantia villo
per mare non notum prima petiere carina.[40]
[1] horruit=corruit
[2] et=aut
[3] abstulerunt=abstulerant=abstulerint
[4] Magnum=Magnum est
[5] ex nimia=et nimia=eximia; mentem=mortem=matrem ex
[6] vultus=vultum
[7] Degeneras=Degenera; Tereo=Terei
[8] et=sed
[9] vultum=vultus
[10] stridunt=strident=stridet
[11] avito=in alto=in auro
[12] quem=quod
[13] prosiluit=prosiliit
[14] meritis=mentis
[15] repellit=replevit
[16] ciet=movet
[17] posset=possit
[18] inmersaque=emersaque=semesaque=immensaque
[19] flet=it
[20] suo=furens
[21] pro longa=praelonga
[22] volucri=volucri est=volucris
[23] ante diem=et luctus
[24] dubium=dubium est
[25] vi=ut=et=haec=hac
[26] vi=ut=et=haec=hac; verto=vertam
[27] induroque…pulso=induremque…pulsem
[28] subii=subeo
[29] supposuique=supponoque
[30] orandus=optandus; mihi, sed=sed vi
[31] excussit=concussit
[32] latumque=totumque
[33] pallam=pellem
[34] verrit=vertit
[35] amans=adamans=clamans=rapiens
[36] et gelidi=egelidi
[37] haberent=habebant
[38] Zetesque=zethosque=zetusque
[39] puerile=iuvenile
[40] notum=motum=tutum
當菲洛墨拉發現置身該詛咒的宅院,
不幸的女人臉色乍變,渾身驚顫。
到了安全處,普洛克涅除去聖禮裝,
露出可憐的妹妹被羞慚籠罩的臉龐,
605 緊緊摟住她。她卻無法抬起眼睛,
與姐姐對視,覺得頂替了她的身份。
她低頭盯着地面,真想發誓,請神靈
作證,自己的恥辱源於強加的暴行,
但她沒有聲音,只有手。普洛克涅
610 抑制不住燃燒的憤怒,止住妹妹的
哭泣,說道,“現在淚水已無濟於事,
必須用劍,用某種比劍更強大的武器
(如果你有)。妹妹,什麼罪我都敢犯!
等我一把火燒光這座豪華的宮殿,
615 我要麼把詭計多端的特柔斯扔進火里,
要麼割他的舌頭、眼睛或者奪去你
貞操的骯髒東西,或者以千刀萬剮
結果他罪惡的靈魂。驚人舉動在籌劃
之中,但我還沒有確定。”她正說著,
620 伊堤斯來找母親。看到孩子,她有了
靈感。她用充滿怨毒的眼睛看着他,
“你真的太像父親!”她只拋下一句話,
可怕的念頭已成形,憤怒無聲地翻騰。
然而當兒子貼到她身邊,問候母親,
625 用稚嫩的手臂將她的脖子拉向自己,
親吻和呢喃夾雜,天真地表達愛意,
她的心卻被打動,怒氣已消去大半,
不由自主湧出的淚水沾濕了雙眼。
但她意識到過分的母性讓意志癱瘓,
630 馬上將目光從兒子轉向妹妹的臉。
來回端詳着他們,她心想,“為何他能夠
溫言軟語,她卻被割舌,只能緘口?
他叫我母親,她為何不肯叫我姐姐?
潘迪翁的女兒,看看你丈夫是什麼貨色!
635 太墮落!特柔斯的妻子顧親情就是邪惡!”
