《变形记》第6卷601-721行

Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,
horruit infelix totoque expalluit ore;[1]
nacta locum Procne sacrorum pignora demit
oraque develat miserae pudibunda sororis
605 amplexumque petit; sed non attollere contra
sustinet haec oculos, paelex sibi visa sororis,
deiectoque in humum vultu iurare volenti
testarique deos, per vim sibi dedecus illud
illatum, pro voce manus fuit. Ardet et iram
610 non capit ipsa suam Procne fletumque sororis
corripiens ‘Non est lacrimis hoc’ inquit ‘agendum,
sed ferro, sed siquid habes, quod vincere ferrum
possit. In omne nefas ego me, germana, paravi;
aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,
615 artificem mediis inmittam Terea flammis,
aut linguam aut oculos, et quae tibi membra pudorem[2]
abstulerunt, ferro rapiam aut per vulnera mille[3]
sontem animam expellam. Magnum quodcumque paravi:[4]
quid sit, adhuc dubito.’ Peragit dum talia Procne,
620 ad matrem veniebat Itys: quid possit, ab illo
admonita est oculisque tuens inmitibus ‘A, quam
es similis patri!’ dixit nec plura locuta
triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.
Ut tamen accessit natus matrique salutem
625 attulit et parvis adduxit colla lacertis
mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,
mota quidem est genetrix infractaque constitit ira,
invitique oculi lacrimis maduere coactis;
sed simul ex nimia mentem pietate labare[5]
630 sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis;[6]
inque vicem spectans ambos ‘cur admovet’ inquit
‘Alter blanditias, rapta silet altera lingua?
quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?
Cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito.
635 Degeneras! Scelus est pietas in coniuge Tereo.’[7]
Nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae
lactentem fetum per silvas tigris opacas,
utque domus altae partem tenuere remotam,
tendentemque manus et iam sua fata videntem[8]
640 Et ‘mater, mater’ clamantem et colla petentem
ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,
nec vultum vertit; satis illi ad fata vel unum[9]
vulnus erat, iugulum ferro Philomela resoluit;
vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra
645 dilaniant: pars inde cavis exsultat aenis,
pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.[10]
His adhibet coniunx ignarum Terea mensis
et patrii moris sacrum mentita, quod uni
fas sit adire viro, comites famulosque removit.
650 Ipse sedens solio Tereus sublimis avito[11]
vescitur inque suam sua viscera congerit alvum.
Tantaque nox animi est: ‘Ityn huc accersite’ dixit.
Dissimulare nequit crudelia gaudia Procne;
iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis
655 ‘Intus habes, quem poscis’ ait. Circumspicit ille[12]
atque, ubi sit, quaerit: quaerenti iterumque vocanti,
sicut erat sparsis furiali caede capillis,
prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum[13]
misit in ora patris nec tempore maluit ullo
660 posse loqui et meritis testari gaudia dictis.[14]
Thracius ingenti mensas clamore repellit[15]
vipereasque ciet Stygia de valle sorores[16]
et modo, si posset, reserato pectore diras[17]
egerere inde dapes inmersaque viscera gestit,[18]
665 flet modo seque vocat bustum miserabile nati;[19]
nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.
Corpora Cecropidum pennis pendere putares:
pendebant pennis. Quarum petit altera silvas,
altera tecta subit; neque adhuc de pectore caedis
670 excessere notae, signataque sanguine pluma est.
Ille dolore suo poenaeque cupidine velox[20]
vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae,
prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum:[21]
nomen epops volucri, facies armata videtur.[22]
675 Hic dolor ante diem longaeque extrema senectae[23]
tempora Tartareas Pandiona misit ad umbras;
sceptra loci rerumque capit moderamen Erechtheus,
iustitia dubium validisne potentior armis.[24]
Quattuor ille quidem iuvenes totidemque crearat
680 femineae sortis, sed erat par forma duarum;
e quibus Aeolides Cephalus te coniuge felix
Procri, fuit; Boreae Tereus Thracesque nocebant,
dilectaque diu caruit deus Orithyia,
dum rogat et precibus mavult quam viribus uti.
685 Ast ubi blanditiis agitur nihil, horridus ira,
quae solita est illi nimiumque domestica vento,
‘Et merito!’ dixit ‘quid enim mea tela reliqui,
saevitiam et vires iramque animosque minaces
admovique preces, quarum me dedecet usus?