她不再遲疑,拽着伊堤斯,就像恆河的
猛虎拖着未斷乳的小鹿從暗林穿過。
當他們到達宏偉行宮的幽深角落,
伊堤斯伸出手,已然明白此行的用意,
640 大喊,“母親,母親!”想要摟住她脖子。
普洛克涅的利劍從側面刺中他胸部,
甚至沒有轉過臉。一處傷已足以奪去
孩子的性命,菲洛墨拉又割斷喉管。
她們將仍然抽搐、仍然有生命的溫暖
645 肢體切碎,一部分扔進銅鍋里烹煮,
一部分烤成肉串,暗室里淌滿血污。
妻子將菜肴端給不知情的特柔斯,謊稱
按照故鄉的宗教儀式,唯丈夫一人
可以享用,然後撤走了所有的僕從。
650 特柔斯獨自高坐在祖先留下的寶座上,
盡情將自己的骨肉塞入自己的腹中。
他心靈如此昏蒙,“去叫伊堤斯,”他大嚷。
普洛克涅已無法抑制殘忍的快樂,
急於站出來宣告她精心設計的慘禍,
655 “你叫的人在你的裡面,”她說。他環視
四周,問他在哪裡,再次喚他的名字。
從瘋狂的謀殺歸來,菲洛墨拉披散着
頭髮,蹦到前面,將伊堤斯濺滿鮮血的
腦袋朝父親臉上扔去。她從未像此刻
660 這般想說話,用生動的言辭表達喜悅。
色雷斯君主大叫一聲,推倒餐台,
從斯堤克斯河谷召來蛇發的姐妹。[1]
他時而渴望(如果可能)裂開胸膛,
掏出可怕的晚餐和埋入胃中的內臟,
665 時而哭泣,稱自己是兒子的悲慘墳墓,
最後他拔出劍,追趕兩位潘迪翁之女。
你會覺得雅典的兩少女揮舞着翅膀:[2]
的確有翅膀!其中一位朝森林飛翔,
一位在屋檐下築巢。今日她們的胸前[3]
670 仍留着謀殺的印記,羽毛的血痕也可見。
他因為悲痛和復仇的慾望而飛速奔跑,
變成了一隻鳥,頭頂豎立着一排羽毛,
奇長的嘴喙突出,取代了原來的長劍,
名字叫戴勝,表情彷彿隨時要爭戰。[4]
675 這場災難重創了風燭殘年的潘迪翁,
哀傷將他提前送入了鬼魂的幽冥。[5]
厄瑞克透斯繼承了權杖和王國的統治,[6] 俄瑞堤伊亞被劫
他以正義著稱,也擁有強大的武力。
膝下有四位兒子和四位女兒,兩位[7]
680 美貌相若,其中的普羅克里絲嫁給
埃俄洛斯的後代刻帕羅斯,締結了[8]
良緣。北風神因為特柔斯和色雷斯的罪惡[9]
受牽連,長久未贏得心愛的俄瑞堤伊亞。
求婚時,他寧願訴諸懇求而非強壓。
685 可是見懇求毫無效果,他勃然大怒
(這才是北風最常見也最自然的情緒),
“活該!”他吼道,“誰讓我放棄我的武器,
放棄兇狠、力量、憤恨和跋扈的脾氣,
非要求助於懇求,折損自己的威風?