690 apta mihi vis est: vi tristia nubila pello,[25]
vi freta concutio nodosaque robora verto[26]
induroque nives et terras grandine pulso;[27]
idem ego cum fratres caelo sum nactus aperto
(nam mihi campus is est), tanto molimine luctor,
695 ut medius nostris concursibus insonet aether
exsiliantque cavis elisi nubibus ignes;
idem ego, cum subii convexa foramina terrae[28]
supposuique ferox imis mea terga cavernis,[29]
sollicito manes totumque tremoribus orbem.
700 Hac ope debueram thalamos petiisse, socerque
non orandus erat mihi, sed faciendus Erechtheus.’[30]
Haec Boreas aut his non inferiora locutus
excussit pennas, quarum iactatibus omnis[31]
afflata est tellus latumque perhorruit aequor,[32]
705 pulvereamque trahens per summa cacumina pallam[33]
verrit humum pavidamque metu caligine tectus[34]
Orithyian amans fulvis amplectitur alis.[35]
Dum volat arserunt agitati fortius ignes,
nec prius aerii cursus subpressit habenas,
710 quam Ciconum tenuit populos et moenia raptor.
Illic et gelidi coniunx Actaea tyranni[36]
et genetrix facta est, partus enixa gemellos,
cetera qui matris, pennas genitoris haberent.[37]
Non tamen has una memorant cum corpore natas,
715 barbaque dum rutilis aberat subnixa capillis,
inplumes Calaisque puer Zetesque fuerunt;[38]
mox pariter pennae ritu coepere volucrum
cingere utrumque latus, pariter flavescere malae.
Ergo ubi concessit tempus puerile iuventae,[39]
720 vellera cum Minyis nitido radiantia villo
per mare non notum prima petiere carina.[40]

[1] horruit=corruit
[2] et=aut
[3] abstulerunt=abstulerant=abstulerint
[4] Magnum=Magnum est
[5] ex nimia=et nimia=eximia; mentem=mortem=matrem ex
[6] vultus=vultum
[7] Degeneras=Degenera; Tereo=Terei
[8] et=sed
[9] vultum=vultus
[10] stridunt=strident=stridet
[11] avito=in alto=in auro
[12] quem=quod
[13] prosiluit=prosiliit
[14] meritis=mentis
[15] repellit=replevit
[16] ciet=movet
[17] posset=possit
[18] inmersaque=emersaque=semesaque=immensaque
[19] flet=it
[20] suo=furens
[21] pro longa=praelonga
[22] volucri=volucri est=volucris
[23] ante diem=et luctus
[24] dubium=dubium est
[25] vi=ut=et=haec=hac
[26] vi=ut=et=haec=hac; verto=vertam
[27] induroque…pulso=induremque…pulsem
[28] subii=subeo
[29] supposuique=supponoque
[30] orandus=optandus; mihi, sed=sed vi
[31] excussit=concussit
[32] latumque=totumque
[33] pallam=pellem
[34] verrit=vertit
[35] amans=adamans=clamans=rapiens
[36] et gelidi=egelidi
[37] haberent=habebant
[38] Zetesque=zethosque=zetusque
[39] puerile=iuvenile
[40] notum=motum=tutum

当菲洛墨拉发现置身该诅咒的宅院,
不幸的女人脸色乍变,浑身惊颤。
到了安全处,普洛克涅除去圣礼装,
露出可怜的妹妹被羞惭笼罩的脸庞,
605 紧紧搂住她。她却无法抬起眼睛,
与姐姐对视,觉得顶替了她的身份。
她低头盯着地面,真想发誓,请神灵
作证,自己的耻辱源于强加的暴行,
但她没有声音,只有手。普洛克涅
610 抑制不住燃烧的愤怒,止住妹妹的
哭泣,说道,“现在泪水已无济于事,
必须用剑,用某种比剑更强大的武器
(如果你有)。妹妹,什么罪我都敢犯!
等我一把火烧光这座豪华的宫殿,
615 我要么把诡计多端的特柔斯扔进火里,
要么割他的舌头、眼睛或者夺去你
贞操的肮脏东西,或者以千刀万剐
结果他罪恶的灵魂。惊人举动在筹划
之中,但我还没有确定。”她正说着,
620 伊堤斯来找母亲。看到孩子,她有了
灵感。她用充满怨毒的眼睛看着他,
“你真的太像父亲!”她只抛下一句话,
可怕的念头已成形,愤怒无声地翻腾。
然而当儿子贴到她身边,问候母亲,
625 用稚嫩的手臂将她的脖子拉向自己,
亲吻和呢喃夹杂,天真地表达爱意,
她的心却被打动,怒气已消去大半,
不由自主涌出的泪水沾湿了双眼。
但她意识到过分的母性让意志瘫痪,
630 马上将目光从儿子转向妹妹的脸。
来回端详着他们,她心想,“为何他能够
温言软语,她却被割舌,只能缄口?
他叫我母亲,她为何不肯叫我姐姐?
潘迪翁的女儿,看看你丈夫是什么货色!
635 太堕落!特柔斯的妻子顾亲情就是邪恶!”
她不再迟疑,拽着伊堤斯,就像恒河的
猛虎拖着未断乳的小鹿从暗林穿过。
当他们到达宏伟行宫的幽深角落,
伊堤斯伸出手,已然明白此行的用意,
640 大喊,“母亲,母亲!”想要搂住她脖子。
普洛克涅的利剑从侧面刺中他胸部,
甚至没有转过脸。一处伤已足以夺去
孩子的性命,菲洛墨拉又割断喉管。
她们将仍然抽搐、仍然有生命的温暖
645 肢体切碎,一部分扔进铜锅里烹煮,
一部分烤成肉串,暗室里淌满血污。
妻子将菜肴端给不知情的特柔斯,谎称
按照故乡的宗教仪式,唯丈夫一人
可以享用,然后撤走了所有的仆从。
650 特柔斯独自高坐在祖先留下的宝座上,
尽情将自己的骨肉塞入自己的腹中。
他心灵如此昏蒙,“去叫伊堤斯,”他大嚷。
普洛克涅已无法抑制残忍的快乐,
急于站出来宣告她精心设计的惨祸,
655 “你叫的人在你的里面,”她说。他环视
四周,问他在哪里,再次唤他的名字。
从疯狂的谋杀归来,菲洛墨拉披散着
头发,蹦到前面,将伊堤斯溅满鲜血的
脑袋朝父亲脸上扔去。她从未像此刻
660 这般想说话,用生动的言辞表达喜悦。
色雷斯君主大叫一声,推倒餐台,
从斯堤克斯河谷召来蛇发的姐妹。[1]
他时而渴望(如果可能)裂开胸膛,
掏出可怕的晚餐和埋入胃中的内脏,
665 时而哭泣,称自己是儿子的悲惨坟墓,
最后他拔出剑,追赶两位潘迪翁之女。
你会觉得雅典的两少女挥舞着翅膀:[2]
的确有翅膀!其中一位朝森林飞翔,
一位在屋檐下筑巢。今日她们的胸前[3]
670 仍留着谋杀的印记,羽毛的血痕也可见。
他因为悲痛和复仇的欲望而飞速奔跑,
变成了一只鸟,头顶竖立着一排羽毛,
奇长的嘴喙突出,取代了原来的长剑,
名字叫戴胜,表情仿佛随时要争战。[4]
675 这场灾难重创了风烛残年的潘迪翁,
哀伤将他提前送入了鬼魂的幽冥。[5]
厄瑞克透斯继承了权杖和王国的统治,[6] 俄瑞堤伊亚被劫
他以正义著称,也拥有强大的武力。
膝下有四位儿子和四位女儿,两位[7]
680 美貌相若,其中的普罗克里丝嫁给
埃俄洛斯的后代刻帕罗斯,缔结了[8]
良缘。北风神因为特柔斯和色雷斯的罪恶[9]
受牵连,长久未赢得心爱的俄瑞堤伊亚。
求婚时,他宁愿诉诸恳求而非强压。
685 可是见恳求毫无效果,他勃然大怒
(这才是北风最常见也最自然的情绪),
“活该!”他吼道,“谁让我放弃我的武器,
放弃凶狠、力量、愤恨和跋扈的脾气,
非要求助于恳求,折损自己的威风?