690 暴力才適合我,我用暴力驅散陰雲,
用暴力攪動海洋,颳倒盤曲的橡樹,
將雪擠成凝塊,以冰雹抽打大陸;
當我在開闊的天空(那就是我的戰場)
與眾位兄弟遭遇,爭鬥會近於瘋狂,
695 天宇因為我們的碰撞而炸出雷霆,
火花四濺,紛紛蹦出空蕩的雲層;
同樣,當我鑽入大地之下的孔穴,
憤怒中低伏脊背,被最深的岩洞壓迫,
我會攪動鬼魂,讓整個世界顫抖。
700 這才是我追求婚姻的手段,不該請求,
而該直接讓厄瑞克透斯成為岳父。”
玻瑞阿斯說了這些或類似的狂語,
就扇動翅膀,大地各處都感覺震蕩,
浩瀚的海面也頓時湧起一排排波浪。
705 他給群山的巔峰罩上灰濛濛的披風,
然後掠過地面,以黑霧裹住因驚恐
而戰慄的俄瑞堤伊亞,用棕色翅膀摟緊。
飛行之際,他的慾火燃燒得更旺盛,
劫掠者沒有放慢空中之旅的速度,
710 直到他抵達齊科涅斯人的城市和國土。[10]
雅典少女在那裡與寒冷的君主成婚,[11]
並且誕下一對雙胞胎,他們兩人
容貌與母親相像,但翅膀卻繼承父親。
然而人們說,翅膀並非與身體同生,
715 在金色頭髮的下面長出金色髭鬚前,
卡萊斯和澤特斯度過了沒有羽毛的童年。[12]
後來,等翅膀像鳥一樣長出,包住
身體兩側,臉頰也同時被金須遮覆。
於是,當少年時代讓位於青春,他們
720 便為尋找金燦燦的羊毛,與帖撒利亞人[13]
同坐第一艘大船,穿越未知的海程。[14]
[1] “蛇發的姐妹”指復仇女神。
[2] “雅典的兩少女”對應的原文是Cecropidum(刻克羅普斯之城的女人)。
[3] 普洛克涅變成了燕子,菲洛墨拉變成了夜鶯。
[4] 戴勝在拉丁語里叫epops。
[5] Jacobsen(1984)概括了菲洛墨拉故事與達芙妮故事的平行之處:(1)故事的開頭都有失敗或悲劇的預兆(丘比特的憤怒和復仇女神參加的不祥婚禮);(2)達芙妮和菲洛墨拉的美貌都催生了男性的情慾;(3)兩位女子勸說父親的情節都展現了她們的天真無邪;(4)兩位男性都被激烈的情慾控制,奧維德都用火來比喻其情慾;(5)兩位女性都被比作羊羔和鴿子;(6)兩位女性在危急時刻都呼喊父親;(7)兩個故事的背景都是凱旋(阿波羅殺死皮同,特柔斯征服侵略雅典的軍隊)。但二者也有明顯的差異:(1)阿波羅的情慾被比作無害的火,特柔斯的情慾被比作毀滅一切的大火;(2)達芙妮的父親是河神,能夠幫助她,菲洛墨拉的父親卻是凡人,無能為力;(3)達芙妮故事的基調近於哀歌體裁,菲洛墨拉故事的基調近於悲劇體裁。這個故事對後世影響很大,莎士比亞的劇作《提圖斯·安德羅尼庫斯》(Titus Andronicus)就明顯受到了它的啟發。
[6] 雅典傳說中有兩位名叫厄瑞克透斯的國王,一位在潘迪翁之前,一位在他之後,是他的兒子。
[7] 在通常的神話版本中,厄瑞克透斯有六位女兒,名字分別是普羅特戈內婭(Protogeneia)、潘朵拉(Pandora)、 普羅克里絲(Procris)、克魯薩(Creusa)、俄瑞堤伊亞(Orithyia)和克托尼婭(Chthonia)。
[8] 刻帕羅斯(Cephalus)是埃俄洛斯的孫子、德伊俄紐斯(Deioneus)的兒子,他的故事見本書下一卷。奧維德在《愛的藝術》(Ars Amatoria 3.725)稱他是墨丘利的兒子。
[9] 北風神名叫玻瑞阿斯(Boreas)。
[10] 齊科涅斯人(Cicones)是色雷斯的一個民族。
[11] “雅典少女”對應的原文是Actaea(阿克忒人),阿克忒(Acte)指雅典附近的阿提卡海岸。“寒冷的君主”指北風神。
[12] 卡萊斯(Calais)和澤特斯(Zetes)兄弟以會飛聞名。
[13] “帖撒利亞人”對應的原文是Minyis(閔亞斯人),閔亞斯(Minyas)是帖撒利亞的國王。關於金羊毛,參考本卷第117行的注釋。
[14] 尋找金羊毛的“阿爾戈”號常被視為人類的第一艘海船。