690 暴力才适合我,我用暴力驱散阴云,
用暴力搅动海洋,刮倒盘曲的橡树,
将雪挤成凝块,以冰雹抽打大陆;
当我在开阔的天空(那就是我的战场)
与众位兄弟遭遇,争斗会近于疯狂,
695 天宇因为我们的碰撞而炸出雷霆,
火花四溅,纷纷蹦出空荡的云层;
同样,当我钻入大地之下的孔穴,
愤怒中低伏脊背,被最深的岩洞压迫,
我会搅动鬼魂,让整个世界颤抖。
700 这才是我追求婚姻的手段,不该请求,
而该直接让厄瑞克透斯成为岳父。”
玻瑞阿斯说了这些或类似的狂语,
就扇动翅膀,大地各处都感觉震荡,
浩瀚的海面也顿时涌起一排排波浪。
705 他给群山的巅峰罩上灰蒙蒙的披风,
然后掠过地面,以黑雾裹住因惊恐
而战栗的俄瑞堤伊亚,用棕色翅膀搂紧。
飞行之际,他的欲火燃烧得更旺盛,
劫掠者没有放慢空中之旅的速度,
710 直到他抵达齐科涅斯人的城市和国土。[10]
雅典少女在那里与寒冷的君主成婚,[11]
并且诞下一对双胞胎,他们两人
容貌与母亲相像,但翅膀却继承父亲。
然而人们说,翅膀并非与身体同生,
715 在金色头发的下面长出金色髭须前,
卡莱斯和泽特斯度过了没有羽毛的童年。[12]
后来,等翅膀像鸟一样长出,包住
身体两侧,脸颊也同时被金须遮覆。
于是,当少年时代让位于青春,他们
720 便为寻找金灿灿的羊毛,与帖撒利亚人[13]
同坐第一艘大船,穿越未知的海程。[14]

[1] “蛇发的姐妹”指复仇女神。
[2] “雅典的两少女”对应的原文是Cecropidum(刻克罗普斯之城的女人)。
[3] 普洛克涅变成了燕子,菲洛墨拉变成了夜莺。
[4] 戴胜在拉丁语里叫epops。
[5] Jacobsen(1984)概括了菲洛墨拉故事与达芙妮故事的平行之处:(1)故事的开头都有失败或悲剧的预兆(丘比特的愤怒和复仇女神参加的不祥婚礼);(2)达芙妮和菲洛墨拉的美貌都催生了男性的情欲;(3)两位女子劝说父亲的情节都展现了她们的天真无邪;(4)两位男性都被激烈的情欲控制,奥维德都用火来比喻其情欲;(5)两位女性都被比作羊羔和鸽子;(6)两位女性在危急时刻都呼喊父亲;(7)两个故事的背景都是凯旋(阿波罗杀死皮同,特柔斯征服侵略雅典的军队)。但二者也有明显的差异:(1)阿波罗的情欲被比作无害的火,特柔斯的情欲被比作毁灭一切的大火;(2)达芙妮的父亲是河神,能够帮助她,菲洛墨拉的父亲却是凡人,无能为力;(3)达芙妮故事的基调近于哀歌体裁,菲洛墨拉故事的基调近于悲剧体裁。这个故事对后世影响很大,莎士比亚的剧作《提图斯·安德罗尼库斯》(Titus Andronicus)就明显受到了它的启发。
[6] 雅典传说中有两位名叫厄瑞克透斯的国王,一位在潘迪翁之前,一位在他之后,是他的儿子。
[7] 在通常的神话版本中,厄瑞克透斯有六位女儿,名字分别是普罗特戈内娅(Protogeneia)、潘朵拉(Pandora)、 普罗克里丝(Procris)、克鲁萨(Creusa)、俄瑞堤伊亚(Orithyia)和克托尼娅(Chthonia)。
[8] 刻帕罗斯(Cephalus)是埃俄洛斯的孙子、德伊俄纽斯(Deioneus)的儿子,他的故事见本书下一卷。奥维德在《爱的艺术》(Ars Amatoria 3.725)称他是墨丘利的儿子。
[9] 北风神名叫玻瑞阿斯(Boreas)。
[10] 齐科涅斯人(Cicones)是色雷斯的一个民族。
[11] “雅典少女”对应的原文是Actaea(阿克忒人),阿克忒(Acte)指雅典附近的阿提卡海岸。“寒冷的君主”指北风神。
[12] 卡莱斯(Calais)和泽特斯(Zetes)兄弟以会飞闻名。
[13] “帖撒利亚人”对应的原文是Minyis(闵亚斯人),闵亚斯(Minyas)是帖撒利亚的国王。关于金羊毛,参考本卷第117行的注释。
[14] 寻找金羊毛的“阿尔戈”号常被视为人类的第一艘海船。